بدانها نرسيد تا بخودم برگشت همه ده هزارش.
بيان ... بمن بر نگردد درهمى: يعنى اگر وام دهم آنها ندهند و اگر عطاى خليفه باشد او ندهد.
33- در مكارم (172) كه رسول خدا6فرمود: خوردن در بازار دنائت است، مردى برسول خدا6گفت: يا رسول اللَّه ما ميخوريم و سير نشويم، فرمود شايد جدا جدا ميخوريد با هم بخوريد و نام خدا ببريد تا بر شما بركت داشته باشد از ابن عمر كه رسول خدا6فرمود چون سفره برابر كسى گسترند بايد از جلو خودش بخورد و از جلو همنشينش بر نگيرد و از سر كاسه نخورد كه بركت از آنجا آيد، و سير هم كه شد دست نكشد تا همخورش شرمنده شود با اينكه هنوز سير نشده و از انس است كه رسول خدا6بر خوان و بر پشقاب غذا نخورد و نان روغنى نخورد، بانس گفتند پس بر روى چه غذا ميخوردند؟ گفت: روى سفره.
بيان: در نهايه گفته: سفره خوراك مسافر است كه بيشتر در انبان حمل ميشد، و نام خوراك را روى آن پوست گزاردند پايان و گويا خوان بزرگتر بوده يا از چوب بوده چنانچه ما ميسازيم يا از سعف خرما و اكابر و اشراف بر آن غذا ميخوردند و آن حضرت6از فروتنى بدرگاه خدا اكتفا بهمان سفره داشته براى همرنگى با فقراء.
34- در حيات الحيوان: يكى از علماء گفته: هر كه پر خورده و از تخمه نگرانست بر خود، دست بر شكم خود كشد و گويد: امشب عيد من است و رضى اللَّه عن سيدى ابى عبد اللَّه القرشى تا سه بار اين كار كند كه خوراكش زيان نرساند و اين عجيب است و مجرّب.
35- در بشارة المصطفى (29) بسندى از امير المؤمنين7كه در يك سفارشى فرمود: اى كميل چون ميخورى خوراكت را دراز كن تا آنان كه همراه تواند سير شوند و از تو روزى ببرند، اى كميل چون سير خوردى الحمد للَّه بگو بر آنچه روزيت كرده و بلند بگو تا ديگران هم حمد گويند و مزد تو
بيش شود، اى كميل شكمت را پر از خوراك مكن و براى آب در آن جايى بگذار و براى باد مجالى نه.
36- در تحف العقول (17) امير المؤمنين فرمود: اى كميل چون سير خورى بگو بسم الذى لا يضر مع اسمه و فيه شفاء من كل الاسواء اى كميل خوراك بخوران و دريغ مدار كه تو چيزى بمردم روزى ندهى و خدا ثوابت را شايان كند، در باره آن خوش خلق باش و با همنشين خود خوش باش و خدمتكارت را مران (و آنگه مضمون روايت گذشته را آورده تا گفته) دست از خوراك بكش تا هنوز اشتهاء دارى كه اگر چنين كنى بر تو گوارا باشد زيرا تندرستى از كم خوريست و كم نوشى آب.
37- در عيون (2/ 81) بسندش از پيغمبر6كه تا بميرم پنج چيز را واننهم: خوردن روى زمين را بابندهها و سوارى بر الاغ بىزين، و دوشيدن گوسفند بدست خود، و پوشيدن جامه پشمين و سلام كردن بكودكان تا پس از من سنت باشند.
38- در محاسن (556) بسندى از امام ششم كه دو چيز با هر دو دست خورده شوند: انگور و انار.
39- در كافى: از جدّ موفق مدينى كه امام هفتم7روزى مرا خواست و براى چاشت خوردن نگهداشت و چون سفره آوردند بر آن سبزى نبود، دست نگهداشت و به غلام فرمود: آيا ندانى من از سفره بىسبزى غذاء نخورم، سبزى بياور، غلام رفت سبزى آورد و روى سفره نهاد و آن حضرت دست بخوراك دراز كرد (6/ 362).
[باب هجدهم] باب ديگر در غدقن از دندان زدن استخوانها و بريدن نان و گوشت سر سفره با كارد
1- در كافى (6/ 322) بسندش از فضيل كه ابى حمزه براى ما خوراكى ساخت و چون بر سر آن فراهم شديم مردى را ديد كه استخوانى را پاك ميكرد و باو فرياد كشيد مكن كه من شنيدم امام چهارم7ميفرمود: استخوانها را پاك نكنيد كه بهره پريان در آنها است و اگر چنين كنيد از خانه برود بهتر از آن.
در محاسن: بسندش مانندش آمده.
بيان: نهك عظام مبالغه در خوردن آنست و پدرم- قد- ميگفت: مخ بر آوردن يا ريشه كن كردن گوشت آنست يا هر دو ظاهر اينست كه پريان آن را بو كنند و چون چيزى در آن نماند بگرد خانه افتند.
2- در كافى (6/ 322) بسندش از مفضل بن يونس كه ابو الحسن7نزد من چاشت خورد و كاسهاى آوردند كه نان زيرش بود، فرمود: نان را ارجمند داريد كه زيرش باشد و بمن فرمود: به غلام بگو نان را از زيرش بدر آورد.
3- و از همان: (6/ 202) بسندى كه بر آوردند تا رسول خدا6كه نان را گرامى داريد و گفتند: يا رسول اللَّه گرامى داشتن آن چيست؟ فرمود: چون پيش نهند چشم براه جز آن نمانيد.
4- و از همان: (..) بسند صحيح تا امام رضا7كه نان را با كارد نبريد ولى با دست بشكنيد و با عجم خلاف كنيد.
گويم: گذشت كه چون نانخورش نباشد جائز است و بلكه مطلقا و گذشت نهى از بو كردن نان.
5- در محاسن: بسندى تا اينكه نهى كرد رسول خدا6كه گوشت را سر سفره با كارد برند (471).
6- در دعوات راوندى: (پس از نقل آن آورده كه) آن را بدندان گيريد
كه گواراتر و خوشمزهتر است.
7- در محاسن: از محمّد بن مسلم كه پرسيدم از امام پنجم7استخوان را پاك كنم؟ فرمود: آرى.
بيان: مىشود آن را حمل كرد به پاك كردنى كه ريشه كنى نباشد با اينكه تجويز منافات با كراهت ندارد.
[باب نوزدهم] باب ديگر اگر خوراك هنگام نماز حاضر شود
1- در محاسن (423) بسندش از سماعة كه از امام ششم7پرسيدم خوراك در وقت نماز حاضر شده، فرمود: اگر آغاز وقت نماز است بخوراك شروع كن و اگر وقت گذشته و از تاخير نماز نگرانى نماز را پيشدار.
بيان: در دروس گفته: چون خوراك و نماز هر دو رسند بهتر پيشداشت نماز است جز اينكه چشم براه او ديگرى باشد و در تنگى وقت واجب است مطلقا پايان، و شيخ در نهايه و جز آن مانند آن را گفته، در سرائر گفته: چون خوراك و نماز هر دو رسند پيشداشت نماز بهتر است اگر آغاز وقت نماز باشد و در آخر وقت واجب است نه بهتر و اگر افطار باشد و جمعى روزه دار چشم براه اويند پيشداشت خوراك بهتر است براى خاطر آنها و اگر وقت نماز تنگ است روا نيست جز خواندن نماز پايان، مؤلف جامع گفته: چون خوراك و نماز رسند و گرسنگى بر او چيره نباشد نماز را پيش دارد و اگر چيره باشد يا چشم براه دارد خوراك را پيش دارد در آغاز وقت و نماز را پيشدارد در پايانش، در اقبال روايت استحباب پيشداشت نماز را بر افطار براى كسى كه توانا است آورده.
و من گويم: اخبار در اين باره در كتاب روزه آينده.
باب بيستم خوردن تكه نان و ريزه خوان
1- در محاسن (443) بسندش از داود بن كثير كه با امام ششم7شام خوردم و چون تمام كرد فرمود: الحمد للّه اين شام من و شام پدرانم است و چون سفره را برداشتند ريزههايش را برچيد و بدهانش انداخت.
2- و از همان (..) بسندش از امام ششم7كه چيز اندك از خوان افتد و منش بازگردانم و خدمتكار بخندد.
3- و از همان (..) از يكى اصحاب كه نزد امام ششم7بودم و غذا ميخورد ميخورد و ديدم باندازه كنجدى خوراك كه از خوراك افتد بردارد، گفتم: قربانت بدنبال اين روى؟ فرمود: اى بنده خدا اين روزى تو است براى ديگرى وامنهش زيرا كه در آن درمانست از هر دردى، وى روايت ديگرش هم آورده.
4- و از همان (..) بسندى تا رسول خدا6كه هر كه ريزه خوانش را دنبال كند و بخورد ندارى از خودش تا هفت پشتش برود (و روايت درمان بودن ريزه سفره را از امير المؤمنين7آورده).
5- و از همان (444) از عبيد اللّه بن صالح خثعمى كه بامام ششم7از درد پهلو ناليدم فرمود: ريزه سفره بخور و خوردم و دردم رفت (ابراهيم راوى حديث گفته) درد سمت راست و چپ را يافتم و اين درمان را كردم و از آن سود بردم، اين درمان را از ديگرى هم بدستور امام نقل كرده و امام ششم در روايت ديگر فرموده:
خوردن ريزه سفره فقر را ببرد و فرزند را فزايد.
6- و از همان (..) از معمر بن خلّاد كه شنيدم امام رضا7ميفرمود: هر كه در خانهاش چيزى خورد ريزهاش برگيرد و بخورد و اگر در بيابان باشد يا بيرون خانه ريزه را براى پرنده نهد.
7- در محاسن (..) بسندش تا رسول خدا6كه هر كه تيكه نانى يابد
و آن را بخورد 700 حسنه دارد و هر كه آن را در جاى پليدى يابد و بشويد و بردارد 70 حسنه دارد، بيان فزونى فضل يكم بر دوم براى اينست كه در دوم آن را نخورده بلكه تنها برداشته و اگرش بخورد ثوابش بيش از يكم است، در كافى در باره يكم يك حسنه آمده و نيازى بتوجيه ندارد و مىشود دومى را حمل بخوردن كرد.
در دروس گفته: أمير المؤمنين7فرمود: هر تيكه از سفره بريزد بخوريد كه درمان هر درد است و روايت است كه فقر را برد و فرزند را فزايد و درد ذات الجنب را زدايد، هر كه تيكه نانى يابد و بخورد يك حسنه دارد و اگر آلوده باشد و آن را بشويد و بخورد 70 حسنه دارد، گفته: مستحب است آنچه زائد سفره است در خانه برگيرند و در بيابان وانهند گرچه يك ران گوسفند باشد.
8- در محاسن (445) بسندش از امام ششم7كه هر كه ميوه يا تيكه نان كه روى زمين افتاده برگيرد و پاك كند و بخورد در درونش جاگير نشود جز كه بهشت او را بايست گردد، در روايت ديگر است از رسول خدا6كه درونش جانگيرد جز كه آمرزيده شود از سكونى هم مانندش آمده.
9- و از همان (..) بسندش كه رسول خدا6نزد عايشه رفت و تكه نانى افتاده بود كه نزديك بود آن را بمالد زير پايش و آن را برگرفت و خورد و فرمود:
اى حميراء نعمت خدا را خوش همسايه باش كه از مردمى نگريزد و بآسانى بدانها بازگردد.
10- در مكارم: از محمد بن الوليد كه برابر امام نهم7خوردم تا دست كشيدم و خوان را برداشتند و غلام رفت ريزههاى خوان را فراهم سازد و بردارد باو فرمود: آنچه در بيابانست وانه گرچه يك ران گوسفند است و آنچه در اتاق باشد دنبال كن و برچين، پيغمبر6ديد ابو ايوب انصارى ريزههاى سفره را برمىچيند فرمودش بركت برايت با دو بركت بر فرازت آيد و بركت در تو باشد، ابو ايوب گفت: يا رسول اللَّه و جز من هم؟ فرمود: آرى هر كه خورد آنچه خورى از آن اوست آنچه گفتم، فرمود: هر كه اين كار كند خداش از ديوانگى و خوره
و پيسى و آب زرد و حمق نگهدارد (164).
در دعوات راوندى، از ابى ايوب مانندش آمده.
بيان: بركت بر تو يعنى بر عمرت و بر فرازت يعنى در نعمتت، و در تو يعنى در علم و كمالت، يا هر جمله بهمه اين معناها است و تكرار براى تاكيد است فيروزآبادى گفته آب زرد آبى است كه در شكم فراهم گردد و بيمار كند، و در بحر الجواهر گفته: صفرائى است كه در بول گيرد و با آن بدر آيد.
11- در دعوات راوندى كه پيغمبر6فرمود هر كه يك لقمه افتاده يافت و آن را خوب پاك كرد و خوب شست و خورد در درونش جانگيرد تا خدايش از دوزخ آزاد كند: به على7فرمود: آنچه زير سفرهات بريزد بخور كه ندارى را از تو ببرد و كابين حور العين باشد. و هر كهاش بخورد دلش از دانش و بردبارى و ايمان آگنده شود.
12- در دعائم: از على7: در باره لقمه افتاده در راه رسيده كه هر كهاش بردارد و خوب پاك كند و در شكاف ديوار نهد خدا برايش يك حسنه نويسد و يك حسنه ده برابر باشد و اگرش بخورد خدا برايش دو حسنه مضاعف نويسد، و از جعفر بن محمّد7است كه چون خوراك ماندهاى در خانهاش ميديد از خوراكشان باندازه آن ميكاست و ميفرمود در باره قول خدا «مثل زده خدا براشان دهى آسوده و آرام را كه روزيش از خدا فراوان ميرسيد از هر جا و ناسپاسى كردند بنعمتهاى خدا و خدايش پوششى از گرسنگى و ترس پوشانيد بسزاى آنچه پيوسته ميكردند، «12- النحل» آنان مردم دهى بودند كه خدا در زندگيشان فراخى داده بود و پاك كردن خود را با سنگ، ناهموار شمردند و از نان مانند قلوه سنگ ساختند و با آن خود را پاك ميكردند و خدا بر آنها جانورانى خردتر از ملخ برانگيخت و چيزى كه خدا آفريده بود از درخت و گياه واننهادند تا همه را خوردند و بينوائى آنها بجائى رسيد كه بنانها كه خود را پاك كرده بودند رو آوردند و آن را ميخوردند و از على بن الحسين7است كه به مستراح رفت و در آنجا يك دانه خرما يافت و آن را
به غلامش داد و فرمودش آن را نگهدار تا در آيم و آن را خورد و چون آن حضرت خود را شست و بدر آمد فرمودش كجا است آن خرما؟ گفت خوردمش قربانت، فرمود: برو كه تو براى خدا آزادى، گفتند: چه اثرى در خوردن اين خرما بود كه آزاديش را ميبايست؟ فرمود: چون خوردش بهشت را بايست شد و نخواستم مالك كسى باشم كه بهشتى است، و از جعفر بن محمّد7است كه نگاه كرد كه بيك ميوه نميخورده كه از خانهاش دور افكندند، خشم كرد و فرمود: اين چه كاريست اگر خود سير شديد بسيارى مردم سير نباشند آن را بآنها بخورانيد كه نيازمند آنند فرمود: خرما يا تكه نان كه بر زمين افتاده و كسى آن را برگيرد و پاك كند و بخورد در درونش جانگيرد تا بهشتش بايست شود و از ابى جعفر7كه چون پدرم على بن الحسين7ميديد نانى در خانهاش افتاده گرچه باندازه دم كش مورچهاى بود از قوت خاندانش باندازه آن ميكاست (2 ر 14).
13- در محاسن صدوق (180) بسندش تا رسول خدا6كه هر كه تيكه نان يا خرما يابد و آن را بخورد از درونش جدا نشود تا خدايش بيامرزد.
14- در خصال (504) بسندش تا أمير المؤمنين7كه خوردن واريز سفره روزى را فزايد- الخبر- و از اوست كه در حديث اربعمائه أمير المؤمنين7فرمود:
واريز سفره را بخوريد كه درمان هر درد است بفرمان خدا عز و جل براى هر كه از آن درمان جويد (612).
15- در عيون (2 ر 34) بسندش تا رسول خدا6كه ريزههاى سفره كابين حور العين باشند، در صحيفه مانندش آمده.
16- در عيون: بسندش از حسين بن على7كه در مستراح شد و لقمهاى ديد افتاده و آن را به غلامش داد و فرمودش اى غلام چون درآيم مرا بياد اين لقمه انداز و غلام آن را خورد، و چون بدر آمد فرمود: اى غلام لقمه كو؟ گفت: خوردمش اى آقايم، فرمود: تو در راه خدا آزادى، مردى او را گفت آزادش كردى؟ فرمود:
آرى شنيدم جدّم رسول خدا6ميفرمود: هر كه لقمهاى يابد و پاكش كند يا