کتاب اعلام القرآن

ايشان اسير و اموالشان تقسيم گردد.[1]پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله حكم سعد را تأييد و درباره آن فرمود: آنچه را خدا از فراز آسمانها حكم داده بود، سعد بر آن حكم كرد.[2]در پى اين حكم آنان كه گمان نمى‌كردند چنين سرنوشتى داشته باشند به عذاب خوار كننده‌اى دچار شدند.
طبرسى از عطاء نقل كرده كه آيه‌«و لا يَحسَبَنَّ الَّذينَ كَفَرُوا انَّما نُملى لَهُم خَيرٌ لِانفُسِهِم انَّما نُملى لَهُم لِيَزدادُوا اثمًا ولَهُم عَذابٌ مُهِين»(آل عمران/ 3، 178) درباره بنى‌قريظه و بنى‌نضير نازل شده است‌[3]؛ همچنين به نقل از عطا، آنان مصداق آيه‌«يَومَ تَبيَضُّ وُجوهٌ و تَسوَدُّ وُجوهٌ»(آل عمران/ 3، 106)؛ هستند.[4]
در مدت محاصره سه تن از مسلمانان وفات يافتند. خلاد بن سويد با پرتاب شدن سنگى از سوى بنى‌قريظه به شهادت رسيد.[5]افزون بر وى، شخص ديگرى به نام ابوسنان بن محصن اسدى در ايام محاصره بنى‌قريظه وفات يافت و در گورستان بنى قريظه به خاك سپرده شد.[6]سعدبن معاذ اوسى هم كه در نبرد خندق زخمى شده بود پس از ماجراى حكميتش و پس از آنكه زخمش باز شد به شهادت رسيد.[7]
سرانجام بنى‌قريظه‌
مطابق گزارش سيره نويسان، سپاه اسلام، بنى‌قريظه را پس از خلع سلاح در خانه دخترحارث از تيره بنى‌نجار[8]يا در منزل اسامةبن زيد[9]بازداشت كردند و پس از كندن گودالهايى در بازار مدينه، آنان را يكى يكى‌[10]يا 10 تا 10 تا[11]آوردند و گردن زدند.[12][1]. جامع‌البيان، مج 11، ج 20، ص 184؛المغازى، ج 2، ص 512؛ السيرة النبويه، ابن هشام، ج 3، ص 240
[2]. تفسير قمى، ج 2، ص 191
[3]. مجمع‌البيان، ج 2، ص 893
[4]. الكشاف، ج 1، ص 399؛ روض الجنان، ج 5،ص 3
[5]. المغازى، ج 2، ص 517؛ تاريخ طبرى، ج2، ص 104
[6]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 3، ص 254
[7]. تاريخ المدينه، ج 1، ص 125
[8]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 3، ص 240
[9]. المغازى، ج 2، ص 512
[10]. همان؛ تفسير منسوب به امام عسكرىعليه السلام، ص 671
[11]. الطبقات، ج 2، ص 58؛ تاريخ يعقوبى، ج2، ص 52
[12]. تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 52

حيى بن كعب رئيس بنى‌نضير و از آتش‌افروزان جنگ احزاب و كعب بن اسد بزرگ بنى‌قريظه از جمله كشته شدگان بودند.[1]بدين ترتيب مطابق قول زمخشرى و قرطبى ذيل آيه 137 بقره/ 2 وعده خداوند مبنى بر دفع شر يهود از رسول خدا با كشتن بنى‌قريظه و اسارت ايشان محقق شد:«فَان ءامَنوا بِمِثلِ ما ءامَنتُم بِهِ فَقَدِ اهتَدَوا وان تَوَلَّوا فَانَّما هُم فى شِقَاقٍ فَسَيَكفيكَهُمُ اللَّهُ و هُوَ السَّميعُ العَليم».نيز مقصود از رسوايى در زندگى دنيا در آيه 85 بقره/ 2 كشتن بنى‌قريظه و به اسارت در آوردن فرزندان آنان دانسته شده است.
در شمار كشته شدگان يهود اظهار نظرهاى گوناگونى ارائه شده است؛ ابن اسحاق‌[2]شمار آنان را 400، طبرسى 450[3]، واقدى 600 تا 700،[4]بيهقى 600،[5]يعقوبى 750[6]تن ذكر كرده‌اند. طبرسى و برخى ديگر بيشترين تعداد را، 800 تا 900 تن گفته‌اند.[7]واقدى و بلاذرى آورده‌اند كه از مردان بنى‌قريظه هركس بر بدنش مو روييده بود كشته شد.[8]بنا به قول على بن ابراهيم، اعدام ايشان سه روز به طول انجاميد[9]و تنها فردى به نام رفاعة بن سموئيل مورد شفاعت سلمى (خاله رسول خدا) قرار گرفت و نجات يافت.[10]از زنان آنان نيز فقط يك تن كه نامش نباته (يا بنانه) ثبت شده كشته شد، زيرا وى به تحريك همسرش‌[1]. المغازى، ج 2، ص 513؛ الارشاد، ج 1، ص111-/ 112
[2]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 3، ص 59
[3]. مجمع‌البيان، ج 8، ص 553
[4]. المغازى، ج 2، ص 518
[5]. دلائل النبوه، ج 4، ص 20؛ المغازى، ج2، ص 518
[6]. تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 52
[7]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 3، ص241؛ تاريخ طبرى، ج 2، ص 101
[8]. المغازى، ج 2، ص 516؛ فتوح البلدان، ص35
[9]. تفسير قمى، ج 2، ص 192
[10]. تاريخ طبرى، ج 2، ص 103

با پرتاب سنگى موجب شهادت خلاد بن سويد شده بود.[1]
تحليل كشتار
هرچند بيان قرآن كريم در آيات 26- 27 احزاب/ 33 حكايت از تأييد اعدام مردان بنى‌قريظه دارد[2]، با اين وجود، برخى محققان با ذكر شواهد و قراينى نسبت به نقلها و گزارشهاى فوق در خصوص تعداد كشته شدگان و نحوه برخورد ياد شده با بنى‌قريظه اظهار ترديد كرده‌اند؛ بعضى شمار مقتولان را آن هم با اين تعداد و در يك روز يا سه روز و به دست يك يا دو نفر (على عليه السلام به تنهايى يا به همراهى زبير) بعيد دانسته، اين گزارشها در خصوص كشتار را، ساخته و پرداخته قبيله خزرج دانسته‌اند كه مى‌خواستند چنين وانمود كنند كه حرمت طايفه اوس نزد پيامبر، كمتر از خزرجيها بوده است. در غير اين صورت پيامبر شفاعت آنها را درباره بنى‌قريظه مى‌پذيرفت‌[3]، چنان‌كه شفاعت خزرجيها را درباره بنى‌نضير پذيرفت.
برخى ديگر كشتار آنها را خلاف سيره رسول خدا صلى الله عليه و آله عنوان كرده‌اند و نيز با استناد به آمار و ارقام متفاوت اين غزوه و ذكر اين مطلب كه تلفات اين نبرد داخلى در مقايسه با نبردهاى ديگر پيامبر، قابل پذيرش نيست به نقد گزارشهاى سيره‌نويسان پرداخته‌اند.[4]دكتر وليد عرفات‌[5]با اقامه ادله متعددى كشتار يهود را رد كرده است. برخى از ادله وى عبارت‌اند از: 1. قرآن به اين تعداد مقتول اشاره نكرده است. 2. در عين پيمان شكنى آنان، اسلام بزرگ‌تر از آن است كه اين تعداد را با چنان وضعى بكشد. 3. رؤساى آنان مقصر بودند نه همه آنان، از اين رو مطابق قاعده «لاتزر وازرة وزر اخرى»، كشتن ايشان خلاف اسلام بوده است. 4. معقول نيست كه چند صد نفر در بازار مدينه كشته شوند و اشاره واضحى به موضع قتل آنان نشود و اثرى باقى نماند. 5. اگر چنين كشتارى مى‌بود فقها آن را مبنا قرار مى‌دادند. 6. فقط نام چند تن از برزگان بنى قريظه برده شده و از ديگران نامى در ميان نيست.
به اعتقاد برخى، داستان قتل عام آنان را ابن اسحق از يهود گرفته و سيره نويسان و مورخان بعدى از او گرفته‌اند، افزون بر آن، راويان اين واقعه نيز چون محمد بن كعب و عطيه از يهود قرظى هستند و بعيد نيست كه جانبدارانه سخن گفته باشند.[6][1]. المغازى، ج 2، ص 517؛ تاريخ طبرى، ج2، ص 104
[2]. التبيان، ج 8، ص 333
[3]. تاريخ تحليلى اسلام، ص 88- 89
[4]. همان، ص 88- 89، 234- 236؛ تاريخ صدراسلام، ص 171
[5]. بحوث المؤتمر الدولى التاريخ، ص 787-/793
[6]. ر. ك: يهود حجاز و پيامبر صلى اللهعليه و آله، ص 164-/ 197

در مقابل نظريه فوق، محققان ديگرى، كشتن يهود بنى‌قريظه را مطابق عقل و منطق دانسته و آورده‌اند كه اولًا سزاى كسانى كه در حساس‌ترين شرايط، پيمان‌شكنى كردند، كمتر از اين نبوده است.[1]اصولًا حيات سياسى اسلام در گرو معاهداتى بود كه با قبايل اطراف داشت و پيمان‌شكنى هر روزه و گذشت رسول خدا از پيمان‌شكنان، زمينه را براى نقض عهدهاى مكرر آماده مى‌كرد.[2]ثانياً حكم «سابّ‌النبى» بر آنها جارى شد.[3]ثالثاً خود آنها داورى سعد بن معاذ را پذيرفته بودند.[4]رابعاً در عهدنامه پيامبر با يهود مدينه آمده بود كه در صورت پيمان‌شكنى آنها، آن حضرت در ريختن خون آنان آزاد خواهد بود.
خامساً سعد، گويا از قوانين تورات آگاهى داشته و طبق آن حكم خود را اعلام كرده بود.[5]قريب به اتفاق مفسران نزول آيه‌«و انزَلَ الَّذينَ ظهَروهُم مِن اهلِ الكِتبِ مِن صَياصيهِم وقَذَفَ فى قُلوبِهِمُ الرُّعبَ فَريقًا تَقتُلونَ وتَأسِرونَ فَريقا/خداوند گروهى از اهل كتاب را كه از آنها (مشركان عرب) حمايت كردند از قلعه‌هاى محكمشان پايين كشيد، و در دلهاى آنها رعب افكند. كارتان به جايى رسيد كه گروهى را مى‌كشتيد و گروهى را اسير مى‌كرديد» (احزاب/ 33، 26) را درباره بنى‌قريظه دانسته‌اند كه پيمان شكنى كرده، در غزوه خندق به يارى احزاب به فرماندهى ابوسفيان شتافتند[6]؛ اما به زودى تاوان خيانت خود را پرداختند.
غنايم غزوه بنى‌قريظه‌[1]. تاريخ پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله، ص 354- 355
[2]. تاريخ سياسى اسلام، ص 527
[3]. احكام القرآن، ج 3، ص 111؛ تفسيرقرطبى، ج 2، ص 49؛ ج 8، ص 82- 83
[4]. مجمع‌البيان، ج 8، ص 552؛ اعلامالورى، ص 79
[5]. تاريخ پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله، ص 354
[6]. تفسير قمى، ج 2، ص 189؛ جامع‌البيان،مج 11، ج 20، ص 180؛ مجمع‌البيان، ج 8، ص 551

پيامبر پس از فراغت از غزوه بنى‌قريظه، خمس غنايم و اسيران را جدا كرد و مابقى را ميان جنگجويان مسلمان قسمت كرد؛ براى سواره نظام سه سهم (دو سهم براى اسب و يك سهم براى صاحبش) و براى پياده نظام يك سهم در نظر گرفت.[1]واقدى‌[2]شمار سواره نظام را 36 و يعقوبى‌[3]38 تن ذكر كرده‌اند. به موجب گزارشى سلاحهايى كه در اين غزوه به غنيمت گرفته شد شامل 1500 شمشير، 300 زره و 000/ 1 نيزه بوده است.[4]در تعداد اسيران نيز نظرها يكسان نيست؛ برخى تعداد آنها را 700، 750[5]و عده‌اى 000/ 1[6]تن گزارش كرده‌اند. گفته شده است كه پيامبر از ميان اسيران، 6 دختر را به بينوايان بنى‌هاشم و يكى را نيز به نام ريحانه، دختر شمعون بن زيد[7]يا دختر عمرو بن خناقه (بطنى از قريظه‌[8]) را سهم خود قرار دادند.[9]ابن سعد انتساب قرظى بودن وى را به سبب ازدواجش با فردى از اين قبيله دانسته است.[10]ريحانه تا زمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله زنده بود، در ملك آن حضرت قرار داشت.[11]پس از آن به فرمان پيامبر اسيران را به سرپرستى سعد بن زيد اشهلى‌[12]به نجد بردند و با فروش آنها، اسب و سلاح خريدند.[13]مطابق گزارشى ديگر اسيران را نيز همچون غنايم پس از جدا كردن خمس آن ميان رزمندگان تقسيم كردند.[14]
اين غزوه كه در اواخر ذيقعده سال پنجم هجرت، آغاز شده بود[15]، در روز پنجشنبه،[1]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 3، ص244؛ تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 52
[2]. المغازى، ج 2، ص 521
[3]. تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 52
[4]. المغازى، ج 2، ص 510؛ الطبقات، ج 2، ص75
[5]. مجمع‌البيان، ج 8، ص 553؛ غررالتبيان،ص 420
[6]. المغازى، ج 1، ص 523
[7]. اسد الغابه، ج 5، ص 460
[8]. تاريخ دمشق، ج 3، ص 185؛ البداية والنهايه، ج 5، ص 101
[9]. المحبر، ص 93؛ السيرة النبويه، ابنكثير، ج 4، ص 604؛ سبل الهدى، ج 11، ص 219
[10]. الطبقات، ج 8، ص 129
[11]. الطبقات، ج 8، ص 130؛ تاريخ يعقوبى،ج 2، ص 52
[12]. المحبر، ص 94؛ تاريخ طبرى، ج 2، ص253
[13]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 3، ص245؛ تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 53
[14]. فتوح البلدان، ص 24
[15]. المغازى، ج 2، ص 496؛ انساب الاشراف،ج 1، ص 433؛ المحبر، ص 113

7 روز گذشته از ذيحجّه پايان يافت‌[1]و پيامدهاى مهمى از خود برجاى گذاشت كه مى‌توان به پاك شدن جبهه داخلى از يهود پيمان‌شكن، تقويت بنيه مالى مسلمانان به وسيله غنايم قابل توجّه اين غزوه، فرو ريختن پايگاه مشركان عرب در مدينه، هموار شدن راه پيروزى آينده و تحكيم موقعيت حكومت اسلامى در نظر دوست و دشمن اشاره كرد.[2]گفته شده است كه مراد از «ارض» در آيه‌«و اورَثَكُم ارضَهُم وديرَهُم و امولَهُم و ارضًا لَم تَطَوها وكانَ اللَّهُ عَلى‌ كُلّ شَى‌ءٍ قَديراً/و زمينها و خانه و اموالشان را در اختيار شما گذاشت و همچنين‌زمينى را كه هرگز در آن گام ننهاده بوديد و خداوند بر هرچيز تواناست» (احزاب/ 33، 27)، سرزمين و املاك يهود بنى‌قريظه است كه شامل عقار و نفيل، برقه، مثيب و اعواف (متعلق به فردى به نام خنافه و از صدقات رسول خدا[3]) بود. گويند: رسول خدا اعواف، برقه، مُثيب، دلال، حسنى، صافيه و مَشربه ام ابراهيم را در سال هفتم وقف كرد[4]و مراد از اموال در آيه اثاث، چارپايان، سلاح و درهم و دينار است.[5]
از ابن‌زيد نقل شده است كه منظور از ضمير در«ارضَهُم و ديرَهُم»بنى‌قريظه و بنى‌نضير هستند، هرچند به اعتقاد طبرى درست آن است كه بگوييم مراد، بنى‌قريظه‌اند[6]و در اينكه منظور از«ارضًا لَم تَطَوها»كدام سرزمين است در ميان مفسران اختلاف است؛ بعضى آن را اشاره به سرزمين خيبر و بعضى ديگر به مكّه و عده‌اى سرزمين روم و ايران دانسته‌اند؛ ولى آنچه با ظاهر آيه سازگارى دارد آن است كه اين زمين در همين ماجراى جنگ بنى‌قريظه به تصرف مسلمانان درآمد.[7]به نقل مجاهد مقصود از«فَما او جَفتُم»در آيه‌«و ما افاءَ اللَّهُ عَلى‌ رَسولِهِ مِنهُم فَما او جَفتُم عَلَيهِ مِن خَيلٍ و لا رِكابٍ و لكِنَّ اللَّهَ يُسَلّطُ رُسُلَهُ عَلى‌ مَن يَشاءُ واللَّهُ عَلى‌ كُلّ شَى‌ءٍ قَدير/و آنچه را خدا از آنان به رسم غنيمت عايد پيامبر خود گردانيد شما براى تصاحب آن‌اسب يا شترى بر آن نتاختيد؛ ولى خدا فرستادگانش را بر هركه بخواهد چيره مى‌گرداند، و خدا بر هر كارى تواناست» (حشر/ 59، 6) اموال بنى‌قريظه است كه پيامبر به مهاجران قريش اختصاص داد. نيز به نقل ابن عباس آيه‌[8]«و ما افاءَ اللَّهُ عَلى‌ رَسولِهِ مِن اهلِ القُرى‌ فَلِلَّهِ و لِلرَّسولِ ولِذِى القُربى‌ واليَتمى‌ .../ آنچه را خداوند از اهل اين آبادى به رسولش باز گرداند، از آنِ خدا و[1]. الطبقات، ج 2، ص 74؛ فتوح البلدان، ص35
[2]. نمونه، ج 17، ص 274
[3]. تاريخ‌المدينه، ج 1، ص 175، 212
[4]. همان، ص 175
[5]. فتح القدير، ج 4، ص 274
[6]. جامع‌البيان، مج 11، ج 20، ص 187
[7]. نمونه، ج 17، ص 271
[8]. جامع‌البيان، مج 14، ج 28، ص 46

رسولش و خويشاوندان او، و يتيمان و مستمندان و درراه‌ماندگان است ...» (حشر/ 59، 7) درباره اموال‌«أهل القرى»كه عبارت از بنى‌قريظه، بنى‌نضير، اهل خيبر، فدك و روستاهاى عُرَينه‌اند نازل شده است‌[1]؛ امّا قرطبى منظور از آن را اموال بنى‌قريظه دانسته است.[2]
از ميان بنى‌قريظه راويانى برخاستند. كعب‌بن سليم قرظى راوى حديث على عليه السلام و دو تن از فرزندان كعب به نامهاى محمد و اسحاق و عطيه قرظى از آن جمله‌اند.[3]
منابع‌
احكام القرآن، جصاص؛ الارشاد فى معرفة حجج الله على العباد؛ اسباب النزول؛ اسد الغابة فى معرفة الصحابه؛ اعلام الورى باعلام الهدى؛ الاغانى؛ الانساب؛ انساب الاشراف؛ بحارالانوار؛ البحرالمحيط فى التفسير؛ بحوث المؤتمر الدولى التاريخ؛ البدء و التاريخ؛ البداية و النهايه؛ تاج العروس من جواهرالقاموس؛ تاريخ الامم‌و الملوك، طبرى؛ تاريخ پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله؛ تاريخ تحليلى اسلام؛ تاريخ سياسى اسلام (سيره رسول خدا)؛ تاريخ الشعوب الاسلاميه؛ تاريخ صدر اسلام؛ تاريخ مدينة دمشق؛ تاريخ المدينة المنوره؛ تاريخ اليعقوبى؛ التبيان فى تفسير القرآن؛ التعريف و الاعلام؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير؛ تفسير القمى؛ التفسير الكبير؛ تفسير مبهمات القرآن؛ تفسير المنسوب الى الامام العسكرى عليه السلام؛ تفسير نورالثقلين؛ تفسير نمونه؛ التكميل والاتمام لكتاب التعريف والاعلام؛ جامع البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ الدرالمنثور فى التفسير بالمأثور؛ دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشريعه؛ الروض الانف؛ روض الجنان و روح الجنان؛ زادالمسير فى علم التفسير؛ سبل الهدى و الرشاد؛ السيرة الحلبيه؛ السيرة النبويه، ابن كثير؛ السيرة النبويه، ابن هشام؛ الطبقات الكبرى؛ غررالتبيان فى من لم يسم فى القرآن؛ فتح القدير؛ فتوح البلدان؛ الكامل فى التاريخ؛ الكشاف؛ كشف الاسرار و عدة الابرار؛ مجمع البيان فى تفسير القرآن؛ المحبر؛ المصنف؛ معالم التنزيل فى التفسير و التأويل، بغوى؛ معجم البلدان؛ المغازى؛ المفصل فى تاريخ‌العرب قبل الاسلام؛ المنتظم فى تاريخ الملوك و الامم؛ النهاية فى الفتن و الامم؛ النكت و العيون، ماوردى؛ وفاءالوفاء باخبار دارالمصطفى صلى الله عليه و آله؛ يهود حجاز و پيامبر صلى الله عليه و آله.[1]. مجمع‌البيان، ج 9، ص 390؛ تفسير بغوى،ج 4، ص 290؛ غرر التبيان، ص 505
[2]. تفسير قرطبى، ج 18، ص 11
[3]. الانساب، ج 4، ص 475

بنى‌قَيْنُقاع‌
مهران اسماعيلى‌
بنى‌قَيْنُقاع: از قبايل يهودى يثرب‌
آنان به جهت مخالفتهايشان با پيامبر همچون دو قبيله يهودى ديگر (بنى‌قريظه و بنى‌نضير) اخبارشان به طور گسترده‌اى در منابع آمده است.
درباره تبار بنى‌قينقاع اطلاع قابل توجهى وجود ندارد. تنها هنگامى كه سخن از اسلام آوردن يكى از ايشان يعنى عبدالله بن سلام به ميان مى‌آيد، نسب وى را به حضرت يوسف عليه السلام يا بنى‌اسرائيل (فرزندان يعقوب)[1]مى‌رسانند. به نظر ابوالفرج، از آنجا كه عربها به نسب خود اهميت مى‌داده‌اند و وى نتوانسته براى بنى‌قينقاع سلسله نسبى بيابد، بايد آنان را در شمار قبايل غير عرب در نظر گرفت.[2]وى در بخش ديگرى از كتابش آنان را اسرائيلى (از تبار حضرت يعقوب) برشمرده است.[3]استدلال ابوالفرج براى اثبات تبار اسرائيلى بنى‌قينقاع پذيرفتنى نيست، زيرا به باور عمده محققان، فرهنگ يهوديان يثرب، فرهنگى عربى بود و طبيعتاً آنان نيز به نسب اهميت مى‌دادند و براى خلأ نسب نامه ايشان بايد دلايل ديگرى جست، از اين رو و با توجه به اينكه بسيارى از يهوديان يثرب عرب‌تبار بودند (ظ اوس و خزرج) براى اثبات تبار اسرائيلى ايشان شواهد موجود كافى نيست تا بتوان از هجرت، زمان وعلل آن سخن گفت. در اين زمينه قبايل يهودى ديگر وضعيت بهترى دارند. (ظ بنى‌نضير، بنى‌قريظه)
گفته شده كه بنى‌قينقاع پيش از مهاجرت اوس و خزرج در يثرب مستقر شده بودند.[4][1]. الاستيعاب، ج 3، ص 922؛ الطبقات، ج 2،ص 353؛ اسدالغابه، ج 3، ص 176
[2]. الاغانى، ج 3، ص 110
[3]
[4]3-. همان، ج 22، ص 113