کتاب افق اعلی

پنداريد كه ما شما را بيهوده آفريده‌ايم، و بسوى ما برگردانده نمى‌شويد؟!

آيه مباركه به خوبى دلالت دارد كه رجوع به سوى خدا (حساب ميدان قيامت و جزا دادن در بهشت و دوزخ) هدف خلقت انسان است كه اگر اين رجوع محقق نشود، آفرينش ما لغو و بى فايده مى بود.

مؤلف اين اثر، در چند مورد اين كتاب اين ظهور لفظى را به خاطر دلايل قوى تر و هم چنين آيه مباركه‌«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ.».[1](سوره ذاريات، آيه 56)، برعلت غايى ثانوى حمل كرده است.

تفسير سوره نور

اين سوره داراى 64 آيه يا 62 آيه اگر آيه 37 و 44 دو آيه مستقل نباشد، بوده و در مدينه نازل شده است.

زمان نام گذارى سوره ها و دسته بندى آيات‌

بعيد نيست اسامى سوره ها يا تعدادى از آن ها از دوره پيامبر (ص) بوده باشد، كما اين كه دسته بندى آيات در مجموعه هايى نيز از همان زمان تحقق يافته و لفظ سوره را نيز خود آيات نازله ابداع فرموده كه در سوره نور اولين كلمه او، همين كلمه سوره است كه از ماده سور به معناى بلندى است و بر ديوار بلندى كه جهت دفع دشمن در شهر ها مى ساختند، اطلاق مى شد و من در كوچكى اين ديوار ها را در اطراف شهر خود قندهار ديده ام كه تا ساليان زياد پابرجا بودند و بعد آن ها را خراب كردند و به جاى آن ها و پيش آن ها ساختمان هاى رهايشى درست نمودند، در واقع وقتى طياره ها در جمله اسلحه تهاجمى جا پيدا كردند،

[1]- من جنّ و انس را نيافريدم جز براى اينكه عبادتم كنند.

سور ها فلسفه‌ى وجودى خود را از دست دادند. قابل ذكر است كه قندهارى ها به اين ديوار ها قلاع مى گفتند، و تا به امروز همين نام بين مردم مشهور است.

به هر حال همان گونه كه ديوار هاى بزرگ، سرزمين ها و عمارات را از هم جدا مى كنند، سوره هاى قرآن هم دسته هايى از آيات را از هم جدا مى سازند.

اصل اولى در احكام اين سوره‌

«سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها وَ أَنْزَلْنا فِيها آياتٍ بَيِّناتٍ.».[1](سوره نور، آيه 1).

در اين جا دو بحث فقهى وجود دارد:

1- آيا مى‌شود از كلمه" فرضناها" استنباط كنيم كه تمام اوامرى كه در اين سوره ذكر شده، براى وجوب شرعى آمده است و همه نواهى مذكوره آن براى حرمت شرعى آمده، مگر اين كه قرينه معتبرى بر اثبات استحباب و يا كراهت آن قايم شود؟ بعيد نيست چنين باشد.

2- در اين سوره به شهادت كلمه بينات، آيه مجمل و متشابه وجود ندارد و ظواهر همه آيات حجت است، مگر اين كه گفته شود خود آيه از متشابهات است و يا اقلا اطلاق نور بر خداوند متشابه است.

حرمت عقد زانى و زانيه‌

«الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً

[1]-( اين) سوره‌اى است كه آن را فرو فرستاديم، و واجب نموديم، و در آن آيات روشنى نازل كرديم.

أَوْ مُشْرِكَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَ حُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ».[1](سوره نور، آيات 2 و 3).

ذيل آيه صراحت دارد كه اهل ايمان نمى توانند زن زانيه را و يا مرد زانى را به عقد نكاح خود در آورند.

و نيز نكاح مرد مشرك و زن مشركه بر زن و مرد مؤمن حرام است. و به نظر ما كفار مكلف به اصول و فروع دين خدا هستند و لذا بر آنان نيز نكاح زن و مرد مسلمان حرام است.

نكاح هرچند گاهى بر دخول و گاهى بر عقد اطلاق مى‌شود، ولى مراد در اين جا عقد است،[2]و فرقى هم بين كافر مشرك و غير مشرك نيست.

فروع اين بحث قرار زير است‌

1- زنا گاهى موجب جلد و گاهى موجب رجم و گاهى موجب قتل است. و تفصيل آن را در جزء اول" حدود الشريعة فى محرماتها" ذكر نموده ام و در همه كتب مبسوطه اين تفاصيل بيان شده و محتاج به تكرار آن ها در اين كتاب نيست.

2- احساسات انسانى در بسيارى از جوانب زندگانى اجتماعى كارساز و قداست دارد، همان گونه كه تعقل (احكام عقلى) و ادراكات حسى آدمى بسيار مهم و نقش آفرين است.[3]

[1]- هر يك از زن و مرد زناكار را صد تازيانه بزنيد؛ و نبايد رأفت نسبت به آن دو، شما را از اجراى حكم الهى مانع شود، اگر به خدا و روز جزا ايمان داريد! و بايد گروهى از مؤمنان مجازاتشان را مشاهده كنند! مرد زناكار جز با زن زناكار يا مشرك ازدواج نمى‌كند؛ و زن زناكار را، جز مرد زناكار يا مشرك، به ازدواج خود درنمى‌آورد؛ و اين كار بر مؤمنان حرام شده است!.

[2]- دخول مجرد زناى محرم است، طرفين آن دو مؤمن يا مشرك و يا يكى مشرك و ديگرى مؤمن باشند فرقى ندارد، و اين آيه ناظر به اين فرض نيست.

[3]- نگارنده كم بضاعت از جوانى به اين فكر بوده ام كه چند درصد، آدمى در زندگانى اجتماعى و فردى خود عقلانى باشد و چند درصد احساساتى؟ موارد احساسات چگونه مشخص گردد و موارد تعقل كجاست؟ من در اين مورد در هيچ كتابى به تفصيل و اجمالى بر نخورده ام.

ولى در دين در مواردى از به كارگيرى احساسات نهى شده است كه يكى در اجراى حدود زنا است كه مى‌گويد حد صد شلاق را بر مرد و زن زناكار جارى كند و رأفت شما (احساسات شما) مانع آن نشود، سپس در تأكيد شديد اين گونه انسان ها را از احساسات بى خود شان دور مى كنند كه اگر به خداوند و روز قيامت ايمان داريد احساسات شما مانع اجراى حد نشود.

در چند آيه قرآن محبت كفار بر مؤمنين حرام دانسته شده، هرچند احسان به آنان جايز است.

ولى در تعقلات در مورد به دست آوردن حقيقت خدا نهى وارد شده و در غير آن فعلا يادم نيست كه تعقل ممنوع شده باشد.

در همين كتاب قبلا گفتم كه معرفت ذات و وجود خداوند جل جلاله عقلا غير ممكن است، اولا كه او لايتناهى و وعاى عقل ما متناهى است؛ و ثانيا وجود او خارجى صرف و فاقد ماهيت است، و لذا ممتنع است كه ذهن ما او را درك كند و تعقل و تفكر زياد سبب گمراهى ما مى‌شود. و صفات ذاتى او در حكم ذات بلكه عين ذات اوست.

3- احساسات در مقابل اجراى قوانين رايجه- چه مصوبه دولت ها باشد، و چه از مقبولات عرف باشد و چه نازله از جانب خداوند- بى ارزش است و نبايد جلو قانون را در نظر معتقدين به صحت آن قانون، بگيرد. بنابر اين احساسات نبايد جلو قوانين شرعيه را بگيرد و بايد بر خلاف احساسات در باب حدود، ديات، ضمانات، قصاص و غيره به قوانين عمل كرد و نبايد

بين خود و ديگران و بين نزديكان و بيگانگان فرق گذاشت.

4- آيا زانيه مسلمان مى تواند زانى مشرك را نكاح كند، و بر عكس زانيه مشرك مى تواند به عقد مرد زانى مسلمان درآيد؟

جواب اين است كه نكاح مشرك يا مشركه با مؤمن و يا مؤمنه به هيچ وجه جايز نيست، وقتى نكاح مؤمن با مشرك غير زانى و مشركه غير زانيه باطل باشد، چگونه وصف زنا آن را حلال مى گرداند؟

5- آيا زانى مسلمان نمى تواند زن مسلمان بگيرد، و چگونه زن مسلمان بر او حلال مى‌شود؟ و نيز زانيه مسلمان به چه شرط مرد مؤمن براى او حلال مى‌شود؟

در مورد سوال اخير مى گوييم در فرض توبه مرد و يا زن از زنا، عقد نكاح او براى ديگرى جايز مى‌شود. و در فرض عدم توبه به نظر من مطابق اطلاق آيه، نكاح مذكور فى الجمله، خصوصا به ملاحظه جمله «و فرضنا» در اول سوره، باطل است.

ولى سوال مهم اين است كه آيا به يك مرتبه زنا حكم فوق (تحريم نكاح) با مؤمن يا مؤمنه غير زناكار ثابت مى گردد، يا كدام شرطى دارد؟

و مى‌شود كلمه" لاينكح" و كلمه" لاينكحها" را بر بيان يك مناسبت واقعى حمل كرد كه خوبان با خوبان و بدان با بدان تمايل دارند و آيه در بيان مراد حكم شرعى نيست؛ و حكم تحريم از جمله اخير آيه به دست مى‌آيد كه جمعى چنين گفته اند.

تفصيلات بند چهارم و پنجم در حدود الشريعة فى محرماتها (ج 1، ص 704 و ما بعد آن) مذكور است، به آن جا مراجعه شود، و اقوال مختلفى بين فقهاى شيعه و سنى وجود دارد و مختار بنده نيز مخالف مشهور علماى اماميه است. و به نظر من صاحب جواهر (رحمه الله) در تفسير آيه شديدا به اشتباه رفته است. عفى الله عنه و عنى!

اجتماع اسلامى در قرآن‌

«لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَ قالُوا هذا إِفْكٌ مُبِينٌ».(سوره نور، آيه 12).

چرا وقتى كه «تهمت» را شنيدند مردان و زنان به خود (و مؤمنان و مؤمنات ديگر مانند خود شان) گمان خير نبردند و نگفتند كه (تهمت ساخته و پرداخته منافقان و دشمنان مردم) دروغ و افتراى آشكار است.

«إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».(سوره نور، آيه 19).

كسانى كه دوست دارند فحشا و زشتى ها در بين مؤمنان شايع و پراكنده شود، عذاب دردناكى در دنيا و آخرت براى شان آماده است.

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَ مَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى‌ مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ، وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى‌ وَ الْمَساكِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ».(سوره نور، آيات 21 و 22).

اى مؤمنان به دنبال قدم هاى شيطان نرويد كه شما را به (ارتكاب) فحشا و منكر دستور مى دهد ... (بين خود عفو و گذشت داشته باشيد) آيا دوست نداريد كه خداوند غفور و رحيم شما را بيامرزد.

اگر ما مسلمانان زندگانى اجتماعى خود را بر اساس آنچه كه خالق انسان براى ما طراحى‌

و معمارى كرده و جامعه را بر اساس ايمان به خدا و به روز جزا معمارى فرموده و روابط عقلانى و عقلايى و مكارم اخلاقى را براى ما تقنين فرموده، قرار بدهيم؛ بسيارى از مشكلات اجتماعى و روانى ما برطرف مى‌شود و از سعادت زندگانى بيشتر برخوردار مى شويم.

من به خاطر دراز شدن مطلب همه آيات قرآن را جمع نمى توانم، ولى در اين جا آنچه كه از چهار آيه گذشته و ساير آيات استفاده مى‌شود، به نحو فهرست وار ذكر مى كنم، و عاجزانه از خداوند توفيق عمل را براى خودم و ساير برادران مسلمان خود- خصوصا مطالعه كنندگان عزيز- خواهانم.

1- وقتى شايعه بدى را مى شنويم نبايد آن را بپذيريم كه ساده لوحى ما را ثابت مى‌كند، بايد اصل كلى را مراعات كرد كه به مردم خود- خصوصا فرد متهم- گمان خوب داشته باشيم؛ تا چه رسد كه شايعه پراكنى را تقويت كنيم. بلى گمان بد به مرد و زن با ايمان حرام است، و خوب است كه تا بدى فرد ثابت نشده حسن نظر داشته باشيم و شايعات بد را تكذيب كنيم.

2- كسانى كه دوست دارند زشتى ها و فحشا در بين مؤمنين شيوع يابد، در دنيا و آخرت عذاب درناكى به آنان مى رسد.

3- از اعمال شيطانى بايد به دور باشيم و دنباله گام هاى او نرويم كه او ما را به مفاسد اخلاقى و اجتماعى امر مى‌كند.

4- اگر خواهان مغفرت خداوند آمرزنده و مهربانيم بايد بين خود عفو و گذشت داشته باشيم، و در روابط اجتماعى ترازو مثقال را نگزاريم. واقعا عفو و گذشت مايه خوشبختى همه است.

5- از دروغ و فريب دادن پرهيز شود كه سبب حقارت فرد و موجب سلب اعتماد در

جامعه مى‌شود.

6- عيب گويى در غياب مردم، و بدگويى و دشنام دادن، توهين كردن، تهمت زدن، و بدتر از آن افتراء بستن به خاطر مفاسد اجتماعيى كه بر اين اعمال مترتب مى‌شود، همه در فقه اسلامى حرام شده است و عذاب درناكى دارد.

7- خوردن مال مردم و تصرف كردن در اموال و حقوق ديگران بدون اذن آنان حرام است.

8- واجب است اموال مردم به صاحبان آنان- هرچند نفهمند- برگردانده شود.

9- امانات و ودايع بايد به مالكين آنان تماما رد شود.

10- معاملات اقتصادى مطابق قرارداد ها و قوانين شرعى صورت گيرد.

11- حقوق فقرا كه شرعا در ذمه پولداران است، بايد بدون معطلى و كم كاست رسانيده شود.

12- كمك در امور خيريه و بينوايان بسيار مورد سفارش قرار گرفته است.

13- مؤمنين و مؤمنات باهم خواهران و برادران هستند.

14- اصلاح اختلافات مؤمنين حقى است به گردن همه.

15- از همكارى كردن در امور خوب و تقوى و ترك همكارى بر گناه و تجاوز (به ديگران) نهى شده است.

16- تواضع در برابر ديگران و حفظ اسرار مردم و صله رحم خويشاوندان.

17- احترام و احسان كردن با والدين و اف نگفتن به آنان.

18- ايثار كردن و اختيار ديگر بر خود، هرچند كه خود نيازمند باشيم.