کتاب اعلام القرآن

داناتر است كه پيامبرى خويش را كجا قرار دهد.
ذيل آيه‌«و ليَطَّوَّفوا بِالبَيتِ العَتيق ...»(حجّ/ 22، 29) آمده است كه كفار بنى عبدمناف، مسلمانان را از طواف خانه خدا منع مى‌كردند، از اين رو پيامبر صلى الله عليه و آله به عبدمنافيها يادآور شد، طواف كنندگان و نمازگزاران كنار خانه خدا را در هر زمانى كه باشد از طواف و نماز منع نكنند.[1]
بنى عبدمناف در سالهاى نخست دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله تلاش كردند از حيثيت و شرف شاخه‌هاى خود دفاع و از تنش قبايل ديگر با پيامبر جلوگيرى كنند؛ اما با گسترش دعوت آن حضرت، آنان به دو دسته حامى و مخالف تقسيم شدند. بنى‌هاشم (به جز ابولهب‌[2]) و بنى‌مطلب بن عبد مناف (به رغم اينكه همگى ايشان هنوز مسلمان نشده بودند) به هوادارى از رسول خدا پرداختند[3]، چنان‌كه در دوران محاصره اقتصادى، فرزندان مطّلب همراه بنى‌هاشم، در شعب ابى طالب حضور داشتند[4]؛ همچنين برخى از مطّلبيها، در دوران مدنى يار و مددكار پيامبر صلى الله عليه و آله بودند. عبيده، طفيل، حُصَيْن و مِسْطَح از تبار مطّلب در غزوه بدر در ركاب رسول خدا حضور داشتند.[5]
در مقابل، بنى‌نوفل و بنى عبدشمس بن عبدمناف رو در روى آن حضرت قرار گرفته و رد پاى آنان، به ويژه تبار عبدشمس مانند بنى‌اميه و بنى‌ربيعة بن عبدشمس در ميان امضاكنندگان پيمان محاصره اقتصادى‌[6]، توطئه قتل رسول خدا در دارالندوه‌[7]، مطعمين (عتبه و شيبه پسران ربيعة بن عبدشمس و حارث بن عامربن نوفل و ...) در غزوه بدر[8]به چشم مى‌خورد و بسيارى از ايشان تا سال فتح مكه (هشتم هجرى) همانند ديگر قريش به پيامبر صلى الله عليه و آله ايمان نياوردند.[1]. الدرالمنثور، ج 6، ص 42
[2]. السيرةالنبويه، ج 1، ص 174
[3]. معالم‌المدرستين، ج 2، ص 125
[4]. الطبقات، ج 1، ص 163؛ السنن الكبرى، ج6، ص 366؛ ر. ك: سبل الهدى، ج 2، ص 377- 411؛ البداية والنهايه، ج 6، ص 206
[5]. المغازى، ج 1، ص 145؛ السيرةالنبويه،ج 2، ص 678
[6]. السيرةالنبويه، ج 1، ص 251؛ تاريخطبرى، ج 2، ص 518
[7]. السيرة النبويه، ج 2، ص 480
[8]. اسباب النزول، ص 159؛ مجمع البيان، ج4، ص 810؛ شرح نهج البلاغه، ج 14، ص 205-/ 206

منابع‌اخبار مكة و ما جاء فيها من الآثار؛ اسباب النزول؛ انساب الاشراف؛ البداية و النهايه؛ بلوغ‌الارب فى معرفة احوال العرب؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛ تاريخ الامم و الملوك، طبرى؛ تاريخ اليعقوبى؛ تفسير مبهمات القرآن؛ التنبيه و الاشراف؛ جامع البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ جمهرة انساب العرب؛ الدرالمنثور فى التفسير بالمأثور؛ روض الجنان و روح الجنان؛ سبل الهدى و الرشاد؛ السنن الكبرى؛ السيرة الحلبيه؛ السيرة النبويه، ابن هشام؛ شرح نهج‌البلاغه، ابن ابى الحديد؛ الطبقات الكبرى؛ غررالتبيان فى من لم يسم فى القرآن؛ الكشاف؛ لسان العرب؛ مجمع البيان فى تفسير القرآن؛ المجموع فى شرح المهذب؛ المحبر؛ مروج الذهب و معادن الجوهر؛ المعارف؛ معالم التنزيل فى التفسير و التأويل، بغوى؛ معالم المدرستين؛ معجم البلدان؛ المغازى؛ المنمق فى اخبار قرين؛ نسب قريش؛ النهاية فى غريب الحديث و الاثر.

بنى عمرو بن عمير
حسن بستان‌
بنى عمرو بن عمير: شاخه‌اى برجسته از قبيله عدنانى ثقيف‌[1]ساكن در طائف‌
آنان در طائف مى‌زيستند و در حوادث تاريخى نقشى فراوان داشتند و ثروتمندانى گشاده‌دست و رباخوار بودند.[2]با توجه به رونق كشاورزى در آن شهر به احتمال فراوان درآمدهايى نيز از اين طريق داشته‌اند. برخى از ايشان با توجه به داشتن تمكن مالى، همسران بسيارى داشتند، چنان‌كه ابن‌حبيب از مسعود بن عمرو بن عمير و فرزندش عروه به «مردان 10 همسرى» ياد كرده است.[3]
عمرو بن عمير از همسرش قلابه دختر حارث بن كلده ثقفى فرزندانى به نامهاى حبيب، مسعود، عبدياليل، ربيعه و كنانه داشت‌[4]كه معاصر پيامبر بودند. از ميان آنان عبدياليل در طائف صاحب‌نظر بود و مردم به رأى او عمل مى‌كردند.[5]در گزارش اغراق‌آميزى مردم طائف در آستانه ظهور اسلام در پى ديدن شهاب سنگهاى فراوان نظر او را جويا شدند و او گفته بود: اگر اين ستارگان شناخته شده باشند نشانه پايان دنياست و اگر نباشند نشانه پيشامد و خبر تازه‌اى است.[6]حبيب نيز در ميان اهالى طائف از موقعيت ممتازى برخوردار بود، به گونه‌اى كه او را شايسته نبوت مى‌دانستند. بنابر روايت ابن عباس مراد از مردِ شريف طائف كه به زعم مشركان، وحى بايد بر وى يا مردى شريف از مكه نازل مى‌شد، حبيب است.[7]آيه‌«و قالوا لَولا نُزّلَ هذا القُرءانُ عَلى‌ رَجُلٍ مِنَ القَريَتَينِ‌[1]. تاريخ العرب، ج 4، ص 153- 154
[2]. همان، ص 152- 154
[3]. المحبر، ص 357
[4]. المحبر، ص 460
[5]. الاصابه، ج 5، ص 192
[6]. تفسير قرطبى، ج 10، ص 12؛ الاصابه، ج5، ص 192
[7]. تفسير قرطبى، ج 16، ص 56

عَظيم»(زخرف/ 43، 31) در پى چنين ادعايى و در پاسخ آنان، آيه‌«اهُم يَقسِمونَ رَحمَتَ رَبّكَ»(زخرف/ 43، 32) نازل شد.[1]از اين خاندان امية بن ابى‌الصلت* ثقفى شاعر معروف عرب، نبيره عمروبن عمير نيز خود را شايسته پيامبرى مى‌دانست.[2]
آنان همچون ساير ثقيف به بت لات توجه خاصى داشتند.[3]منابع از درگيرى بنى‌عمرو با بنى‌مالك از ديگر تيره‌هاى ثقيف در بيرون طائف ياد كرده‌اند[4]كه طى آن شكست سختى را بر بنى مالك وارد كردند.
ارتباط بنى‌عمرو با ديگر قبايل حجاز از جمله قريش را مى‌توان در نوع روابط ثقيف* با اين قبايل جست و جو كرد.
با ظهور اسلام بنى عمرو نيز در كنار قريش به انكار اسلام پرداختند. مفسران آيه‌«ام يَحسَبونَ انّا لا نَسمَعُ سِرَّهُم و نَجوهُم»(زخرف/ 43، 80) را نشانه همراهى حبيب با صفوان بن اميه و ربيعه در انكار اسلام و قدرت خدا مى‌دانند و معتقدند اين آيه در رد عقيده سه نفر است كه دو تاى آنان قريشى و سومى از بنى عمرو بن عمير يا دو تاى آنان از بنى عمرو بن عمير و سومى از قريش است كه در كنار كعبه نشسته بودند و مى‌گفتند: آيا خدا سخنان آهسته ما را چنان‌كه محمد ادعا مى‌كند مى‌شنود؟ يكى گفت: نه و ديگرى گفت: شايد قسمتى را بشنود و آن يك گفت: اگر بلند سخن بگوييم مى‌شنود.[5]
همچنين آمده است كه وقتى پيامبر در سال دهم بعثت براى گسترش دعوت خويش به طائف سفر كرد ضمن ملاقات با فرزندان عمرو بن عمير و اقامت 10 روزه‌اش‌[6]در[1]. مجمع‌البيان، ج 9، ص 71؛ تفسير قرطبى،ج 16، ص 56
[2]. حقايق التأويل، ص 66
[3]. عيون الاثر، ج 2، ص 32، 71
[4]. معجم ما استعجم، ج 1، ص 197
[5]. كشف الاسرار، ج 9، ص 85
[6]. البدء والتاريخ، ج 4، ص 155

آن شهر، اشراف و مردم را به اسلام فرا خواند. عبدياليل، مسعود و حبيب كه در آن دوره رهبران ثقيف بودند، با رد دعوت پيامبر ضمن توهين به حضرت، به تحريك كودكان و سفيهان شهر بر ضدّ پيامبر پرداختند.[1]برخى واكنش بنى‌عمرو را ناشى از تحريك قريش مى‌دانند.[2]
از حضور بنى عمرو بن عمير در جنگهاى قريش با پيامبر هيچ گزارشى وجود ندارد.
تنها آمده است كه زنى به نام برزه نوه عمرو بن عمير به همراه همسرش صفوان بن اميه قريشى در نبرد احد حضور داشت.[3]با فتح مكه در سال هشتم هجرى، طائف در برابر محاصره پيامبر مقاومت كرد و احتمالًا بنى‌عمرو بن عمير كه از رهبران ثقيف بودند در اين كار نقش برجسته‌اى داشتند. برخى مفسران آيات‌«بَلِ الَّذينَ كَفَروا يُكَذّبون* واللَّهُ اعلَمُ بِما يوعون* فَبَشّرهُم بِعَذابٍ اليم»(انشقاق/ 84، 22- 24) را كه در طائف بر پيامبر نازل شده‌[4]در شأن فرزندان عمرو بن عمير دانسته‌اند كه در آن زمان بر كفر خود ماندند.[5]
در اين آيات آنان كافرانى خوانده شده‌اند كه خداوند از درونشان آگاه است و به عذابى دردناك گرفتار خواهند شد.
بنابر گزارشهاى تاريخى نخستين گرونده به اسلام از بنى عمرو بن عمير، عروة* بن مسعود بن عمرو بن عمير است. او كه متخصص ساخت جنگ افزارهايى چون منجنيق بود در سال دهم هجرى به مدينه رفت و مسلمان شد و از آن حضرت اجازه خواست براى دعوت اهالى ثقيف به طائف برود و چون به احترام و جايگاه خودبين آنان مطمئن بود، پيش بينى پيامبر مبنى بر احتمال كشته شدنش در طائف را نپذيرفت. سرانجام به طائف رفت و همان طور كه رسول خدا پيش بينى كرده بود اهالى آن شهر از روى سرسختى عروة بن مسعود تازه مسلمان را كشتند. پيامبر او را به مؤمن انطاكيه مذكور در سوره يس تشبيه كرد كه قوم خود را به دين خدا فرا خواند؛ ولى آنان وى را كشتند.[6]بنى‌عمرو در كنار ثقيف در واپسين سال حيات پيامبر و پس از آنكه شاهد حضور هيئتهاى قبايل منطقه در مدينه‌[1]. مجمع البيان، ج 9، ص 139؛ روض الجنان،ج 17، ص 276
[2]. تاريخ صدر اسلام، ص 296- 297
[3]. البداية والنهايه، ج 4، ص 12
[4]. البرهان فى علوم القرآن، ج 1، ص 197
[5]. تفسير قرطبى، ج 19، ص 185
[6]. المغازى، ج 3، ص 960- 961

بودند[1]تصميم گرفتند عبدياليل بن عمرو بن عمير را براى مذاكره درباره نحوه پذيرش اسلام به مدينه بفرستند؛ اما عبدياليل از ترس آنكه مبادا پس از مسلمان شدن و بازگشت به طائف همچون عروة بن مسعود كشته شود، نپذيرفت و خواستار اعزام افرادى همراه خود به مدينه شد. اين هيئت كه به وفد ثقيف معروف است، از دهها ثقفى تشكيل مى‌شد[2]كه رياست آن را عبدياليل بر عهده داشت.[3]بنا به گزارش ديگرى رياست آنان را 6 تن از جمله عبدياليل و دو پسرش ربيعه و كنانه بر عهده داشتند.[4]
بنابه گزارش مدائنى از بين افراد وفد، كنانه‌بن عبدياليل بن عمرو بن عمير اسلام را نپذيرفت و به روم رفت و مسيحى شد و همانجا درگذشت.[5]
بنى عمرو بن عمير پس از قبول اسلام همچنان در پى درآمدهاى نا مشروع خود از طريق ربا بودند. در اين ميان بنى‌مغيره از خاندانهاى قريشى- و به نقلى عباس بن عبد المطلب- با خوددارى از پرداخت سود پولهاى دريافتى از بنى‌عمرو بن عمير به نزد عتاب بن اسيد حاكم مكه شكايت بردند.[6]عتاب جريان را به پيامبر گزارش داد كه آياتِ‌«يايُّهَا الَّذينَ ءامَنوا اتَّقوا اللَّهَ وذَروا ما بَقِىَ مِنَ الرّبوا ان كُنتُم مُؤمِنين* فَان لَم تَفعَلوا فَأذَنوا بِحَربٍ مِنَ اللَّهِ و رَسولِهِ و ان تُبتُم فَلَكُم رُءوسُ امولِكُم لا تَظلِمونَ و لاتُظلَمون»(بقره/ 2، 278- 279) نازل شد. در اين آيات خداوند مؤمنان را به رها كردن آنچه از مطالبات ربا باقى مانده فرمان مى‌دهد و به آنان هشدار مى‌دهد در صورتى كه به كار خود ادامه داده، تسليم حكم الهى نشويد پيامبر حق دارد با جنگ و توسل به نيروى نظامى جلوى شما را بگيرد؛ اما اگر توبه كنيد حق داريد سرمايه‌هاى اصلى خود را بدون هيچ سودى از مردم بگيريد. پس از آن رسول خدا عتاب بن اسيد را بر جنگيدن با بنى عمروبن عمير در صورت عمل نكردن به مفاد آيه موظف ساخت.[7]فرزندان عمرو بن عمير از سود اموال خود گذشته، اصل سرمايه را از بنى‌مغيره خواستند. بنومغيره ادعاى تنگدستى كرده،[1]. تاريخ العرب، ج 4، ص 155
[2]. المغازى، ج 3، ص 962- 963
[3]. الطبقات، ج 5، ص 506
[4]. همان، ج 1، ص 313
[5]. البداية والنهايه، ج 4، ص 396
[6]. تفسير ماوردى، ج 1، ص 351
[7]. جامع‌البيان، مج 3، ج 3، ص 146- 147فرهنگ ومعارف قرآن، اعلام القرآن، 3جلد، مؤسسة بوستان كتاب - قم، چاپ: اول، 1385.اعلام القرآن ؛ ج‌3 ؛ ص355

تا زمان فرا رسيدن محصول مهلت خواستند. چون طلبكاران از دادن مهلت پرهيز كردند آيه‌«و ان كانَ ذو عُسرَةٍ فَنَظِرَةٌ الى‌ مَيسَرَة/و اگر بدهكارتان‌تنگدست باشد، پس تا هنگام‌گشايش، مهلتى به او دهيد» (بقره/ 2، 280) نازل شد.[1]
بنى عمرو بن عمير پس از پيامبر
گزارشهاى متعدد تاريخى از نقش فرماندهان ثقفى از شاخه بنى عمرو بن عمير در فتوحات اسلامى حكايت مى‌كند. يكى از اين فرماندهان ابوعبيد بن مسعود بن عمرو بن عمير (پدر مختار) است كه همراه گروهى ديگر از برادران و نزديكان خود در جنگ جِسر (در سال 12 هجرى) كشته شد. اين جنگ بين مسلمانان و بخشى از سپاه ساسانى اتفاق افتاد و بنا به وصيت ابوعبيد پس از او جبر بن ابى عبيد و پس از او به ترتيب ابوالجبربن ابى عبيد، حبيب‌بن ربيعه، ابوقيس بن حبيب بن ربيعه و عبدالله بن مسعود همگى از خاندان عمرو بن عمير فرماندهى سپاه مسلمانان را بر عهده گرفتند[2]و كشته شدند. مدائنى ابوالحكم بن حبيب بن ربيعه بن عمرو بن عمير را جزو كشتگان اين نبرد ذكر كرده است.[3]
از افراد منسوب به اين خاندان ابومحجن بن حبيب بن عمرو بن عمير شاعر معروف است كه صحابت پيامبر را ادراك و احاديثى نقل كرده است. او به سبب اصرار بر شرابخوارى به دستور عمر 7 بار حد خورد و تبعيد شد.[4]گفته شده: فرزند او عبدالله نزد معاويه آمد و به طمع دريافت مال، على عليه السلام را به ترس و بخل متهم كرد كه حتى معاويه وى را به دروغگويى درباره على عليه السلام متهم ساخت.[5]قاسم‌بن ربيعة بن امية بن ابى الصلت نيز كارگزار عثمان در طائف بود.[6]
از مشهورترين افراد خاندان عمروبن عمير مختار بن ابى عبيد بن مسعود ثقفى است كه‌[1]. اسباب النزول، ص 82
[2]. تاريخ ابن خياط، ص 83
[3]. الاصابه، ج 7، ص 78
[4]. الاصابه، ج 7، ص 301؛ الغدير، ج 10، ص96
[5]. الامامة والسياسه، ج 1، ص 134
[6]. الاكمال، ج 6، ص 302

بسيارى از قاتلان امام حسين عليه السلام را در كوفه كشت. از نويسندگان مشهور وابسته به خاندان عمرو بن عمير در قرن سوم ابراهيم بن محمد بن سعيد بن هلال معروف به ابن هلال ثقفى صاحب كتاب الغارات و حدود 50 كتاب ديگر است. او كه از نوادگان مسعود بن عمرو بن عمير است در كوفه زندگى مى‌كرد و زيدى مذهب بود؛ اما در نهايت به اماميه گرويد و پس از مهاجرت به اصفهان در سال 283 درگذشت.[1]
منابع‌
اسباب النزول؛ الاصابة فى تمييز الصحابه؛ الاكمال فى رفع الارتياب عن المؤتلف والمختلف فى الاسماء والكنى والانساب؛ الامامة و السياسه؛ البدء و التاريخ؛ البداية و النهايه؛ البرهان فى تفسير القرآن؛ تاريخ خليفة بن خياط؛ تاريخ صدر اسلام؛ تاريخ العرب قبل الاسلام؛ جامع‌البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن؛ قرطبى؛ حقايق التأويل فى متشابه التنزيل؛ روض‌الجنان و روح‌الجنان؛ الشافى فى‌الامامه؛ الطبقات الكبرى؛ عيون الاثر فى فنون المغازى و الشمائل و السير؛ الغدير فى الكتاب والسنة والادب؛ كشف‌الاسرار و عدة الابرار؛ مجمع‌البيان فى تفسير القرآن؛ المحبر؛ معجم‌الادباء؛ معجم ما استعجم من اسماءالبلاد و المواضع؛ المغازى؛ النكت و العيون، ماوردى.[1]. الشافى، ج 3، ص 223؛ معجم الادبا، ج1، ص 232- 233