کتاب اعلام القرآن

مكه نيز با اين سخن سرِ ستيز نداشتند و پرستش بتها را راهى براى تقرب به خدا مى‌دانستند:«ما نَعبُدُهُم الّا لِيُقَرّبونا الَى اللَّهِ زُلفى‌».(زمر/ 39، 3) ناگفته پيداست كه در مقام دعوت به توحيد، گفتن چنين سخنانى دو پهلو كارساز نيست‌[1]، افزون بر اين در مفهوم مودت نوعى دلجويى و رسيدگى نهفته است‌[2]، از اين رو نمى‌توان آن را درباره دوستى ورزيدن با خداوند به كار گرفت.[3]
2ج. مكى يا مدنى بودن آيه:برخى از مفسران اهل سنت، با وجود تأكيد بر لزوم محبت اهل بيت، آيه مودت را بى‌ارتباط با آنان مى‌شمارند.[4]برخى ديگر در تأييد اين ديدگاه از مكى بودن آيه جانبدارى مى‌كنند و چنين نتيجه مى‌گيرند كه هنگام نزول آيه، حسن و حسين عليهما السلام قدم به عرصه گيتى نگذاشته بوده‌اند تا مشمول آن قرار گيرند.[5]اين در حالى است كه بسيارى از دانشمندان اهل سنت بر مدنى بودن آيه مودّت و برخى ديگر از آيات سوره شورى تصريح كرده‌اند[6]؛ همچنين گروهى از مفسران در شأن نزول آيه، به حكاياتى مربوط به انصار اشاره كرده و از تصميم آنان براى پرداخت اجرت پيامبر[7]يا مفاخره ميان ايشان و مهاجران‌[8]سخن گفته‌اند كه اين دو شأن نزول نيز ادعاى مكى بودن آيه را رد مى‌كند.[9]
3. تأمين منابع مالى: قرآن كريم در كنار نام خدا و رسول، تركيب‌«ذى القربى»را ذكر كرده است و مالياتهايى چون خمس (انفال/ 8، 41) و فى‌ء (حشر/ 59، 7) را از منابع مالى آنان مى‌شمارد:«واعلَموا انَّما غَنِمتُم مِن شَى‌ءٍ فَانَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى‌ واليَتمى‌ والمَسكينِ وابنِ السَّبيلِ».(انفال/ 8، 41) دانشمندان اهل سنت با پذيرش اين‌[1]. الميزان، ج 18، ص 45- 46؛ نمونه، ج20، ص 407
[2]. مفردات، ص 860
[3]. الميزان، ج 18، ص 46
[4]. تفسير قاسمى، ج 14، ص 307، 309
[5]. منهاج السنه، ج 2، ص 147؛ تفسير ابنكثير، ج 4، ص 121- 122؛ روح البيان، ج 8، ص 311
[6]. تفسير الخازن، ج 4، ص 90؛ فتح القدير،ج 4، ص 524؛ الاتقان، ج 4، ص 90
[7]. كشف الاسرار، ج 9، ص 22؛ الكشاف، ج 4،ص 221؛ التفسير الكبير، ج 27، ص 164
[8]. تفسير قرطبى، ج 16، ص 17؛الدرالمنثور، ج 7، ص 347- 348؛ فتح‌البيان، ج 8، ص 372
[9]. روح المعانى، مج 14، ج 25، ص 47؛الغدير، ج 1، ص 255، 258

نكته كه مقصود از ذوى القربى خويشاوندان پيامبر است درباره چارچوب دقيق آن اختلاف ورزيده و گزينه‌هايى چون «تنها بنى هاشم»، «بنى‌هاشم و بنى‌مطّلب» و «همه افراد قريش» را مطرح ساخته‌اند.[1]سخنى از ابن‌عباس نشان آن است كه اين گونه تعميمها نه در سنت پيامبر، كه در طمع ورزى، يا جهالت و نادانى ريشه داشته است‌[2]، افزون بر اين برخى از رواياتى كه در منابع اهل تسنن آمده، بيانگر آن است كه در زمان دو خليفه نخست، گروهى سهم ذوى‌القربى را از آنِ خويشاوندان خليفه دانستند و سرانجام به هزينه كردن آن در امور عام المنفعه رضايت دادند.[3]دستگاه خلافت نيز با استناد به احاديثى منسوب به پيامبر- كه ميراث مادى را با شأن معنوى نبوّت ناسازگار مى‌شمرد- بر اين ديدگاه مهر تأييد نهاد[4]و حتى به باز پس‌گيرى آنچه در زمان پيامبر عطا شده بود فرمان داد.[5]از سوى ديگر، امامان معصوم شيعه بر استمرار اين حكم قرآنى تأكيد مى‌ورزند و مقصود از گروههايى چون يتامى‌ و مساكين را نيز بينوايان بنى‌هاشم مى‌دانند.[6]در واقع، خداوند براى بزرگداشت مقام خاندان پيامبر صدقه (زكات)[7]را بر آنان حرام ساخته، به جاى آن خمس را نهاده است.[8]به گفته برخى جاى شگفتى است كه كسانى مانند ابوحنيفه حرمت صدقه بر اهل بيت را همچنان برقرار مى‌دانند و با اين حال، به پايان يافتن بهره‌ورى آنان از خمس فتوا مى‌دهند![9]
4. نثار صلوات: يكى از شيوه‌هايى كه مى‌تواند مردم را با پيشوايان معصوم پيوند دهد، بزرگداشت ياد و نام آنان است، از اين رو، خداوند در قرآن كريم از مؤمنان مى‌خواهد كه بر رسول گرامى او سلام دهند و صلوات نثارش كنند:«انَّ اللَّهَ ومَلكَتَهُ‌[1]. جامع‌البيان، مج 6، ج 10، ص 8، 10؛تفسير قرطبى، ج 8، ص 10؛ تفسير ابن كثير، ج 2، ص 325
[2]. صحيح مسلم، سنوسى، ج 6، ص 479، 540؛تفسير ابن ابى حاتم، ج 5، ص 1704؛ الدرالمنثور، ج 4، ص 68
[3]. تفسير ابن ابى حاتم، ج 5، ص 1705؛تفسير ابن كثير، ج 2، ص 324؛ الدرالمنثور، ج 4، ص 65- 66
[4]. جامع البيان، مج 6، ج 10، ص 11؛ مج14، ج 28، ص 49
[5]. صحيح مسلم، سنوسى، ج 6، ص 342، 350
[6]. جامع‌البيان، مج 6، ج 10، ص 11- 12؛الكافى، ج 1، ص 539- 540؛ تفسير ابن كثير، ج 2، ص 324
[7]. الكافى، ج 4، ص 59؛ وسائل الشيعه، ج9، ص 268، 271؛ جواهر الكلام، ج 15، ص 406، 413
[8]. صحيح مسلم، سنوسى، ج 3، ص 591، 600؛سنن‌النسائى، ج 5، ص 107، 109؛ تفسير قرطبى، ج 8، ص 10
[9]. تفسير المنار، ج 10، ص 9

يُصَلّونَ عَلَى النَّبىّ يايُّهَا الَّذينَ ءامَنوا صَلّوا عَلَيهِ وسَلّموا تَسليما».(احزاب/ 33، 56) پس از نزول اين آيه، گروهى از مسلمانان نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و از چگونگى صلوات* بر ايشان پرسيدند. نكته در خور توجه در پاسخ آن حضرت‌[1]آن است كه درود بر آل محمد (اهل بيت‌[2]/ ذريّه)[3]نيز جزئى از صلوات گرديده است:«اللهمّ صلِّ على محمد و على‌ آل محمد كما صلَّيتَ (على إبراهيم و) على آل إبراهيم».[4]به باور برخى از دانشمندان اهل سنت، اشاره به ثناى الهى بر (ابراهيم و) آل ابراهيم زمينه‌ساز اين درخواست است كه خداوند اهل بيت را با پيامبر شريك سازد و با اين كار، نعمت را بر وى همچون ابراهيم، تمام گرداند.[5]
گفتنى است كه بسيارى از دانشمندان اهل‌سنت جايگاه اصلى اين صلوات را فريضه «نماز» مى‌دانند، و اين نكته را از الفاظ به كار رفته در پرسش از رسول خدا صلى الله عليه و آله استنباط مى‌كنند[6]: «نحوه سلام بر تو را مى‌دانيم السلام عليك أيها النبي و رحمة اللّه و بركاته، صلوات را چگونه بر زبان آوريم؟»، بر همين اساس، محدثان اهل سنت عناوينى از اين دست را براى احاديث مذكور برمى‌گزينند: «باب الصلاة على النبي بعد التشهد».[7]در برخى ديگر از اين احاديث در پرسش از رسول خدا صلى الله عليه و آله به نام نماز تصريح شده است:
«چگونه در نماز بر شما درود فرستيم»؟[8]برخى از پيشوايان اهل سنت با استناد به اين روايات به وجوب صلوات در تشهد فتوا مى‌دهند[9]و درود بر آل پيامبر را نيز گريزناپذير مى‌شمارند.[10][1]. جامع البيان، مج 12، ج 22، ص 53- 54؛سنن النسائى، ج 3، ص 46، 49؛ الدرالمنثور، ج 6، ص 646، 655
[2]. جامع البيان، مج 12، ج 22، ص 54؛الدرالمنثور، ج 6، ص 647- 648
[3]. صحيح مسلم، سنوسى، ج 2، 287؛الدرالمنثور، ج 6، ص 648
[4]. صحيح البخارى، ج 6، ص 32؛ ج 7، ص 202؛صحيح مسلم، سنوسى، ج 2، ص 287؛ سنن الترمذى، ج 5، ص 38
[5]. صحيح مسلم، نووى، ج 4، ص 125
[6]. السنن الكبرى، ج 2، ص 508- 509؛ صحيحمسلم، نووى، ج 4، ص 124- 125؛ تفسير ابن كثير، ج 3، ص 515
[7]. صحيح مسلم، سنوسى، ج 2، ص 287؛ سننالنسائى، ج 3، ص 44، 47
[8]. السنن الكبرى، ج 2، ص 507، 509؛ تفسيرابن كثير، ج 3، ص 516؛ الدرالمنثور، ج 6، ص 650
[9]. الكشاف، ج 3، ص 558؛ الشفا بتعريفحقوق المصطفى صلى الله عليه و آله، ج 2، ص 62- 63؛ صحيح مسلم، نووى، ج 4، ص 123-124
[10]. تفسير ابن كثير، ج 3، ص 516؛ الصواعقالمحرقه، ص 148

منابع‌الاتقان فى علوم القرآن؛ الالهيات على هدى الكتاب والسنة والعقل؛ احقاق الحق؛ انوارالتنزيل و اسرار التأويل، بيضاوى؛ بحارالانوار؛ بررسى مسائل كلى امامت؛ البرهان فى تفسير القرآن؛ بصائر الدرجات الكبرى؛ بصائر ذوى التمييز فى لطائف الكتاب العزيز؛ تاريخ مدينة دمشق؛ التحقيق فى كلمات القرآن الكريم؛ تفسير الخازن بين الصحيح والضعيف؛ تفسير روح البيان؛ تفسير الصافى؛ تفسير العياشى؛ تفسير غرائب القرآن و رغائب الفرقان؛ تفسير فرات الكوفى؛ تفسير القرآن العظيم، ابن ابى حاتم؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير؛ تفسير القرآن الكريم، ابن عربى؛ التفسير الكبير؛ تفسير كنزالدقايق و بحرالغرائب؛ تفسير المنار؛ تفسير نمونه؛ تفسير نورالثقلين؛ تلخيص الشافى؛ تهذيب التهذيب؛ جامع البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ جواهرالكلام فى شرح شرايع الاسلام؛ الدرالمنثور فى التفسير بالمأثور؛ دلائل النبوه؛ ذخائرالعقبى فى مناقب ذوى القربى؛ روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم؛ سلسلة مؤلفات الشيخ المفيد؛ سنن الترمذى؛ السنن الكبرى؛ سنن النسائى؛ شرح نهج‌البلاغه، ابن ابى الحديد؛ الشفا بتعريف حقوق المصطفى صلى الله عليه و آله؛ شواهد التنزيل؛ صحيح البخارى؛ صحيح مسلم با شرح سنوسى؛ صحيح مسلم بشرح نووى؛ الصواعق المحرقه؛ عيون اخبار الرضا عليه السلام؛ الغدير فى الكتاب و السنة و الادب؛ فاطمةالزهرا عليها السلام؛ فتح البيان فى مقاصد القرآن؛ فتح القدير؛ الكافى؛ كتاب الخصال؛ كتاب سليم بن قيس؛ كتاب الغيبه؛ الكشاف؛ كشف الاسرار و عدة الابرار؛ كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد؛ كمال الدين و تمام النعمه؛ كنز العمال فى سنن الاقوال و الافعال؛ لسان العرب؛ مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ مجمع‌البيان فى تفسير القرآن؛ محاسن التأويل، قاسمى؛ مدارك التنزيل و حقايق التأويل، نسفى؛ المستدرك على الصحيحين؛ مسند احمدبن حنبل؛ معالم التنزيل فى التفسير والتأويل، بغوى؛ المعجم الكبير؛ مفردات الفاظ القرآن؛ مناقب آل ابى‌طالب؛ منشور جاويد (تفسير موضوعى)؛ منهاج السنة النبويه؛ ميزان الاعتدال فى نقد الرجال؛ الميزان فى تفسير القرآن؛ نور الابصار فى مناقب آل بيت النبى المختار صلى الله عليه و آله؛ النور المشتعل من كتاب ما نزل فى القرآن فى على عليه السلام؛ نهج‌البلاغه؛ وسائل‌الشيعه، وفيات الاعيان و انباءُ ابناء الزمان؛ ينابيع الموده.

ايْلَه‌
امير مسعود صفرى‌
ايْلَه: بندرى باستانى در كنار درياى سرخ و نزديك خليج عقبه، زيستگاه اصحاب سبت‌
ايله در زبان عبرى به معناى درختان است.[1]برخى منابع تاريخى آن را نام شهرى ميان يَنْبُع و مصر، يا روستايى ميان مَدْيَن و كوه طور دانسته‌اند[2]؛ ولى بنابر قول مشهور شهرى است از نواحى شام كه در كنار درياى قُلْزُم (سرخ)، نزديك خليج عَقَبه ميان مصر و شام واقع شده‌[3]و امروزه به نام ايلات معروف است.[4]برخى آن را منسوب به دختر مَدْيَن بن ابراهيم عليه السلام دانسته‌اند.[5]
در عهد عتيق چندين بار از ايلا)alI(يا ايلت)htalE(يا ايلوت)htolE(نام برده شده است كه در ساحل شرقى درياى قُلزُم واقع بوده و اسرائيليان هنگام خروج از مصر از اين شهر گذشته‌اند و حضرت داود عليه السلام آن را مسخّر كرده و در زمان حضرت سليمان عليه السلام آباد شده است.[6]
در قرآن كريم، لفظ ايله به طور صريح نيامده؛ اما در برخى آيات به ماجراهاى مربوط به آن اشاراتى شده است. (بقره/ 2، 65؛ مائده/ 5، 78؛ اعراف/ 7، 163- 166؛ كهف/ 18، 77)
موقعيت تاريخى و جغرافيايى:
ايله از شهرها و بنادر باستانى فلسطين و در دوره‌هاى گوناگون تاريخى از مراكز مهم‌[1]. قاموس كتاب مقدس، ص 142
[2]. مجمع‌البحرين، ج 1، ص 140، «ايل»؛معجم البلدان، ج 4، ص 48
[3]. معجم‌البلدان، ج 1، ص 206، 292؛ ج 2،ص 48، 69؛ معجم ما استعجم، ج 1، ص 200
[4]. نمونه، ج 6، ص 418
[5]. معجم البلدان، ج 1، ص 292؛ معجم مااستعجم، ج 1، ص 200
[6]. قاموس كتاب مقدس، ص 142؛ اعلام قرآن،ص 144؛ المفصل، ج 1، ص 142

تلاقى راههاى تجارى مصر، شام، عراق و عربستان بوده است. اين شهر ساليانى چند تحت فرمان حاكمان يونانى مصر بود و كانون ارتباط تجارى نبطيان به شمار مى‌رفت. در سال 106 ميلادى و پس از پايان حاكميت نبطيان، روميان بر آنجا مستولى شدند. نخستين ارتباط ايله با مسلمانان در سال 9 قمرى اتفاق افتاد.[1]در اين سال وقتى پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در تبوك بود يوحنا بن رؤبه- اسقف ايله- به شرط پرداخت جزيه و تسهيل عبور مسلمانان از شهر، پيمان صلحى را با آن حضرت امضا كرد.[2]در دوره جنگهاى صليبى، آسيبهاى فراوانى به شهر ايله وارد شد. در سال 565 قمرى (1170 ميلادى) صلاح‌الدين ايوبى، آن را از صليبيها بازپس گرفت و ضميمه مصر كرد. ايله در سالهاى 1335 تا 1343 قمرى (1917- 1925 ميلادى) جزئى از سرزمين حجاز به شمار مى‌آمد؛ اما از آن پس به اردن منضم شد و سرانجام در سال 1956 ميلادى اسرائيل آن را اشغال كرد. ويرانه‌هاى اين شهر باستانى در گوشه غربى خليج عقبه و در يك كيلومترى شمال بندر عقبه (اردن) قرار دارد.[3]
يادكردهاى ايله در تفاسير:
در مورد ساكنان سرزمين ايله، برخى، اصحاب سبت و برخى ديگر نيز اصحاب ايكه را نام برده‌اند. گروهى از مورخان و مفسران نيز آنها را بخشى از قوم ثمود پنداشته‌اند كه بر اثر همجوارى با بنى‌اسرائيل به دين يهود گرويده‌اند[4]؛ اما بيشتر مفسران نخستين و متأخر، اصحاب سبت را جزو ساكنان ايله برشمرده‌اند.[5]اين قوم در عصر پيامبرى حضرت داود عليه السلام بوده‌[6]و بر اساس آيه 65 بقره/ 2 خداوند به قوم موسوم به اصحاب سبت* فرمان داده بود كه روز شنبه را تعطيل كرده، به عبادت بپردازند؛ اما آنها از فرمان الهى‌[1]. الموسوعة الذهبيه، ج 6، ص 283- 284؛دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج 10، ص 711
[2]. فتوح البلدان، ص 71؛ التنبيهوالاشراف، ص 236؛ الكامل، ج 2، ص 280
[3]. دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج 10، ص711
[4]. تفسير قمى، ج 1، ص 271؛ الميزان، ج 8،ص 301- 302
[5]. جامع البيان، مج 6، ج 9، ص 122؛ تفسيرقرطبى، ج 7، ص 194؛ تفسير ابن كثير، ج 2، ص 267
[6]. كشف الاسرار، ج 1، ص 223

تعدى كردند و از اين رو خداوند چهره انسانى آنان را به صورت حيوان (بوزينه) دگرگون ساخت‌[1]:«و لَقَد عَلِمتُمُ الَّذينَ اعتَدَوا مِنكُم فِى السَّبتِ فَقُلنا لَهُم كونوا قِرَدَةً خسِين».آيات 163- 166 اعراف/ 7 نيز به همين مضمون آمده است. بنا به روايتى از امام باقر عليه السلام نيز مسخ شدگان بنى‌اسرائيل، اهل ايله- سرزمينى در ساحل دريا- بودند.[2]در آيه 78 مائده/ 5 نيز همين جريان آمده است كه از امام باقر عليه السلام روايت شده:
حضرت داود عليه السلام اهالى شهر ايله را نفرين كرد ...:«لُعِنَ الَّذينَ كَفَروا مِن بَنى‌اسرءيلَ عَلى‌ لِسانِ داوودَ ...».[3]از طرق اهل‌سنت نيز اين روايت از مجاهد و قتاده و ديگران نقل شده است.[4]
در تفسير آيه 77 كهف/ 18 نيز كه به داستان حضرت خضر* و موسى* عليهما السلام مى‌پردازد به قريه ايله اشاره‌اى شده است؛ هنگامى كه آنها به قريه‌اى رسيدند و از اهل آن غذا خواستند آنها از مهمان كردنشان خوددارى كردند ...:«فَانطَلَقا حَتّى‌ اذا اتَيا اهلَ قَريَةٍ ...».برخى مراد از قريه را همان شهر ايله دانسته‌اند[5]
برخى، دو واژه ايله و ايكه را، هم معنا و نام يك محل شمرده‌اند كه در نتيجه مردم ايله همان اصحاب ايكه* خواهند بود.[6]
چون قريه ايله نزديك به مدين است و در لغت عبرى معناى اصلى ايله، درختان بوده و اين نام به صورتهاى گوناگون نيز آمده است‌[7]و از طرفى ايكه را اهل تفسير و لغت به معناى درخت يا بيشه دانسته‌اند[8](چرا كه ساكنان ايكه در سرزمينى پر از باغ و درخت زندگى مى‌كرده‌اند) مى‌توان حدس زد كه با ايله رابطه‌اى داشته باشد و اصحاب ايكه همان مردم ناحيه ايله باشند كه دوران ترقى و انحطاط را پياپى ديده‌اند. شايان يادآورى است كه‌[1]. جامع‌البيان، مج 1، ج 1، ص 471؛التبيان، ج 1، ص 292؛ ج 5، ص 13، 17؛ مجمع‌البيان، ج 4، ص 756
[2]. تفسير قمى، ج 1، ص 271؛ تفسير عياشى،ج 2، ص 166؛ الدرالمنثور، ج 3، ص 588
[3]. الكافى، ج 8، ص 200؛ مجمع‌البيان، ج3، ص 357؛ البرهان، ج 2، ص 343
[4]. كشف‌الاسرار، ج 3، ص 197؛ الكشاف، ج1، ص 666؛ التفسيرالكبير، ج 12، ص 63
[5]. جامع‌البيان، مج 9، ج 15، ص 288؛كشف‌الاسرار، ج 5، ص 722؛ مجمع‌البيان، ج 6، ص 751
[6]. تفسير قمى، ج 1، ص 244؛ الميزان، ج 8،ص 293- 294، 301
[7]. اعلام قرآن، ص 144
[8]. مجمع البيان، ج 6، ص 527- 528؛ لسانالعرب، ج 1، ص 289

آيه 85 اعراف/ 7 و 84 هود/ 11 به روشنى مى‌گويد كه شعيب، پيامبر سرزمين يا قوم مدين (اصحاب ايكه) بوده است. سرزمين اين قوم را در شبه جزيره سينا يا نزديك آن و در حاشيه درياى قلزم دانسته‌اند.[1]
منابع‌
اعلام قرآن؛ البرهان فى تفسير القرآن؛ التبيان فى تفسير القرآن؛ تفسير العياشى؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير؛ تفسير القمى؛ التفسير الكبير؛ تفسير نمونه؛ التنبيه و الاشراف؛ جامع‌البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامى؛ الدرالمنثور فى التفسير بالمأثور؛ فتوح البلدان؛ قاموس كتاب مقدس؛ الكافى؛ الكامل فى التاريخ؛ الكشاف؛ كشف الاسرار و عدة الابرار؛ مجمع البحرين؛ مجمع البيان فى تفسير القرآن؛ معجم البلدان؛ معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع؛ المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام؛ الموسوعة الذهبية للعلوم الاسلاميه؛ الميزان فى تفسير القرآن.[1]. مجمع البيان، ج 4، ص 688؛ اعلام قرآن،ص 143- 144، 153- 154