کتاب افق اعلی

پيامبر اكرم (ص) يك سلسله از مطالبى را كه خداوند بر او وحى فرموده و مشهود شده بوده مى‌دانسته ولى نسبت به امّت او، آنها غيب بوده و برترى آن حضرت بر امّت به همين علم است، بلى قرآن هم غيب بوده و بر پيامبر (ص) نازل شده و ايشان آن را براى امّت بيان داشته و براى آنان نيز مشهود شده است و قابل فهم (دقت كنيد)

آسمانها و زمين ديگر

«خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ ...، خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ ...»(هود: 107 و 108)

ممكن است سموات و زمين كه در اين دو آيه ذكر شده و بودن دوزخيان در دوزخ و بودن بهشتيان در بهشت به بقاى آن سموات و زمين مذكور معلق شده، غير از سموات فعلى و زمين مسكونه إنسان‌ها باشد؛ زيرا ستاره ها و سياره هاى فعلى در قيامت زيرو رو مى‌شوند و زمين اگر پاشيده نشود خيلى فرق مى‌كند. والله العالم. و ممكن كه ذكر بقاى اين دو براى مجرد دوام باشد.

در اين دو آيه سخن بسيار است كه در كتاب معاد آن را مورد بحث قرار داده ايم.

تعبير خوابها؛ رؤيا در قرآن:

1-«وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ...»(الإسراء: 60)

2-«أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ»(يوسف: 43)

3-«قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى‌ فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى‌ قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ ...، وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ، قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ‌(الصافات: 102، 104، 105)

4-«لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ ...»(الفتح: 27)

5-«قالَ يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى‌ إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً ...»(يوسف: 5)

6-«وَ قالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا ...»(يوسف: 100)

اين آيات دلالت دارد كه خوابها تا حدى معنى دار و قابل تعبير است چنانچه دو خواب پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله (بند اول و چهارم) و خواب ابراهيم در مورد ذبح اسماعيل عليهما السلام (بند سوم) و خواب حضرت يوسف در سجده كردن خورشيد و ماه و يازده ستاره براى او (بند 5 و 6) و خواب پادشاه مصر و تعبير او از طرف حضرت يوسف (بند دوم) تعبير شدند. ولى اينها دليل نمى‌شود كه همه‌ى خوابها تعبير دارند.

غالب إنسان‌ها خوابهايى مى بينند و معانى آنها را نمى‌دانند بعيد نيست كه قسمتى از خوابها به نحوه محيط ما، بسته گى داشته باشد مثلًا به كيفيت غذا هايى كه مى خوريم و حوادث تلخ و شيرينى كه به آن مبتلا مى شويم و خاطراتى كه در ذهن ما رسوب مى‌كند و مى‌شود خوابهاى آشفته و پريشان و حتى مداخلات شيطان ها را در دسته ديگر و يا در رديف اين دسته بياوريم در حديث معتبر خوابها را به سه دسته بيان داشته، بشارت از خداوند، غمگين كردن مؤمنين از جانب شيطان و اضغاف و احلام‌[1]

ولى دسته ديگر از خوابها كه به نظر ما بى مفهوم مى نمايد محتمل است پيامهايى از طرف روح ما باشد كه از ملائكه- مثلًا- دريافت مى دارد و معانى متوسط و عالى داشته باشد كه در آينده قريب و بعيد در زندگانى فردى يا اجتماعى ما پديدار شود.

و اين احتمال از قول حضرت يوسف متعين مى‌شود«قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي ...»(يوسف: 37)

دو زندانى كه خوابى ديده بودند از حضرت يوسف كه در زندان بود تأويل آن را خواستند، يوسف گفت پيش از اين كه غذاى روزانه شما آورده شود شما را به تأويل خواب‌

[1]- معجم الاحاديث المعتبره ج 1/ 284، در باب مذكور ده روايت معتبر( يكى مضمر است) ذكر شده محقق به آنجا مراجعه كند در ذيل روايتى در معجم الأحاديث المعتبره( 1/ 280، آمده است كه رؤياى صادقه يك جزء از هفتاد جزء نبوّت است من احتمال مى دهم دانشمندان امروزى نيز در باره خواب حرفهايى گفته‌اند و افراد خواهان تحقيق حتماً به بحارالانوارهم مراجعه كنند.

شما پيش از آنكه تأويل مذكور براى شما تحقق يابد، خبر مى دهم و علم تأويل خوابها را پروردگارم به من ياد داده است.

بعد بازگشت (تأويل) خواب شان را بيان داشت كه همان گونه هم واقع شد البته جمعى از إنسان‌ها چيزهايى از علم مذكور آموختند و مطالبى را در اين مورد در كتابها نوشتند و انصافاً كه بعضى از تعبير هاى خواب كه از طرف بعضى از اهل خبره صورت گرفته تعجب آور است.

ولى اين علم تا امروز هم قواعد ثابتى پيدا نكرده كه بر اساس آن تأويل و نتيجه خوابها به دست آيد و آيا اين كار در آينده بصورت علمى نصيب إنسان‌ها خواهد شد يانه؟. بايد گفت والله العالم.

حكم و أمر دو گونه است‌

حكم و امر در قرآن به معناى تكوينى استعمال شده است، مثل‌«إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»(يس: 82) و گاهى به معناى تشريعى و تقنينى است. امر و حكم (فرمان) تشريعى و تقنينى مجرد اعتبار بر ذمه محكوم و مأمور است و قابل عصيان و نافرمانى است و مكلّف مى تواند آن را ترك كند و جبرى بر آن وجود ندارد و لذا كفّار و فساق بيشتر از مؤمنين نافرمانى مى‌كنند و اولى ها با اختيار خود سركشى مى‌كنند و دوّميها به اختيار خود به دستورات دينى تا حدى عمل مى‌كنند و جمعى به همه‌ى احكام دين به رضاى خود مقيدند ولى در احكام و اوامر تكوينى كه به مجرد اراده خداوند وجود مى‌گيرد، مخالفت آن از قدرت بشر؛ بلكه از توان همه‌ى جهانيان بيرون است.

بعد از بيان اين ضابطه مرد دانشمند مى تواند احكام تكوينى را از احكام تشريعى در سراسر قرآن تشخيص دهد

فايده: از جمله اخير آيه فوق (يوسف 40) به دست مى‌آيد كه انحصار عبادت براى الله‌

تعالى. در همه‌ى اديان ثابت بوده بلكه توحيد در عبادت از اول بشريت تا قيامت به عنوان دين مى‌باشد و عبادت غير از خداوند شرك است و خروج از دين خدا.

و به عبارت ديگر اگر كسى خدا را به عنوان واجب الوجود و خالق همه‌ى موجودات قبول داشته باشد ولى در مقام پرستش و عبادت هم خدا و هم بعضى از مخلوقات را بپرستد؛ بلكه باخدا، موهوم غير موجود را بعنوان اين كه مقرب (نزديك كننده إنسان) به خدا مى‌باشد را تعظيم نمايد از دين بيرون مى رود، إنسان تنها در مقابل خداوند كه ربّ او است بايد تذلّل و عبادت كند و تذلّل در پيش أنبياء و اولياء بعنوان ربّ موجب شرك است‌

سجده ملائكه براى آدم و برادران يوسف براى او به امر خداوند بوده و شرك نيست بلكه اطاعت خداوند است.

توانايى شيطان تا كجا؟

«فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ»(يوسف: 42)

شيطان ياد يوسف را از ذهن ساقى سلطان برد. يعنى شيطان قدرت به فراموشى بردن آدمى را دارد.«وَ ما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ ...»(الكهف: 63)

آنچه كه از اعمال شيطان در قرآن ذكر شده غالب آنها در اين جا ذكر مى‌شود:

1- ازلال، يعنى لغزانيدن آدمى،. 2- اخراج آدم و حوّا از بهشت 3- وعده فقر 4- امر به فحشاء، 5- تخبيط[1]6- استزلال، 7- 8- تخويف اولياى خود، 9- كيد،[2]10- فقط وعده غرور، 11-إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ ... مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ،12- تزيين، 13- إنساء 14- وسوسه، 15- دشمنى با بنى‌

[1]- بعضى تخبّط را به ديوانه گى و اختلال حواس آدمى از جانب شيطان تفسير كرده‌اند در اين مورد دقت شود.

[2]- قرآن كيد شيطان را ضعيف ناميده.

آدم،«إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ،16- نزغ،[1]17- مسّ،[2]18- فتنه،[3]19- رجز شيطان، 20-وَ ما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ ...»(الكهف: 63) مرا به فراموشى نيانداخت و آن را از يادم نبرد مگر شيطان. 21- القاى شيطان‌[4]22-«مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ‌(ص: 41)» 23- تسويل،[5]24- استحواز،[6]25- ايحاء به سوى دوستان خود، 26- همزات،[7]

احتمال دارد همه يا اكثر اين عمليات شيطان به يك چيز تفسير گردد و آن قدرت شيطان بر وسوسه او در نفس آدمى است. گاهى وسوسه شيطان در آدمى به گونه‌اى است كه آدمى بعض امور را فراموش مى‌كند و عرفاً صحيح است كه فراموشى را به شيطان نسبت داد و اين موضوع در مورد تخويف هم جارى مى‌گردد و مى‌شود گفت كه وسوسه او گاهى مصداق يا علت تخويف است گاهى مصداق ويا علت إنساء و گاهى مصداق و يا سبب فحشاء و معاصى و گاهى مصداق لغزانيدن و گمراه ساختن و گاهى مصداق تزيين و مسّ و غيره. و ممكن است مسّ نفس وسوسه او به آدمى‌باشد او جسم لطيف است و اين قدرت از جانب خدا به او داده شده است كه يكى از امور گذشته را در نفس اماره إنسان و حتى در نفس مطمئنّه آدمى بياندازد و إنسان بايد در مقابل اين إلقاءات مقاومت كند و از دستورات دين و حتى از تسديد ملك موكل مدد بگيرد كه خدا به او داده است. و خلاصه: نسبت افعال نوزده‌

[1]- نزغ تباهى و طعنه زدن بين مردم.

[2]« إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ» الأعراف: 201

[3]انداختن در گمراهى و گناه( بوسيله وسوسه)

[4]-« وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ، لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ...» الحج: 52 و 53

[5]- تسويل تقريباً همان وسوسه است.

[6]- استحواز همان شدت وسوسه و تسويل است.

[7]- وسوسه هاى بد.

گانه باستثناى وسوسه، به شيطان نسبت فعل مباشرى نيست؛ بلكه تسببى است كه به سبب وسوسه شيطان، پيدا مى‌شود.

شيطان در روز قيامت مى‌گويد:

«وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ...»(ابراهيم: 22)

من بر شما تسلّطى نداشتم مگر اين كه (بوسيله وسوسه) شما را (به سوى معاصى) خواندم و دعوت كردم شما هم (به رضا و اختيار خود) پذيرفتيد بنا براين مرا سرزنش نكنيد و خود را سرزنش كنيد در آيه 99 و 100 سوره نحل چنين مى خوانيم: شيطان بر آنانيكه إيمان آورده اند و بر پرودگار شان توكّل مى نمايد تسلّطى ندارد. تنها سلطان و تأثير او بر كسانى است كه سرپرستى او را مى پذيرند و بر كسانى كه او را شريك با خدا (در اطاعت) قرار داده اند.

بنا براين به همين مقدار، همه چيز حل مى‌شود، بلى اگر كسى خواسته باشد در خصوصيات مطالبى كه در امور متقدمه، بيان شد تحقيق بيشترى كند ممكن است نكات خوبى را به دست بياورد والله الموفّق.

شيطان به عزّت خداوند قسم خورده كه همه‌ى بنى آدم را گمراه مى‌كنم مگر بندگان مخلص تو را، خدا هم فرموده كه تو و پيروان تو را به دوزخ مى برم.

نكته اخير اين كه وسواس خنّاس، منحصر به شيطان نيست كه آدمى زاد گمراه كننده را نيز شامل مى‌شود«مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ، الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ، مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ‌(الناس: 4 و 5 و 6)

همانگونه كه وسوسه مردم آدمى را مجبور نمى تواند و چنانچه تصوّرات بد خود إنسان او را به گمراهى مجبور نمى‌سازد هم چنين وسوسه جنّى ها كسى را مجبور به معصيت نمى تواند.

تفسير سوره هود

از بين بردن بديها توسط خوبيها

«إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى‌ لِلذَّاكِرِينَ»(هود: 114)

موكدا كارهاى خوب كارهايى بد را مى برند و اين (لطف و بخشش حق تعالى بايد از ياد شما نرود (تا به وسيله خوبى‌ها بدى‌ها را ازخود دور كنيد و از لطف خداى خود استفاده ببريد.) ظاهر مراد از اذهاب (بردن) هم دفع بدى‌ها و هم رفع بدى‌ها است؛ مثلا ممكن است عمل نيكو مانع به جا آوردن بدى‌ها گردد چنانچه مى‌شود عمل خوب بعد از بدكردن سبب ننوشتن عمل بد در نامه عمل گردد به شرطى كه اين خوبى تا هفت ساعت صورت گيرد و پس از هفت ساعت، عمل نيكو اگر نتواند مانع نوشتن فرشته‌ى كاتب گناهان شود، حد اقل موجب رفع آن نوشته و اثر دنيوى و اخروى آن (عذاب و عقاب) مى‌شود.

و تفصيل مباحث اين آيه در مجلد دوم حدودالشريعة فى واجباتها ص 602 و 603 و 604 آمده است.

قابل تذكر اينكه بحث مسقطات عقاب در حدود الشريعة (مجلد دوم) در كتاب معاد ج 4 صراط آمده است.

چند كلمه در مورد حضرت يوسف (ع)

1- خداوند به او تأويل احاديث را (كه ظاهراً تعبير خوابها باشد) قبل از نبوّت داده بود، بلى از چندين آيه قرآن دانسته مى‌شود همه‌ى خوابها آشفته و پريشان و تخيل صرف نيست؛ بلكه قسمتى از آنها تعبير دارد و مردم غالباً تعبير را بلد نيستند كه خدا آن را به يوسف (ع) و تا حدى به بعضى از بندگان خود ياد داده است. (يوسف، 21 و 101)

2- يوسف از خانه پدر و قريه كوچك كنعان به تدبير و تمكين خداوند براى آينده بهتر به مصر برده شد (يوسف 21)

3- يوسف در مصر و پس از دوره رشد به مرتبه نبوّت نائل گشت (يوسف 22) و فرد شماره دوم حكومت و محبوب اول ملت شد.

4- يوسف در علاقه زليخا هيچ دخلى نداشت و اين زليخا بود كه به او علاقه شديد پيدا كرد و اظهار آمادگى براى گناه كرد و يوسف (ع) بلافاصله آن را رد كرد. (يوسف 23)

5- پسر كوچكى به پاكى او بطور معجزه شهادت داد (يوسف 26 و 27 و 28) و زليخا نيز به برائت و پاكى يوسف پس از اتهام اول خود به يوسف بخاطر فرار ازغضب شوهر، شهادت داد (يوسف 20 و 32 و 51)

6- خداوند نيز شهادت داده است كه او يوسف را از كيد زنان متقاضى گناه نجات داد و دعاى يوسف را قبول فرمود و زندان را نصيب او كرد (يوسف 34)

7- خود يوسف هم در چند مورد خود را از اين گناه بدور دانست (يوسف 52 و 23 و 26)

8- شوهر زليخا هم گفت كه زليخا مقصّر بوده (يوسف 28 و 29)

بنا براين دلايل بايد گفت كه فرموده يوسف: من خودم را تبرئه نمى‌كنم نفس زياد امر كننده به بدى است مگر اين كه خدا رحم كند پروردگار من غفور و رحيم است.

بعنوان اولى بيان شده نه بلحاظ رحمت پروردگار براى بخشش لغزش، چون هيچ لغزشى در كار نبوده و يوسف قهرمان عفت و پاكى بوده سلام الله على نبينا و عليه.

تنها اين آيه مى ماند كه بايد به طور درست حل شود:«وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى‌ بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ‌(يوسف: 24)»

در اين آيه خبر داده شده كه زليخا قصد يوسف كرد و يوسف قصد زليخا را اگر (يوسف) نمى ديد برهان پرودگار خود را كه او را از بدى و فحشاء دور كنيم‌

اگر آيه چنين مى بود«و لقد همت به و لو لا أن رأى برهان ربّه هم بها»

مدلول آن هيچ عيبى را براى يوسف ثابت نمى‌كرد ولى با عبارت فعلى آيه مشكل است كه قصد يوسف بر فرض عدم ديدن برهان پرودگارش معلق گردد ولى با تمام قرائنى كه در آيه وجود دارد خصوصاً كلمه معاذالله خصوصاً جمله پيش تر از اين جمله قال معاذالله مى رساند يوسف نه تنها از آن عمل دورى كرد كه قصد آن را نيز ننموده است. والله العالم.