کتاب اعلام القرآن

ادعا كرده‌اند كه جمهور مفسران نزول اين آيه را درباره آنان دانسته‌اند. البته مفسران در تعيين بكائون آراى همسانى ندارند. (ظ بكائين)
2. به نقل مجاهد، آيه 99 توبه/ 9:«و مِنَ الاعرابِ مَن يُؤمِنُ بِاللَّهِ واليَومِ الأخِرِ ويَتَّخِذُ ما يُنفِقُ قُرُبتٍ عِندَ اللَّهِ و صَلَوتِ الرَّسولِ ...».نيز درباره بنى‌مقرن نازل شده است.[1]براساس اين آيه خداوند در برابر صحرانشينانى كه انفاق خود را هدر دادن دارايى خود مى‌دانند (توبه/ 9، 98) بنى مقرن را از باديه نشينانى دانسته كه براى تقرب الهى انفاق مى‌كنند. از عبد الله بن معقل (مُغَفَّل) مُزنى نيز نقل شده كه اين آيه درباره ما 10 تن از بنى مقرن نازل گشت.[2]
3. به نقل از سدى‌[3]مقصود از «معذّرون» در آيه‌«و جاءَ المُعَذّرونَ مِنَ الاعرابِ لِيُؤذَنَ‌ لَهُم .../عذر دارندگان از باديه‌نشينان با اينكه جهاد بر آنان واجب نبود آمدند تا به آنها رخصت داده شود كه به كارزار نروند» (توبه/ 9، 90) بنو مقرن هستند كه در جريان غزوه تبوك بر اثر تنگدستى از شركت در آن واقعاً معذور بوده‌اند.
منابع‌
اخبار الطوال؛ اسباب النزول؛ الاستيعاب فى معرفة الاصحاب؛ اسدالغابة فى معرفة الصحابه؛ الانساب؛ البداية و النهايه؛ بلوغ الارب فى معرفة احوال العرب؛ تأويل مختلف الحديث؛ تاريخ ابن خلدون؛ تاريخ الامم والملوك، طبرى؛ تاريخ مدينة دمشق؛ جامع‌البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ جمهرة انساب العرب؛ الجواهر الحسان فى تفسير القرآن، ثعالبى؛ الدر المنثور فى التفسير بالمأثور؛ سنن الترمذى؛ سير اعلام النبلاء؛ السيرة النبويه، ابن كثير؛ صحيح ابن حبان بترتيب ابن بلبان؛ صحيح البخارى؛ الطبقات الكبرى؛ كتاب الخصال؛ كتاب الطبقات؛ كتاب النسب؛ كشف الاسرار و عدةالابرار؛ مسند احمد بن حنبل؛ معجم البلدان؛ معجم قبائل العرب القديمة والحديثه؛ المعجم الكبير؛ معرفة الثقات؛ معرفة علوم الحديث؛ المغازى؛ مفحمات الاقران فى مبهمات القرآن؛ المقتضب من كتاب جمهرة النسب؛ منتهى المطلب فى تحقيق المذهب؛ الناصريات.[1]. جامع البيان، مج 7، ج 11، ص 9؛ تفسيرقرطبى، ج 8، ص 149
[2]. جامع البيان، مج 7، ج 11، ص 9
[3]. الدر المنثور، ج 4، ص 261؛ مفحماتالاقران، ص 109

بنى‌نضير/ قبيله/ غزوه‌
مهران اسماعيلى‌
بنى‌نضير/ قبيله/ غزوه: از قبايل بزرگ يهودى يثرب و نام يكى از غزوه‌هاى پيامبراكرم صلى الله عليه و آله‌
بنى‌نضير از قبايل برجسته و اثرگذار و داراى نقش فراوانى در روند حوادث صدر اسلام بوده است. روابط گسترده اين قبيله، با ديگر قبايل، توان بالاى نظامى و اقتصادى و دامنه نفوذ فرهنگى آنان موجب چنين جايگاهى شده بود. روابط خصمانه و احتجاجهاى دينى ميان مسلمانان ويهود و تاثير غير مستقيم آنها در جنگهايى چون سويق، احزاب، بنى‌قريظه و خيبر برخاسته از همين موقعيت بود، افزون بر اين دو تن از همسران پيامبر، صفيّه‌[1]و ريحانه‌[2]نيز از بنى‌نضير بودند.
در قرآن به نام اين قبيله تصريح نشده است؛ اما نام ديگر سوره حشر را سوره بنى‌نضير دانسته‌اند.[3]در قرآن واژه بنى‌اسرائيل بيش از واژه اهل كتاب يا يهود به‌كار رفته و محدثان و مفسران نخستين، براى بيان شأن نزول و گاه براى تطبيق واژه بنى‌اسرائيل بر يهوديان يثرب از جمله بنى‌نضير رواياتى را ذيل آياتى در سوره‌هاى بقره، آل‌عمران و مائده نقل كرده‌اند.
نسب و خاستگاه بنى‌نضير
درباره بنى‌نضير دو ديدگاه متفاوت وجود دارد: برخى آنها را از بنى‌اسرائيل دانسته‌اند كه نسبشان از طريق هارون به يعقوب مى‌رسد و برخى ديگر آنها را عربهاى يهودى شده دانسته‌اند. در ميان مورخان مسلمان تنها يعقوبى است كه آنان را از عربهاى يهودى قبيله‌[1]. الطبقات، ج 8، ص 120- 119؛ السيرةالحلبيه، ج 2، ص 675- 676
[2]. الطبقات، ج 8، ص 129- 130؛ اسدالغابه، ج 5، ص 460
[3]. البدايه والنهايه، ج 4، ص 85؛ لبابالنقول، ص 407

جذام مى‌داند.[1]نسب‌نامه‌هاى معدودى هم كه در منابع اسلامى از بنى‌نضير باقى مانده مبهم و ناكافى است.[2]بنا به نظر ولفنسون)nosnefloW(با توجه به دقت يهوديان در كتابت تاريخ خود، محققان تاريخ يهود از سكوت منابع يهودى درباره يهوديان شمال حجاز درشگفت‌اند.[3]
كاسكل)leksaC(، مارگوليوت)htuoilograM(، وستنفلد)dlefnetsuW(و هيتّى)yttiH(بر اساس زبانشناسى و مطالعه نامها، اصطلاحات و اشعار شاعران بنى‌نضير آنها را از قبايل عرب يهودى شده دانسته‌اند.[4]
وينكلر)relkniW(نيز با تكيه بر تفاوت فرهنگ يهوديان يثرب با يهوديان فلسطين، بنى‌اسرائيل بودن آنها را نامعقول دانسته است.[5]
اين در حالى است كه نولدكه)ekedloN(، اوليرى)yraelO(و بروكلمان)namlekorB
(تغييرات فرهنگى و زبانى يهوديان را ناشى از اوضاع اقليمى و فرهنگى حجاز دانسته، بر اسرائيلى بودن بنى‌نضير تأكيد دارند.[6]
در بيشتر منابع اسلامى دو قبيله بنى‌نضير و بنى‌قريظه به «كاهنان» شهرت دارند[7]كه اشاره به انتساب آنها به هارون است، زيرا هارون در ميان يهوديان به كاهن شهرت دارد و در تأييد انتساب بنى‌نضير به هارون گفته شده كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله همسرش صفيّه نضيرى را از فرزندان هارون دانسته است.[8]همچنين در روايتى منتسب به ايشان از بنى‌نضير و بنى‌قريظه با صفت «كاهنان» ياد شده كه بيانگر نسبت اين دو قبيله به بنى‌اسرائيل از طريق هارون نبى است.[9]
نشانه‌هايى هم در برخى آيات قرآنى مى‌توان يافت كه از اسرائيلى تبار بودن يهوديان‌[1]. تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 49
[2]. الطبقات، ج 8، ص 120؛ المحبر، ص 387؛اسدالغابه، ج 5، ص 490
[3]. تاريخ اليهود، ص 53
[4]. ر. ك: المفصل، ج 6، صص 530- 531؛.61 .P ,sbarA eht fo yrotsiH
[5]. ر. ك: المفصل، ج 6، ص 531
[6]. تاريخ الشعوب الاسلاميه، ص 153؛ ر. ك:المفصل، ج 6، ص 552
[7]. تفسير قمى، ج 1، ص 196؛ الاغانى، ج 3،ص 110؛ ج 22، ص 111؛ الطبقات، ج 7، ص 501
[8]. الطبقات، ج 8، ص 127؛ تاريخ دمشق، ج3، ص 222؛ سير اعلام النبلاء، ج 2، ص 233
[9]. الطبقات، ج 7، ص 501؛ مسند احمد، ج 6،ص 1؛ المعجم الكبير، ج 22، ص 197

يثرب و حجاز حكايت مى‌كنند؛ در آيات متعددى واژه بنى‌اسرائيل به كار رفته است كه برخى از آنها در قصص قرآنى است و حكايت از بنى‌اسرائيل در دورانهاى قبل از پيامبر دارد؛ اما برخى ديگر از آن آيات خطاب به يهوديان دوره پيامبر است كه با توجه به وجود چند نمونه از اين آيات، در سوره بقره (اولين سوره نازل شده در مدينه) و اينكه در آن سالها هنوز پيامبر با يهوديان ديگرى جز يهوديان يثرب مواجه نبوده است، مى‌توان نتيجه گرفت كه يهوديان يثرب اسرائيلى تبار بوده‌اند، چنان كه برخى مفسران نيز اشاره‌هايى به اين امر داشته‌اند.[1]
در آيات 40 به بعد بقره/ 2 يهود يثرب، با نام بنى‌اسرائيل مورد خطاب الهى قرار گرفته‌اند و خداوند از آنها خواسته كه نعمتهاى الهى را به ياد آورند و حق را با باطل نپوشانند و نماز را برپاى دارند و زكات بدهند و با ركوع كنندگان ركوع كنند:
«يبَنى اسرءيلَ اذكُروا نِعمَتِىَ الَّتى انعَمتُ عَلَيكُم ...* و لاتَلبِسُوا الحَقَّ بِالبطِلِ وتَكتُموا الحَقَّ وانتُم تَعلَمون* واقيموا الصَّلوةَ وءاتوا الزَّكوةَ واركَعوا مَعَ الرّ كِعين».در آيات 122- 123 همين سوره نيز خداوند از آنها خواسته روز قيامت را در نظر بگيرند:
«يبَنِى اسرءيلَ ...* واتَّقوا يَومًا لا تَجزى نَفسٌ عَن نَفسٍ شَيًا». خداوند طى آيه 211 بقره/ 2 از پيامبر خواسته كه از بنى‌اسرائيل پرسشى بكند:«سَل بَنى‌اسرءيلَ ...»و در آيه 110 مائده/ 5 به پيامبر اطمينان مى‌دهد كه نمى‌گذارم خطرى از جانب بنى‌اسرائيل تو را تهديد كند:«و اذ كَفَفتُ بَنى‌اسرءيلَ عَنكَ اذ جِئتَهُم بِالبَيّنتِ فَقالَ الَّذينَ كَفَروا مِنهُم ...».
مورخان و محدثان مسلمان تحت تأثير ادبيات قرآنى تلاش كرده‌اند با تكيه بر منابع يهودى زمان، نحوه و علت مهاجرت يهوديان حجاز از جمله بنى‌نضير از فلسطين به يثرب را تعيين كنند. آنان علل متفاوتى را براى مهاجرت يهود از فلسطين به حجاز طرح كرده‌اند؛ اما كمتر به نام قبايل از جمله بنى‌نضير تصريح كرده‌اند. ابوالفَرَج حمله‌هاى روميان به فلسطين در سده نخست ميلادى را عامل مهاجرت بنى‌نضير به يثرب دانسته است.[2]ديگر منابع نيز اين احتمال را تقويت كرده‌اند.[3]ابوالفرج در جايى ديگر[1]. التبيان، ج 1، ص 183- 193؛جامع‌البيان، مج 1، ج 1، ص 355؛ مجمع‌البيان، ج 1، ص 207؛ زادالمسير، ج 1، ص 62
[2]. الاغانى، ج 22، ص 113
[3]. تاريخ طبرى، ج 1، ص 383؛ البدءوالتاريخ، ج 4، ص 129- 130؛ وفاء الوفاء، ج 1، ص 160 به بعد

بنى‌نضير را از بازماندگان سپاهى دانسته كه موسى عليه السلام براى سركوبى قومى به نام عمالقه به حجاز فرستاد[1]اما ابن‌خلدون و سهيلى در صحت گزارش اخير ترديد كرده‌اند، زيرا از زمان موسى عليه السلام تا دوره كتابت اين روايات، زمانى طولانى گذشته و از سوى ديگر خود يهوديان به چنين مهاجرتى در عصر حضرت موسى عليه السلام اعتراف ندارند.[2]ازدياد جمعيت يهود و محدوديت امكانات منطقه را نيز مى‌توان به عوامل مهاجرت از فلسطين افزود.
بنى‌نضير پس از استقرار در يثرب‌
بنى‌نضير پس از مهاجرت به يثرب در آغاز در منطقه سافله آن (پايين دست) مستقر شدند؛ امّا به مرور و بر اثر شناسايى مناطق مستعد به منطقه عاليه يثرب نقل مكان كردند.[3]منابع درباره نام منطقه مسكونى آنان از غَرَس‌[4]، بُوَيره‌[5]، ناحيه فرع‌[6]، روستاى زهره‌[7]و دره بطحان‌[8]نام برده‌اند. در قرآن كريم از محل استقرار آنها به روستاهايى مستحكم:«قُرَى‌ مُحَصَنَة»(حشر/ 59، 14) ياد شده است. بنى‌نضير در مناطق مسكونى خود دژهاى مستحكمى را بنا كردند. اين قلعه‌ها از فضايى فراخ برخوردار بود و امكان نگهدارى دام، آب و مواد غذايى مورد نياز براى مدتهاى طولانى در آن وجود داشت.[9]
هرچند شمار قلعه‌هاى يهوديان را در زمان غلبه آنان بر يثرب در دوره جاهلى،[1]. الاغانى، ج 3، ص 110؛ المنتظم، ج 1، ص356- 357
[2]. تاريخ ابن خلدون، ج 2، ص 88، 91؛الروض الانف، ج 2، ص 16
[3]. ر. ك: الاغانى، ج 22، ص 3- 112؛ معجمالبلدان، ج 1، ص 446
[4]. الطبقات، ج 2، ص 57؛ التنبيه والاشراف، ص 213؛ معجم البلدان، ج 4، ص 193
[5]. معجم البلدان، ج 1، ص 512
[6]. بحارالانوار، ج 20، ص 164
[7]. تفسير بغوى، ج 4، ص 313؛ السيرةالحلبيه، ج 2، ص 559؛ بحارالانوار، ج 20، ص 164
[8]. معجم البلدان، ج 1، ص 446
[9]. المغازى، ج 1، ص 368

59 قلعه برشمرده‌اند[1]؛ اما از تعداد و نام قلعه‌هاى بنى‌نضير در دوره صدر اسلام اطلاعى در دست نيست و منابع در ميان قلاع بنى‌نضير تنها از بَرَج‌[2]و فاضجه‌[3]نام برده‌اند.
درباره رياست بنى‌نضير و شاخه‌هاى آن اطلاع چندانى در اختيار نيست. بر اساس برخى شجره‌نامه‌ها نضير نام جدّ هشتم صفيّه، همسر پيامبر است و در نتيجه، به نظر مى‌رسد بنى‌نضير داراى تيره‌هاى متعددى بوده كه هريك قلعه‌اى از آن خود داشته‌اند.
گزارشهاى دوره جاهلى و حتى تا سال سوم هجرى، خبر از رياست سلام بن مشكم در قبيله بنى‌نضير مى‌دهند[4]؛ امّا در حوادث بعدى نام حُيَىّ بن أَخْطَب به عنوان رئيس قبيله بارها به چشم مى‌خورد.[5]اين دو از برجسته‌ترين سران خاندانهاى بنى‌نضيرند. پس از حُيَىّ كه در سال پنجم هجرى و همراه با مردان بنى‌قريظه كشته شد[6](ظ حيى بن اخطب) ابورافع سلام‌بن ابى‌الحُقَيقْ و پس از او اسير بن رزام رياست بنى‌نضير را بر عهده گرفته‌اند.[7]
روابط بنى‌نضير با ديگر قبايل‌
از بنى‌غطفان‌[8]و بنى عامر بن صعصعه‌[9]به عنوان همپيمانان منطقه‌اى بنى‌نضير ياد شده است. از روابط بنى‌نضير با اوس و خزرج در زمانى كه يهوديان بر يثرب مسلط بودند اطلاع چندانى وجود ندارد؛ امّا در دوره تسلط عربها بر يثرب، بنى‌نضير همپيمان اوس شدند[10]، هرچند منابع تفسيرى از همپيمان بودن آنها با خزرج نيز خبر داده‌اند.[11][1]. وفاء الوفا، ج 1، ص 165
[2]. معجم البلدان، ج 1، ص 374
[3]. همان، ج 4، ص 231
[4]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 2، ص559؛ الاغانى، ج 22، ص 133؛ تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 66
[5]. الثقات، ج 1، ص 242؛ السيرة النبويه،ابن كثير، ج 2، ص 298؛ البداية و النهايه، ج 3، ص 258
[6]. المصنف ابن ابى شيبه، ج 8، ص 372؛المغازى، ج 1، ص 265
[7]. المغازى، ج 2، ص 104؛ عيون الاثر، ج2، ص 109
[8]. الطبقات، ج 2، ص 57؛ عون المعبود، ج8، ص 167؛ بحارالانوار، ج 20، ص 165
[9]. الطبقات، ج 2، ص 57؛ السيرة النبويه،ابن هشام، ج 1، ص 129؛ المغازى، ج 1، ص 364
[10]. السيرة النبويه، ابن هشام، ج 2، ص382؛ اسد الغابه، ج 5، ص 210؛ الاغانى، ج 14، ص 110
[11]. تفسير قمى، ج 1، ص 168؛ جامع البيان،مج 1، ج 1، ص 560؛ زادالمسير، ج 1، ص 95

وات)ttaW(براى حل اين تعارض حدس زده كه احتمالًا روايات مربوط به ارتباط بنى‌نضير با اوس حكايت از مقطع زمانى متأخرترى دارد[1]و آنان در آغاز با خزرج همپيمان بوده‌اند؛ امّا پس از مدتى كه قدرت‌يابى و سلطه خزرج را تهديدى بر ضدّ خود دانستند، با اوس پيمان بسته‌اند. وى آغاز همپيمانى بنى‌نضير با اوس را در جنگ بُعاث دانسته كه هريك از قبايل اوس و خزرج سعى كرد از همپيمانان خود در جنگ كمك گيرد و چون خزرج نگران اتحاد اوس با بنى نضير بود تنى چند از آنان را به عنوان ضمانت عدم شركت در جنگ، در اختيار گرفت؛ امّا چون عَمرو بن نُعمان خزرجى نتوانست با استفاده از اهرم گروگانها آنها را به ترك ديار خود وادار كند، گروگانهاى خود را كشت؛ امّا شاخه‌اى از خزرج به رهبرى عبدالله بن ابَىّ در مخالفت با اين سياست گروگانهاى خود را آزاد كردند. در پى اين اقدام بنى‌نضير با اوس پيمان بست و در جنگ بزرگ بعاث، بر ضدّ عمروبن نعمان خزرجى به پيروزى رسيدند.[2]
روابط بنى‌نضير با اوس، بيش از همپيمانى آنان در جنگ بعاث است كه وات به آن باور دارد. بر اساس برخى نقلها آنان در جنگهاى متعددى بر ضدّ خزرج و در كنار اوس قرار داشتند[3]و در همه اين جنگها براى آزادى اسيران خود به خزرج فديه پرداخت كردند.[4]همپيمانى آنان با اوس در جنگ سُمير كه از نخستين درگيريهاى اوس و خزرج‌[5]بود و سپس در جنگ فجار دوم‌[6]خبر از قدمت بيشتر روابط بنى‌نضير و اوس مى‌دهد.
به نظر مى‌رسد روابط اجتماعى اين دو قبيله نيز بسيار گسترده باشد، به گونه‌اى كه بروكلمان از تعبير «زندگى با اوس» در اين زمينه استفاده كرده است.[7]شواهد متعدد ديگرى نيز هست كه نشان مى‌دهد روابط بنى‌نضير با اوس از پيشينه قابل توجهى برخوردار بوده است، از جمله اينكه بسيارى از اوسيان دوره شيرخوارگى خود را در ميان بنى‌نضير سپرى كرده، يهودى شده بودند.[8]در نقلهاى ديگرى به خويشاوندى برخى از بنى‌نضير با انصار اشاره شده است‌[9]، از اين رو زمانى‌كه بنى‌نضير پيمان خود را با پيامبر[1]1 .Muhammadat Medina ,P 401 .
[2]. الكامل، ج 1، 538- 539؛ ايام العربفى‌الجاهليه، ص 56- 57
[3]. السيرة الحلبيه، ج 2، ص 159- 160؛الاغانى، ج 17، ص 123- 124
[4]. تفسير ابن ابى حاتم، ج 1، ص 164
[5]. همان، ص 163
[6]. الكامل، ج 1، ص 519
[7]. تاريخ الشعوب الاسلاميه، ص 43
[8]. العجاب، ج 1، ص 613- 614
[9]. جامع البيان، مج 3، ج 3، ص 131؛احكام‌القرآن، ج 1، ص 559؛ العجاب، ج 1، ص 629

شكستند، پيامبر به نشانه ابطال پيمان اوس با آنان در امور مقدماتى غزوه‌اى كه بر ضدّ آنان شكل داد از عناصر اوسى بهره برد و رفتار اوسيان در اين زمينه مايه شگفتى و حيرت بنى‌نضير شد[1]و پس از تبعيد بنى‌نضير، به نشانه قدردانى، شمشير معروف آل ابى‌الحُقَيْق، از خانواده‌اى برجسته از بنى‌نضير را به سعد بن مُعاذ بزرگ اوسيان بخشيد.[2]
در مورد روابط بنى‌نضير با قبايل خرد و كلان يهودى يثرب، اطلاع چندانى در دست نيست، جز آنكه آنان در برابر يهوديان بنى‌قَيْنُقاع كه همپيمان خزرج بود جنگيده بودند.[3]
تنها نكته‌اى كه از روابط بنى‌نضير با يهوديان بنى قُرَيظَه مورد توجه قرار گرفته آن است كه آنان در روابط حقوقى خود با بنى‌قريظه تبعيض‌آميز عمل مى‌كردند و بنى‌قريظه ناچار بود ديه خود را به صورت مضاعف به بنى‌نضير بپردازد.[4]آنان بدين منظور توافقنامه‌اى را در دوره جاهلى بر بنى‌قريظه تحميل كرده بودند[5]كه مفاد آن متفاوت گزارش شده است؛ بنا به روايتى در حادثه‌اى چون قتل اگر قاتل از بنى‌قريظه بود افزون بر پرداخت ديه قصاص هم مى‌شد؛ امّا اگر از بنى‌نضير بود نيمى از ديه را مى‌پرداخت و در مراسمى با گِل صورتش را سياه كرده، سوار بر الاغ در ميان مردم مى‌گردانند.[6]بنا به روايت ابن عباس بابت ديه قتل نفس، بنى‌قريظه 140 و بنى‌نضير 70 بار شتر خرما پرداخت مى‌كردند.[7]در روايت ابن ابى زنّاد اين ميزان به 100 بار شتر براى بنى‌قريظه و 50 بار شتر براى بنى‌نضير تقليل يافته است.[8]به روايت سدّى بنى‌نضير 60 بار شتر مى‌پرداخت؛ امّا قاتل قُرَظى‌[1]. تاريخ طبرى، ج 2، ص 224؛ الاغانى، ج17، ص 122؛ سبل الهدى، ج 4، ص 320
[2]. السيرة الحلبيه، ج 2، ص 569
[3]. الاغانى، ج 3، ص 26؛ الكامل، ج 1، ص517
[4]. تفسير بغوى، ج 1، ص 144؛ ج 2، ص 38؛مجمع البيان، ج 3، ص 300- 301؛ بحارالانوار، ج 22، ص 27
[5]. تفسير بغوى، ج 2، ص 38
[6]. بحارالانوار، ج 20، ص 166- 167
[7]. تفسير بغوى، ج 1، ص 144؛ ج 2، ص 38؛مجمع‌البيان، ج 3، ص 300؛ بحارالانوار، ج 22، ص 27
[8]. جامع البيان، مج 4، ج 6، ص 346؛ تفسيرقرطبى، ج 6، ص 187