این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
109 هميشه به ضعفها بينديشيم
قال على عليه السلام:
«يا كُمَيْلُ! انَّ ذُنُوبَكَ اكْثَرُ مِنْ حَسَناتِكَ، وَ غَفْلَتَكَ اكْثَرُ مِنْ ذِكْرِكَ، وَ نِعَمَ اللَّهِ عَلَيْكَ اكْثَرُ مِنْ عَمَلِكَ»؛
«اى كميل! خطاهايت، از كارهاى خوبت بيشتر، و غفلتت از حضور قلبت فزونتر، و نعمتهاى پروردگار از قدرت شكرگزارى تو بيشتر است. «1»».
شرح و تفسير
در تفسير جملات سهگانه فوق بايد به اين نكات توجّه كرد:
1- اين كه نعمتهاى پروردگار فزونتر از قدرت شكرگزارى انسانهاست مطلبى واضح و بديهى است. به عنوان مثال، اگر نعمت بسيار ارزشمندِ چشم از انسان گرفته شود، چه مصيبت بزرگى رخ مىدهد! اگر انسان بخواهد تا آخر عمر تنها شكر همين يك نعمت را بجا آورد، آيا قادر خواهد بود؟ چشمه جوشانى كه در چشم انسانها وجود دارد و دائماً سطح چشم را مرطوب نگه مىدارد، و اگر نباشد پلكها چشم را آزار خواهند داد و در مدّت زمان كوتاهى بينايى انسان را از بين خواهند برد، و چاه فاضلابى كه اضافه آب چشم را جذب مىكند و اگر نباشد انسان دائماً گريان و صورتش خيس خواهد بود! آيا اينها
نعمتهاى بزرگ الهى نيستند؟ اگر يكى از اينها نبود (چشمه جوشان، يا چاه فاضلاب) چه مىشد؟ گاهى از اوقات نعمتهايى داريم كه در طول زندگى متوجّه آن نمىشويم! حقيقتاً كه نعمتهاى پروردگار فزونتر از قدرت شكرگزارى ما انسانهاست.
2- امّا جمله دوم: «وَ غَفْلَتَكَ اكْثَرُ مِنْ ذِكْرِكَ»، با يك محاسبه ساده آن را هم تصديق خواهيم كرد. در طول شبانه روز چقدر به ياد خدا هستيم؟
تمام نمازهاى شبانهروزى ما چقدر طول مىكشد؟ در مدّتى كه مشغول خواندن نماز هستيم، چقدر به ياد خدا هستيم؟ اگر به ياد خدا باشيم، همه گمشدهها را در نماز نمىيابيم! كيست كه دائماً متوجّه خدا باشد؟ آيا در حال خواب و كار به ياد خدا هستيم؟ بله، اولياء اللَّه در حال خواب هم به ياد خدا هستند، ولى آنها انگشتشمار هستند. نتيجه اين كه مدّت زمان غفلت از ياد خدا، بيشتر از زمان حضور قلب است.
3- امّا جمله سوم: «انَّ ذُنُوبَكَ اكْثَرُ مِنْ حَسَناتِكَ»، نيز با قدرى تفكّر روشن مىشود. متأسّفانه بسيارى از گناهان را گناه نمىشمريم! دروغها، تهمتها غيبتها، ناشكرىها، شايعهسازىها، نقل شايعات، تمسخر ديگران و مانند آن. يا برخى كارها شايسته شخصيّت انسان نيست، ولى انجام مىدهيم! مثل پرگويى، نماز بىحضور قلب، نمازى كه شك بين 3 و 4 و 5 مىكنيم، اتلاف وقت و مانند آن. و گاهى حسناتى را انجام مىدهيم كه به ظاهر حسنه است، ولى هنگامى كه در آن دقيق مىشويم مىبينيم كه عبادت نيست. بنابراين گناهان ما از حسنات ما بيشتر است.
سؤال: هدف حضرت اميرمؤمنان عليه السلام از اين جملات سهگانه چيست؟
پاسخ: هدف حضرت اين است كه مبادا ما خود را از خداوند طلبكار بدانيم، بلكه بايد همواره خويش را بدهكار پروردگار حساب كنيم و به فكر جبران باشيم. يكى از رموز تكامل همين است كه خود را ناقص بدانيم.
آن كس كه خود را كامل مىداند، اوّل بدبختى و توقّف اوست.
110 ياد خدا
قال على عليه السلام:
«يا كُمَيْلُ! سَمِّ كُلَّ يَوْمٍ بِاسْمِ اللَّهِ، وَ قُلْ لا حَوْلَ وَ لاقُوَّةَ الّا بِاللَّهِ، وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ، وَ اذْكُرْنا وَ سَمِّ بِاسْمائِنا وَصَلِّ عَلَيْنا، وَ ادِرْ بِذلِكَ عَلى نَفْسِكَ وَ ما تَحُوطُهُ عِنايَتُكَ، وَ تُكَفُّ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ انْ شاءَ اللَّهِ»؛
«اى كميل! هر روز را با ياد خدا آغاز كن و ذكر «لا حَوْلَ وَ لاقُوَّةَ الّا بِاللَّهِ» را هر روز فراموش نكن، و توكّل بر خدا بكن (هر روز «تَوَكَّلت عَلَى اللَّه» بگو) و همه روز يادى از ما كن (و صلوات بر ما بفرست). سپس به خودت و خانهات و خانوادهات فوت كن. (با انجام اين اعمال) به فضل خداوند از شرّ آن روز ايمن خواهى بود» «1».
شرح و تفسير
انتخاب اين جملههاى چهارگانه و گذاردن آنها در كنار هم، همانگونه كه بارها گفتهايم، بىجهت و تصادفى نيست. بلكه به خاطر رابطهاى است كه با يكديگر دارند.
امّا «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» به خاطر اين كه هر كارى در فرهنگ اسلامى بايد با ياد و نام خداوند شروع گردد و هر كار باارزشى بدون آن آغاز شود به سرانجام نمىرسد «2».
و امّا تكرار «لا حَوْلَ وَ لاقُوَّةَ الّا بِاللَّهِ» در هر روز بدين جهت است كه باور كنيم تمام قوّتها و قدرتها از اوست، و حايل و مانع بين ما و ناملايمات نيز آن قادر مطلق مىباشد. ما بدون اتّكا بر او نه توان انجام كارى را داريم و نه نيروى دفع موانع.
و امّا واگذارى همه امور به خداوندِ عالمِ بر سرّ و آشكار و توكّل بر آن قدرت مطلق، بدين جهت است كه با تمام وجود به درگاهش عرض كنيم:
«خدايا! ما از خود چيزى نداريم و بدون تكيه بر لطف تو و توكّل بر قدرت و علم تو، قادر بر هيچ كارى نيستيم. هر چه هست از ناحيه تو و به دست توست».
و بالاخره در پايان با جملهاى كوتاه، به چهارده معصوم عليهم السلام متوسّل شويم. مثل اين كه گفته شود: «اللَّهُمَّ صَلّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِه وَ اميرِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْائِمَّةِ الْمَعْصُومينَ».
انسان با انجام اين اعمال چهارگانه و اعتقاد به مضامين آن، هر روزه از شرّ آن در امان خواهد بود، از هر شرّى؛ هم شرّ نفس خويشتن و هم شرّ شياطين جنّ و انس و هم آفات و بلاها و حوادث گوناگون و خلاصه از هر نوع شرّى در امان خواهد بود.
تخلّق به صفات اللَّه
مسأله مهمّ در اذكار اللَّه تخّلق به ذكرهاست؛ يعنى ذكر نبايد صرفاً لقلقه زبان باشد، بلكه بايد در روح و جان انسان نفوذ كند و اثر بگذارد و انسان را به رنگ خودش درآورد. يك قطعه آهن سياه سرد وقتى كه در درون آتش نهاده مىشود به رنگ آتش درمىآيد و متخلّق به خُلق آتش مىگردد. بنابراين، ما هم كه اين ذكرها را تكرار مىكنيم بايد همراه با تكرار آن، تدريجاً پلى از زبانمان به قلبمان بزنيم و مضامين آن را باور كنيم.
پايان