کتاب اعلام القرآن

مَثَلًا اصحبَ القَريَةِ اذ جاءَهَا المُرسَلون* اذ ارسَلنا الَيهِمُ اثنَينِ فَكَذَّبوهُما فَعَزَّزنا بِثالِثٍ فَقالوا انّا الَيكُم مُرسَلون».(يس/ 36، 13- 14)
اينكه رسولان سه گانه پيامبران الهى بودند يا فرستادگان عيسى عليه السلام مورد اختلاف است. شمار قابل توجهى از مفسران شيعه‌[1]و سنى‌[2]ظاهر آيات را مؤيد ديدگاه نخست مى‌دانند، زيرا ارسال رسولان به خداوند نسبت داده شده است و پيامبر بودن آنان را مى‌رساند و درست بر همين اساس است كه كافران با تصور اينكه پيامبر نمى‌تواند از سنخ بشر باشد در مقام تكذيب آنان گفتند:«ما انتُم الّا بَشَرٌ مِثلُنا».(يس/ 36، 15) ديدگاه دوم كه رسولان را فرستادگان عيسى عليه السلام مى‌داند در توجيه ظاهر آيات مى‌گويد كه چون عيسى عليه السلام آنان را به فرمان خدا فرستاده بود، براى همين، ارسال آنها به خداوند نسبت داده شده است.[3]صاحبان اين ديدگاه كه اغلب از مفسران نخستين و افراد آشنا به منابع اهل كتاب بوده، مراد از«القَريةَ»را همان «انطاكيه» مى‌دانند، در تعيين نام و ترتيب فرستادن رسولان ياد شده ديدگاه يكسانى ندارند؛ برخى يوحنّا و پولس را دو رسول نخست و شمعون را رسول سوم و بعضى پولس را سومين رسول دانسته‌اند، چنان كه برخى ديگر، پولس را در شمار آن سه ندانسته‌اند.[4]فارغ از اختلافات و ترديدهاى ياد شده، حتى براساس ديدگاه دوم نيز پولس نمى‌تواند جزو آن رسولان باشد، زيرا با ايمان وى پس از عيسى عليه السلام و نقش وى در تحريف تعاليم وحيانى او سازگار نيست. به نظر مى‌رسد كه اين ديدگاه كه از سوى افرادى چون ابن‌عباس، كعب الاحبار و وهب بن منبه گزارش شده تلاش ناموفقى است براى تطبيق آيات ياد شده بر برخى گزارشهاى كتاب مقدس، در حالى كه با يكديگر سازگار نيست.[5]از كتاب مقدس چنين بر مى‌آيد كه شهر انطاكيه شام، از مهم‌ترين كانونهاى دينى مسيحيت بوده است كه مبلغان، از جمله پولس از آنجا روانه سفرهاى تبليغى مى‌شده‌اند[6]؛ همچنين در اين شهر است كه روح‌القدس، برنابا و پولس را براى امر مهم تبليغ برمى‌گزيند.[7]آن دو در يكى از سفرها و به همراه يوحنا به شهر انطاكيه‌[1]. التبيان، ج 8، ص 448؛ مجمع‌البيان، ج8، ص 654؛ الميزان، ج 17، ص 72
[2]. جامع‌البيان، مج 12، ج 22، ص 187؛تفسير ثعالبى، ج 5، ص 8؛ تفسير ابن‌كثير، ج 3، ص 574
[3]. جامع البيان، مج 12، ج 22، ص 186؛تفسير ابن كثير، ج 3، ص 574؛ الدرالمنثور، ج 5، ص 490
[4]. تفسير بغوى، ج 4، ص 6؛ روح‌المعانى،مج 12، ج 21، ص 330؛ زادالمسير، ج 7، ص 10
[5]. التحرير و التنوير، ج 22، ص 207
[6]. كتاب مقدس، اعمال رسولان، 13: 1- 3
[7]. همان، 13: 2

پيسيّديه مى‌رسند؛ اما هيچ گزارشى از نزول عذاب الهى بر مردمان آن وجود ندارد[1]، در حالى كه قرآن از عذاب‌«اصحابُ القَريَة»گزارش مى‌كند. (يس/ 36، 28- 29) نكته ديگر، كه از كتاب مقدس برمى‌آيد آن است كه يوحنا از آغاز به همراه آن دو بوده است‌[2]؛ نه آنكه پس از تكذيب و زندانى شدن به آنها بپيوندد، در حالى كه قرآن ارسال رسول سوم را پس از تكذيب دو رسول اول مى‌داند. (يس/ 36، 14) و اساساً اين حوادث و سفرها پس از عيسى عليه السلام بوده است‌[3]و گزارشى مانند آنچه كه قرآن درباره اصحاب القريه آورده، در كتاب مقدس وجود ندارد. برخى نيز در ردّ ديدگاه دوم گفته‌اند كه داستان فرستادگان عيسى عليه السلام پس از نزول تورات بوده و خداوند پس از آن، هيچ قومى را با عذاب هلاك نساخته، بلكه مؤمنان را مأمور قتال با مشركان مى‌كرده است، در حالى‌كه خداوند از عذاب اهل قريه، در پى تكذيب آن سه رسول ياد مى‌كند (يس/ 36، 28- 29)، بنابراين آنان نمى‌توانند مصداق رسولان سه گانه باشند و«القَريَة»انطاكيه‌اى غير از انطاكيه مشهور يا اساساً شهر ديگرى است.[4]
نقش پولس در تحريف آيين مسيح عليه السلام در ذيل آيه‌«و قالَتِ اليَهودُ عُزَيرٌ ابنُ اللَّهِ و قالَتِ النَّصرَى المَسيحُ ابنُ اللَّهِ ...»(توبه/ 9، 30) نيز در قالب داستانى افسانه مانند از سوى برخى مفسران ياد شده است. براساس اين داستان، وى در پى جنگ يهود و نصارا و با هدف گمراهى دينى مسيحيان، در ظاهر به آيين عيسى عليه السلام ايمان آورده و پس از مدتى ايده‌هاى تثليث، فرزند خدا بودن عيسى عليه السلام و الوهيت او را مطرح مى‌سازد. در اين گزارش، وى سرانجام خودكشى مى‌كند و مسيحيت پس از وى چند فرقه مى‌شود.[5]اين داستان كه ايمان آوردن پولس را 81 سال پس از عروج عيسى عليه السلام ذكر مى‌كند با گزارش كتاب مقدس درباره زمان ايمان و نيز كشته شدن او سازگار نيست‌[6]و در واقع مى‌توان آن را بازتابى از گزارشهاى مربوط به نقش وى در تحريف آموزه‌هاى مسيح دانست كه در قالب داستان در آمده است، افزون بر آن، اين داستان در منابع تفسيرى هم مورد توجه چندانى قرار نگرفته و علاوه بر ابوالفتوح‌[7]ذيل آيه 30 توبه/ 9 تنها قرطبى در ذيل‌[1]. همان، 13: 14- 52
[2]. كتاب مقدس، اعمال رسولان، 13: 4
[3]. همان، 13: 1- 13؛ قاموس كتاب مقدس، ص231؛ دائرةالمعارف بستانى، ج 1، ص 700
[4]. تفسير ابن‌كثير، ج 3، ص 577
[5]. روض‌الجنان، ج 9، ص 221- 222
[6]. كتاب مقدس، اعمال رسولان، 9؛ معجمالايمان المسيحى، ص 118
[7]. روض الجنان، ج 9، ص 221- 222

آيه 171 نساء/ 4 آن را به عنوان قولى ضعيف آورده است.[1]
در ذيل آيه 14 صفّ/ 61 نيز قولى نقل شده كه مراد ازالذين آمنوادر تعبير«فَايَّدنَا الَّذينَ ءامَنوا عَلى‌ عَدُوّهِم فَاصبَحوا ظهِرين ...»رسولان عيسى عليه السلام از جمله پولس است كه به همراه فطرس براى تبليغ به روم فرستاده شد؛ اما چنان كه قرطبى نيز گفته‌[2]اين قول ضعيف است، زيرا اولًا ظاهر آيه با توجه به بخشهاى آغازين آن، تأييد مؤمنان بنى‌اسرائيل در برابر كافران آن قوم و نه ديگر كافران را مى‌رساند. ثانياً در كتاب اعمال رسولان از همراهى فطرس با پولس در سفر رم يادى نشده است.[3]
نام پولس در احاديث اسلامى نيز آمده است؛ در برخى احاديث از وى به عنوان گمراه‌كننده قوم نصارا و در كنار افرادى چون قابيل، نمرود، فرعون و يهود (گمراه كننده قوم يهود) ياد شده است كه در قسمتى از جهنم به نام «سَقَر» معذب خواهد شد و در برخى ديگر از روايات از شياطينى كه پس از انبيا مردم را گمراه ساخته‌اند ياد شده و پولس شيطانى خوانده شده است كه پس از عيسى عليه السلام مردم را به بيراهه كشاند.[4]
منابع‌
انجيل برنابا؛ بحارالانوار؛ تاريخ الامم و الملوك، طبرى؛ تاريخ تمدن؛ تاريخ جامع اديان؛ التبيان فى تفسير القرآن؛ تفسير التحرير و التنوير؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير؛ تفسير نورالثقلين؛ جامع البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ الجواهرالحسان فى تفسير القرآن، ثعالبى؛ دائرة المعارف بستانى؛ الدرالمنثور فى التفسير بالمأثور؛ روح‌المعانى فى تفسير القرآن العظيم؛ روض الجنان و روح‌الجنان؛ زادالمسير فى علم التفسير؛ قاموس كتاب مقدس؛ كتاب مقدس؛ مجمع البيان فى تفسير القرآن؛ مروج الذهب و معادن الجوهر؛ معالم التنزيل فى‌التفسير والتأويل، بغوى؛ معجم الايمان المسيحى؛ مقارنة الاديان المسيحية واليهوديه؛ الميزان فى تفسيرالقرآن.[1]. تفسير قرطبى، ج 6، ص 18
[2]. تفسير قرطبى، ج 18، ص 59
[3]. كتاب مقدس، اعمال رسولان، 9؛ قاموسكتاب مقدس، ص 232- 231
[4]. نورالثقلين، ج 1، ص 85؛ بحارالانوار،ج 8، ص 310- 311

كتابشناسى‌آثار الباقيه، ابوريحان بيرونى (م. 440 ق.)، ترجمه: اكبر داناسرشت، سوم، تهران، انتشارات اميركبير، 1363 ش.آثارالبلاد و اخبارالعباد، زكريا بن محمد محمود القزوينى (م. 682 ق.)، بيروت، دارصادر، بى‌تا.آغاز قانون‌گذارى (تاريخ حقوق بين النهرين)، حسن بادامچى، اول، بى‌جا، انتشارات طرح نو، 1382 ش.الاتقان فى علوم القرآن، جلال الدين السيوطى (م. 911 ق.)، اول، بيروت، دارالكتب العلميه، 1407 ق.الآحاد والمثانى، ابن ابى عاصم الضحاك (م. 287 ق.)، به كوشش باسم فيصل احمد الجوابرة، اول، بى‌جا، دارالدراية، 1411 ق.الاحاديث الطوال، سليمان بن احمد طبرانى (م. 360 ق.)، به كوشش مصطفى عبدالقادر عطا، اول، بيروت، دارالكتب العلمية، 1412 ق.الاحتجاج، ابومنصور طبرسى (م. 520 ق.)، به كوشش ابراهيم بهادرى و محمد هادى به، دوم، تهران، اسوه، 1416 ق.احكام الجنائز و بدعها، محمد ناصر الالبانى، چهارم، بيروت، المكتب الاسلامى، 1406 ق.احكام القرآن، احمدبن على الجصاص (م. 370 ق.)، به كوشش صدقى محمد جميل، مكة المكرمة، المكتبة التجارية، بى‌تا.احياء علوم الدين، محمدبن محمد الغزالى (م. 505 ق.)، بيروت، دار الكتب العربى، بى‌تا.اخبار الدولة العباسيه، مؤلف مجهول، به كوشش عبدالعزيز الدورى، عبدالجبار المطلبى، بيروت، دارالطليعة، للطباعة والنشر، بى‌تا.

الاخبار الطوال، احمد بن داود الدينورى (م. 282 ق.)، به كوشش عبدالمنعم عامر، اول، قم، منشورات رضى، 1412 ق.اخبار مكة و ما جاءَ فيها من الآثار، محمد بن عبدالله الازرقى (م. 248 ق.)، به كوشش رشدى الصالح، هفتم، مكه، مكتبة الثقافة، 1415 ق.الاختصاص، محمدبن محمد المفيد (م. 413 ق.)، به كوشش على اكبر غفارى و زرندى، دوم، بيروت، دارالمفيد، 1414 ق.اختيار معرفة الرجال (رجال كشّى) (م. 330 ق.)، محمدبن حسن الطوسى (م. 460 ق.)، به كوشش حسن مصطفوى، دانشگاه مشهد، 1348 ش.اديان جهان باستان، يوسف اباذرى، مراد فرهادپور، وهاب ولى، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1372 ش.ارشاد السارى فى شرح صحيح البخارى، احمدبن محمد القسطلّانى (م. 923 ق.)، اول، بيروت، دارالفكر، 1410 ق.ارشاد العقل السليم الى مزايا القرآن الكريم، ابوالسعود محمد العمادى (م. 982 ق.)، دوم، بيروت، داراحياء التراث العربى، 1411 ق.الارشاد فى معرفة حجج الله على العباد، محمد بن محمد المفيد (م. 413 ق.)، به كوشش مؤسسه آل البيت عليهم السلام، دوم، بيروت، دارالمفيد، 1414 ق.اسباب النزول، على‌بن احمد واحدى (م. 468 ق.)، به كوشش ايمن صالح شعبان، قاهرة، دارالحديث، بى‌تا.الاستغاثه، على بن احمد بن موسى ابوالقاسم الكوفى (م. 352 ق.)، بى‌جا، بى‌نا، بى‌تا.الاستيعاب فى معرفة الاصحاب، يوسف بن عبدالله بن عبدالبر القرطبى (م. 463 ق.)، به كوشش على محمد معوض و ديگران، اول، بيروت، دارالكتب العلمية، 1415 ق.اسد الغابة فى معرفة الصحابه، ابن اثير، على بن محمد الجزرى (م. 630 ق.)، به كوشش على محمد معوّض، اول، بيروت، دارالكتب العلمية، 1415 ق.اسلام و عقائد و آراء بشرى يا جاهليت و اسلام، يحيى نورى، نهم، تهران، مدرسة الشهداء، 1360 ش.الاشتقاق، محمد بن الحسن بن دريد (م. 321 ق.)، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، اول، بيروت، دارالجيل، 1411 ق.

اشتقاق اسماء الله، عبدالرحمن بن اسحاق الزجاجى (م. 340 ق.)، به كوشش عبدالحسين المبارك النجف الاشرف، مطبعة النعمان، 1394 ق.الاصابة فى تمييز الصحابه، احمد بن حجر العسقلانى (م. 852 ق.)، به كوشش على محمد معوض و ديگران، بيروت، دارالكتب العلمية، 1415 ق.الاصفى فى تفسير القرآن، محمد محسن فيض كاشانى (م. 1091 ق.)، به كوشش مركز دراسات اسلامية، اول، قم، 1418 ق.اطلس تاريخ اسلام، صادق آئينه‌وند، دوم، بى‌جا، انتشارات مدرسه، 1382 ش.الاعلام، خير الدين زركلى (م. 1389 ق.)، دوازدهم، بيروت، دارالعلم للملايين، 1997 م.اعلام قرآن، محمد خزائلى، چهارم، تهران، انتشارات اميركبير، 1371 ش.اعلام القرآن، عبد الحسين شبسترى، اول، قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1379 ش.اعلام الورى باعلام الهدى، فضل بن الحسن الطبرسى (م. 548 ق.)، به كوشش على اكبر غفارى، بيروت، دارالمعرفة، 1399 ق.اعيان الشيعه، سيد محسن الامين (م. 1371 ق.)، به كوشش حسن الامين، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، بى‌تا.اغاثة اللهفان من مصايد الشيطان، ابن قيّم الجوزيه (م. 751 ق.)، بيروت، المكتبة الثقافية، 1409 ق.الاغانى، ابوالفرج الاصفهانى (م. 356 ق.)، به كوشش على مهنّا و سمير جابر، دوم، بيروت، دارالفكربى‌تا.اقبال الاعمال، على بن موسى بن طاووس (م. 668 ق.)، دوم، تهران، دارالكتب الاسلامية، 1390 ق.الاقتصاد الهادى الى طريق الرشاد، محمدبن حسن الطوسى (م. 460 ق.)، به كوشش حسن سعيد، تهران، مكتبة جامع چهل ستون، 1400 ق.الاكتفاء بما تضمنه من مغازى رسول اللّه صلى الله عليه و آله، سليمان بن موسى الاندلسى، به كوشش محمد كمال‌الدين، اول، بيروت، عالم الكتب، 1417 ق.اكرام الضيف، ابراهيم بن اسحاق العربى (م. 285 ق.)، به كوشش عبدالله بن عائض الفرازى، اول، طنطا، مكتبة الصحابة، 1407 ق.الاكمال فى رفع الارتياب عن المؤتلف والمختلف فى الاسماء والكنى والانساب، على بن هبة الله‌

ابن ماكولا (م. 475 ق.)، اول، بيروت، دارالكتب العلمية، 1411 ق.الام، محمدبن ادريس شافعى (م 204 ق.)، بيروت، درالمعرفة، بى‌تا.امالى، على بن الحسين السيد المرتضى (م. 436 ق.)، به كوشش سيد محمد حلبى، اول، قم، مكتبة مرعشى نجفى، 1403 ق.الامالى، محمد بن على الصدوق (م. 381 ق.)، سوم، تهران، اسلاميه، 1355 ش.الامالى، محمد بن حسن الطوسى (م. 460 ق.)، اول، قم، دارالثقافه، 1414 ق.الامالى، محمد بن محمد المفيد (م. 413 ق.)، به كوشش على اكبر غفارى و استاد ولى، چهارم، قم، مؤسسه نشر اسلامى، 1418 ق.الامامة و السياسه، ابن قتيبة الدينورى (م. 276 ق.)، به كوشش على شيرى، اول، بيروت، شريف رضى، 1413 ق.الامام على عليه السلام صوت العدالة الانسانيه، جورج جرداق، بيروت، دار مكتبة الحياة، 1970 م.املاء ما مَنّ به الرحمن، عبدالله العكبرى (م. 616 ق.)، به كوشش ابراهيم عطوه عوض، دوم، تهران، مكتبة الصادق، 1402 ق.أنباءُ نُجباءِ الابناء، حجةالدين محمد بن مظفر (م. 567 ق.)، به كوشش ابراهيم يونس، قاهرة، دارالصحوة، بى‌تا.انجيل برنابا، ترجمه: حيدر قلى سردار كابلى، ويراستار جمشيد غلامى نهاد، اول، تهران، نشر نيايش، 1379 ش.الانساب، عبدالكريم بن محمد التميمى السمعانى (م. 563 ق.)، به كوشش عبدالله عمر البارودى، بى‌جا، مركز الخدمات والابحاث الثقافية، بى‌تا.انساب الاشراف، احمد بن‌يحيى‌بن جابر البلاذرى (م. 279 ق.)، به كوشش سهيل زكار و رياض زركلى، اول، بيروت، دارالفكر، 1417 ق.انس الجليل بتاريخ القدس و الخليل، مجيرالدين الحنبلى (م. 860 ق.)، اول، قم، انتشارات امير، 1368 ش.الانس الجليل فى قصة موسى و فرعون و بنى‌اسرائيل، فؤاد عبدالله العمر، اول، كويت، مكتبة المنار و الاسلاميه، 1419 ق.انوار التنزيل و اسرار التأويل، البيضاوى الشيرازى (م. 791 ق.)، اول، بيروت، دارالفكر، 1416 ق.انوار درخشان در تفسير قرآن، سيد محمد حسين الهمدانى، قم، چاپخانه علميه، 1404 ق.

ايام العرب فى الاسلام، محمد ابوالفضل ابراهيم، على محمد بجاوى، بيروت، انتشارات دارالجيل، 1408 ق.ايام العرب فى الجاهلية، محمد احمد جادالمولى، رياض، المكتبة الاسلامية، 1961 م.ايام العرب قبل الاسلام، ابوعبيده معمر بن المثنى التيمى (م. 209 ق.)، به كوشش عادل جاسم البيانى، بغداد، دارالجاحظ، 1976 م.ايضاح المكنون فى الذيل على كشف الظنون، اسماعيل باشا ح‌البغدادى (م. 1339 ق.)، بيروت، داراحياء التراث العربى، بى‌تا.بابل تاريخ مصوّر، جون اوتس، ترجمه: سمير عبدالرحيم الجبل، بى‌جا، دائرةالآثار و التراث، 1990 م.بحارالانوار، محمد باقر مجلسى (م. 1110 ق.)، سوم، بيروت، داراحياء التراث العربى، 1403 ق.البحر المحيط فى التفسير، ابوحيان الاندلسى (م. 754 ق.)، بيروت، دارالفكر، 1412 ق.بحوث المؤتمر الدول للتاريخ (مجموعه مقالات)، وليد عرفان، بى‌جا، بى‌نا، بى‌تا.البدء والتاريخ، المقدسى (م. 355 ق.)، بيروت، دارصادر، افست، 1903 م.البداية والنهايه، اسماعيل ابن‌كثير الدمشقى (م. 774 ق.)، به كوشش على محمد معوض و عادل احمد، دوم، بيروت، دارالكتب العلمية، 1418 ق.البرهان فى تفسير القرآن، سيد هاشم بحرانى (م. 1107 ق.)، اول، قم، مؤسسه البعثة، 1415 ق.البرهان فى علوم القرآن، محمدبن عبدالله الزركشى (م. 794 ق.)، به كوشش يوسف مرعشلى، دوم، بيروت، دارالمعرفة، 1415 ق.برهان قاطع، محمدحسين ابن‌خلف تبريزى، به كوشش محمد عباسى، بى‌جا، انتشارات فريدون علمى، بى‌تا.بشارة المصطفى صلى الله عليه و آله لشيعة المرتضى عليه السلام، محمد بن ابى القاسم الطبرى (م. 525 ق.)، به كوشش جواد قيومى اصفهانى، اول، قم، مؤسسة النشر الاسلامى، 1420 ق.بصائرالدرجات الكبرى فى فضائل آل محمد عليه السلام، محمد بن حسن الصفار (م. 290 ق.)، به كوشش كوچه باغى، تهران، اعلمى، 1404 ق.بغية الطلب فى تاريخ حلب، عمر بن احمد بن ابى‌جرادة، به كوشش سهيل زكار، بى‌جا، دارالفكر، بى‌تا.بلاغات النساء، ابوالفضل بن ابى طاهر بن طيفور (م. 380 ق.)، قم، مكتبة بصيرتى، بى‌تا.