شرافتمندانه و دورى از كارهائى كه آدمى را به پستى و رذلى كشاند و لباس خوارى پوشاند و راوى حديث مغيره است.
9- در معانى الاخبار (149) بسندى كه رسانده تا آنجا كه بامام ششم7گفته شد كسى با يك نفس آب مينوشد فرمود: باكى ندارد، (راوى گويد) گفتم:
مردم گويند اين شرب الهيم است، فرمود: شرب الهيم آنست كه نام خدا نبرند بر آن ... (و بسند ديگر همين مضمون را با اندك اختلافى آورده).
11- و از همان (150) بسندش از امام ششم7كه سه نفس در نوشيدن بهتر است از يك نفس، گويد بد داشت كه مانند هيم باشد، گفتم: هيم چيست؟ گفت:
ريگ است و در حديث ديگر گفت: شتر است. شيخ صدوق گفته: از استادم محمّد بن حسن بن احمد بن وليد شنيدم ميگفت: از محمّد بن حسن بن صفّار شنيدم ميگفت:
هرجا در كتاب حلبى «و در حديث ديگر» آمده گفته محمّد بن ابى عمير است.
بيانيست: خدا تعالى فرموده: الواقعه: 51 سپس راستى كه شماها ايا گمراهان دروغشمار 52 البته خورندهايد از درختى از زقوم 53 و پركنانيد از آن شكمها را 54 پس نوشكنانيد بر آن از حميم 55 پس نوشكنانيد نوشكردن هيم» بيضاوى گفته: نوش هيم نوش شتر دچار به بيمارى هيام است كه درديست مانند درد استسقاء و جمع اهيم و هيماء است، و بقولى هيم ريگ روانست و جمع هيام بفتحه است ... جوهرى گفته: قول خدا تعالىفَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِيعنى شتران تشنه و بقولى ريگ و شن اخفش آن را نقل كرده پايان.
من گويم: اخبار در نوشيدن آب در يك نفس يا بيش اختلاف دارند و فقهاء نوشيدن به سه نفس را مستحب دانند و كمتر از آن را حمل بر جواز كردند، و بسا اخبار يك نفس را تفسير كردند بر آنكه آب ده آزاد باشد و از برخى اخبار برآيد كه اخبار تعدّد از راه تقيه بودند و ظاهر اينست كه با سه نفس بهتر است، مؤلف جامع گفته: ايستاده نوشيدن آب در شب مكروه است و در روز باكى ندارد و در سه نفس نوشند و اگر آب ده آزاد است در يك نفس.
12- در معانى الاخبار (281) بسندش تا رسول خدا6كه از خنثى نوشيدن نهى كرد، و معنايش اينست كه در مشك آب را برگرداند و از آن بنوشد.
توضيح: در نهايه است كه آن حضرت6نهى كرد از خنثى كردن مشكهاى آب و آن اينست كه درش را به بيرون برگردانند و از آن بنوشند و قبعه برگرداندن آنست بدرون و براى آن نهى كرده كه ادامه اين كار سبب بد بو شدن در مشك مىشود، و بقولى براى اينكه بسا در ميان مشك جانورى باشد و بدرون شكم رود، و بقولى براى اينكه آب بنوشنده ميپاشد براى اينكه در مشك گشاد است.
و در حديث ديگر اباحه آن رسيده و بسا كه نهى مخصوص مشك بزرگ است نه مشك كوچك آب نوشى، و در حديث ابن عمر است كه از مشك كوچك آب مينوشيد و آن را برنميگرداند و آن را نفعه ميناميد بمعنى يكباره كه از نفع بازگرفته شده ...
و در شرح جامع الاصول است كه اختناث برگرداندن در مشك است و اباحه آن هم روايت است و آن در صورت ضرورت و نياز است و نهى از ادامه و اعتياد است و ناسخ حكم اباحه است.
13- در معانى 385 بسندش از عبد اللَّه بن سنان كه شنيدم كه امام ششم7ميفرمود: راستى مردى يك شربت نوشيد و خدايش بدان ببهشت برد، گفتم: اين چگونه شود؟ فرمود: كسى آب نوشد و واگيرد و ظرف آب را از خود دور كند با اينكه هنوز تشنه باشد و حمد خدا كند و باز برگردد و بنوشد و خدا عزّ و جلّ بدين كار بهشت را بر او واجب كند: در (محاسن): مانند آن را آورده جز كه حمد خدا را در دنبال بار سوم نوشيدن هم گفته و بسم اللَّه را در آغاز هر نوشيدن، و بسند ديگر هم مانندش را آورده.
14- در علل (2/ 205) بسندش از بكار بن ابى بكر حضرمى كه بامام ششم7گفتم: مردى در قدح بدمد و فوت كند، فرمود: باكى ندارد و اين مكروه است در آنجا كه هم نوشى دارد تا مبادا او اين كار را بد دارد و پرسيدم از مردى كه در خوراك فوت كند فرمود: آيا براى اين نيست كه سرد شود؟ گفتم: چرا
فرمود: باكى ندارد، صدوق گفته: آنچه من فتوى دهم اينست كه روا نيست فوت كردن در خوراك و نوشابه چه خودش تنها باشد يا با ديگرى باشد جائز نيست، و اين علت را جز در اين خبر ندانم و نشناختم.
بيان: ظاهر كلام صدوق حرمت فوت كردنست و از اين رو اين خبر را نپذيرفته و مىشود آن را حمل بر جواز كرد و اخبار ديگر را تفسير بكراهت كرد، يا اخبار ديگر را تفسير كرد بدان جا كه هم نوشى دارد يا بصورت عدم ضرورت بخوردن و اخبار جواز را بصورت ضرورت بخوردن مانند اينكه وقت نماز تنگ است يا كار فورى دارد.
15- در كامل الزياره (106) بسندش از داود رقى كه من نزد امام ششم7بودم كه آب خواست و چونش نوشيد ديدمش گريه گرفت و اشك چشمش را گرفت و آنگاه فرمود: اى داود خدا كشنده حسين7را لعنت كند، بنده خدائى نباشد كه نوشد و ياد حسين7كند و كشنده را لعنت كند جز كه خدا برايش صد هزار حسنه نويسد و از او صد هزار سيئه فرو ريزد و صد هزار درجه از او بالا برد و گويا صد هزار بنده آزاد كرده و خدا روز رستاخيز او را با دلى خنك محشور سازد و هم آن: از كلينى بسندش مانندش را آورده، و در (كافى) بسندش مانندش آمده (6/ 39).
بيان: خنكى دل كنايه از آرامش و آسايش آنست.
16- و از همان (274) بسندش از ابى لبيد بحرانى كه مردى از امام پنجم7پرسيد آداب نوشيدن از اين كوزه شما چيست؟ فرمود: از گوشهاش ننوش و از جاى شكستهاش ننوش كه نشيمنگاه شيطانست و چونش بدهن نهى نام خدا ببر و چونش از دهنت بردارى حمد خدا كن و در سه نفس بنوش كه با يك نفس مكروه است.
17- و از همان: بسندش از سماعه كه از امام ششم7پرسيدم مردى با دست چپش ميخورد و يا مينوشد فرمود: با دست چپ ننوشد و بدان چيزى نگيرد و بروايت ديگرش مانند آن را آورده.
و در همان از امام ششم7همين مضمون را آورده.
19- و از همان (455) بسندش از محمّد بن مسلم كه در مجلس امام ششم7بوديم و در نزد ما آمد و ظرفى كه آب داشت با دست چپش برگرفت و با يك نفس ايستاده از آن نوشيد.
بيان: گرفتن با دست چپ براى عذرى بوده يا براى بيان جواز آن و هم با يك نفس نوشيدن و ايستادن براى اينكه در روز بوده و بدى ندارد.
20- در محاسن: (452) بسندش تا رسول خدا6كه بايد آب ده مردم خودش در پايان همه بنوشد.
21- و از همان: (575) بسند پيش كه رسول خدا6فرمود: آب را خرده خرده بمكيد و يكباره فرو ندهيد كه دچار درد كباد شويد، در (كافى) (6/ 381) مانندش آمده، در (مكارم) مانندش آمده (181) بيان: در نهايه گفته: در حديث است كه «آب را بمكيد و يكباره فرو ندهيد «عبّ نوشيدن بىنفس كشيدنست و درد كباد از آنست و كباد بضم كاف درديست كه دچار كبد و جگر سياه شود، در جاى ديگر گفته: عبّ نوشيدن بىمكيدنست و من گويم: اين از تفسير نخستش روشنتر است، و جوهرى هم همين را گفته و گويد در حديث است كه درد كباد از عبّ است و كبوتر آب را يكباره فرودهد بطور عبّ چنانچه جانوران نوشند ...
در دروس: گفته: آب سرور نوشابهها است، در دنيا و ديگر سرا و مزه زندگى دارد و بد است پرنوشيدنش و عبه اينست كه بىمكيدن نوشد و مكيدن مستحب است، و روايت است هر كه آب را در سه نفس نوشد و پس از هر نفس حمد خدا كند بهشتش بايست گردد و در روايتى در هر بار كه مىنوشد نام خدا را هم ببرد.
22- در محاسن (575) بسندش از امام صادق7كه سه نفس نوشيدن به از يك نفس است (در حديث ديگر همين مضمون را آورده).
26- در محاسن (576) بسندش تا امير المؤمنين7كه نوشيدن در يك
نفس را بد ميداشت و فرمود: سه نفس باشد يا دو نفس، (بيان): در كلام فقهاء استحباب نوش با دو نفس را نديدم با اينكه در اخبار معتبره وارد است و ظاهر استحباب آنست نيز.
27- در محاسن (..) بسندى از امام ششم7كه نوشيد در سه نفس و بار سوم سيراب شد. وانگه فرمود: پدرم ميفرمود: هر كه سه بار نوشد آن نوشيدن هيم باشد، گفتيم: هيم چيست؟ فرمود: شتر.
بيان: گويا در اين حديث تصحيف شده باشد يا سقط دارد چنانچه اخبار ديگر بر آن گواهند و مىشود اين خبر را تفسير كرد بصورت عدم تنفس يا باينكه پيش از بار سوم سيراب شده و آن را از روى حرص نوشيده.
28- در محاسن (576) بسندش از سليمان بن خالد كه پرسيدم از امام ششم7مرد بيك نفس مينوشد فرمود: مكروه است و فرمود: اين نوشيدن هيم است گفتم: هيم چيست؟ فرمود: شتر (اين مضمون را بسند ديگر از امام ششم7در پاسخ پرسش معاوية بن وهب آورده).
29- و در همان (..) بسندش از روح بن عبد الرحيم كه امام ششم7بد ميداشت همانندى به هيم را گفتم: هيم چيست؟ گفت: تلّ ريگ، و در تهذيب بسند ديگر هيم را به شتران سالخورده تفسير كرده.
(در محاسن: بسند ديگر باز هيم را به رمل يعنى ريگ و شن تفسير كرده).
بيان: در بيشتر نسخهها با راء بىنقطه است و در برخى بازاء نقطهدار بمعنى شتر باركش و تفسير نخست روشنتر است.
30- در محاسن (577) بسندش از امام ششم7كه اصحاب رسول خدا6آب را يكباره فرو ميدادند و رسول خدا6بدانها فرمود: با دستهاى خود بنوشيد كه بهتر ظرفهاى شمايند. گويا منظور در اين حديث اينست كه با دهان خود از آبگاه مينوشيدند مانند بهائم.
31- در محاسن (..) بسندش از امام ششم7كه رسول خدا6را خوش مىآمد آب در قدح شامى بنوشد و ميفرمود: آن پاكيزهترين ظرفهاى شما است.
32- و از همان (..) بسندش تا امام ششم7كه پيغمبر6در غزوه تبوك بمردمى گذشت كه با دهان خود آب مينوشيدند و فرمود: با دستهاتان بنوشيد كه بهترين ظرفهاى شمايند.
33- و از همان (..) بسندش از امام ششم7كه رسول خدا6در قدحهاى شامى مينوشيد كه از شام آورده بودند يا بآن حضرت پيشكش شده بود.
بيان: در دروس گفته: رسول خدا را خوش مىآمد از نوشيدن در قدح شامى و نوشيدن با دو دست بهتر است.
34- در محاسن (578) بسندش از امام ششم7كه پدرم نشسته بود و عبد اللَّه بن على آمد اجازه شرفيابى بگيرد براى عمرو بن عبيد و بشير رحال و واصل، و پس از اجازه نزد آن حضرت آمدند و نشستند و گفتند اى ابا جعفر براى هر چيزى حدّيست كه بدان پايان يابد؟ فرمود: آرى چيزى نيست جز كه حدّى دارد و بدان پايان يابد، راوى گفت: وانگه آب خواست و كوزه آبش آوردند گفتند:
اى ابا جعفر حدّ اين كوزه چيست؟ فرمود: براى كسى كه مينوشد حدّى دارد، گفتند: حدّش چيست؟ فرمود: هر كه نوشد با سه نفس نوشد و در هر نفس حمد خدا گويد و البته از گوش كوزه و از جاى شكسته لب آن اگر شكست دارد ننوشد كه نوشگاه شيطانست وانگه گويد: حمد خدا را كه بمن آب شيرين گوارا از رحمتش نوشانيد و آن را شور و تلخ نساخت.
بيان: در قاموس گفته گوش هر چه دستگيره و حلقه آنست.
35- در محاسن (..) بسندش تا امير المؤمنين7كه از شكست ظرف آب و از دسته آن ننوشيد كه شيطان بر دسته نشيند.
36- و از همان (..) بسندش از امام ششم كه هر كه در سه نفس آب نوشد و در آغاز هر بار بسم اللَّه گويد و در پايانش الحمد للَّه آن آب تا در درون او است
برايش تسبيح گويد.
37- و از همان (580) بسندش تا امام پنجم كه يك مشك آبخورى براى امير المؤمنين7آوردند و ايستاده از آن نوشيد.
38- و از همان (..) بسندش از امام ششم7كه امير المؤمنين7ايستاده نوشيد و آنگه از فزونى آب وضويش ايستاده نوشيد و رو بحسن7كرد و فرمود پسرم من البته ديدم كه جدت رسول خدا6چنين كرد.
39- در همان (..) بسندش از بشير بن غالب كه از حسين7كه هم سفرش بودم از نوشيدن ايستاده پرسيدم و بمن پاسخ نداد تا چون فرود آمد ماده شتر برايش آوردند و آن را دوشيد و آنگه مرا خواست و آن را ايستاده نوشيد (در سه حديث ديگر ايستاده نوشيدن از امام را نقل كرده).
43- و از همان: بسندش از عبد الرحمن بن حجّاج كه نزد ابى جعفر7بودم و عبد الملك قمى وارد شد و گفت: اصلحك اللَّه، ايستاده بنوشم؟ فرمود: اگر خواهى، گفت: بيك نفس بنوشم؟ فرمود: اگر خواهى، گفت سجده كنم و دستم زير جامهام باشد؟ فرمود: اگر خواهى، و آنگه امام ششم7فرمود: من از اينها و مانندشان بر شما ترسى ندارم.
بيان: از اينها و مانندشان الخ گويا مقصود اينست كه اين امور از سنن و آدابند و ترسى ندارم كه در باره آنها عذاب شويد و همانا ترسم بر شما از واجبات و فرائض است، و اين دلالت دارد كه اخبار تجويز حمل ببيان جواز شوند نه اينكه آنها از سنن نباشند چنانچه فقهاء بر آن حملشان كردند، و برخى اخبار اشاره دارند كه اخبار منع و حرمت از راه تقيهاند، و برخى اصحاب اخبار نوشيدن ايستاده را حمل بنوشيدن در روز نموده چنانچه صدوق يادآورى كرده و ظاهر كلام كلينى و جز آنها است، و ابو الصلاح در كافى گفته نوشيدن آب ايستاده در شب مكروه است و هم يك بار فرو دادن و بيك نفس نوشيدن و از شكسته كوزه و از طرف دسته
آن نوشيدن و سخن مؤلف جامع هم گذشت در اين باره و در دروس گفته: نوشيدن بيك نفس مكروه است و بلكه با سه نفس نوشند، و بقولى با سه نفس در آب ده بنده است و اگر آزاد باشد بيك نفس نوشند و روايت است كه فرو بردن يكباره مايه درد كباد است كه درد كبد است و ايستاده نوشيدن بد است، و خوبست نوشيدن با دستها و از آنجا كه در طرف ظرف است نه طرف دسته آن و شكسته آن.
44- در محاسن (581) بسندش تا امام هفتم7در باره مردى كه ايستاده آب نوشد، فرمود: باكى ندارد.
45- و از همان (..) بسندى تا ائمه:كه نوشيدن ايستاده نيروبخشتر و براى تن بهتر است.
در مكارم (181) مانندش آمده ولى فرموده گواراتر و درستتر است و «تن» در آن نيست.
46- در محاسن (572) بسندش تا امير المؤمنين7كه ننوشيد آب را ايستاده.
47- در محاسن (..) بسندى تا امام ششم7كه نوشيدن آب ايستاده خوراك را گوارا كند و نوشيدن آب در شب زردآب آورد و هر كه شب آب نوشد و گويد اى آب بر تو درود از آب زمزم و آب فرات برايش زيان ندارد.
در مكارم: بىسند مانندش آمده جز اينكه در آنست: هر كه ايستاده آب نوشد گوارا باشد در روز و در آنست كه سه بار بگويد درود بر تو (..) 48- در كافى (6/ 384) بسندش تا امام ششم7كه چون خواهى در شب آب نوشى ظرفش را بجنبان و بگو اى آب! آب زمزم و فرات بتو درود رسانند.
49- در محاسن (583) بسندش از سيف طحّان كه نزد امام ششم7بودم و مردى از قريش در بر او بود و امام آب خواست و غلام آب در قدح ريخت و آن حضرت نوشيد و تهماندهاش را بمن كه در كنارش بودم داد و آن را نوشيدم و آنگه فرمود: اى غلام آب بريز و آب ريخت و بآن مرد قرشى داد.