32 بهترين اعمال
عن اميرالمؤمنين عليه السلام:
«عَلَّمَ اصْحابَهُ فى مَجْلِسٍ واحِدٍ ارْبَعَمِأَةِ بابٍ مِمَّا يَصْلَحُ لِلْمُؤْمِنِ فى دينِه وَ دُنْياهُ، ... قالَ: انْتَظِرُوا الْفَرَجَ وَ لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ، فَانَّ احَبَّ الْاعْمالِ الى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ انْتِظارُ الْفَرَجِ»؛
«حضرت على عليه السلام در يك جلسه چهارصد موضوع به يارانش تعليم داد كه براى دين و دنياى آنها مفيد بود (يكى از آن موضوعات اين بود): منتظر فرج باشيد و از رحمت الهى مأيوس نشويد، چون محبوبترين اعمال در نزد خداوند متعال انتظار فرج است» «1».
شرح و تفسير
منظور از كلمه «الفرج» چيست؟
در اين جا دو احتمال وجود دارد: 1- «ال» در «الفرج» الف و لام جنس است، يعنى همواره در مشكلات و سختىها اميدوار به يافتن راه حل و گشايشى باشيد و هيچگاه از رحمت الهى نااميد نشويد؛ زيرا رحمت الهى پايانناپذير و نامتناهى است. دنيا همواره فراز و نشيب داشته و امّتهاى مختلف نيز مشكلات و مصائب گوناگونى داشتهاند، و گاه شياطين و فرمانروايان ظالم عرصه را بر مردم تنگ مىكردند و لشكر ايمان تضعيف
مىشد، به گونهاى كه گاه مشكلات نفسگير مىشد، ولى هيچگاه مؤمنان از رحمت الهى مأيوس نمىشدند.
به عنوان مثال در جنگ احزاب آن قدر عرصه بر مسلمانان تنگ شد كه به تعبير قرآن «مىخواست سينهها از گلوها خارج شود!» «1»
و به تعبير ما «كارد به استخوان رسيده بود» ولى مسلمانان باز هم به حل مشكلات و انتظار رفع ناملايمات اميد داشتند و اين انتظار به ثمر نشست و خداوند به وسيله باد تمام بساط كفّار را در هم ريخت.
بنابراين اگر مشكلاتى براى جامعه، حوزههاى علميّه، انقلاب، جوانان، حكومت اسلامى، نواميس مسلمانان و مانند آن پيش مىآيد، نبايد خود را ببازيم و از رحمت حق مأيوس گرديم، او كه رحمتش عام است و شامل كسانى كه حتّى او را نمىخوانند و نمىشناسند «2» مىشود، چطور شامل حال ما نمىشود؟!
2- اين واژه معناى معهودى دارد، يعنى منتظر فرج مخصوص، كه همه شيعيان و مسلمانان در انتظار آن هستند باشيد؛ به تعبير ديگر اين روايت به ما توصيه مىكند كه منتظر قيام حضرت مهدى عليه السلام باشيم. طبق احتمال دوم معناى جمله «احب الاعمال» اين است كه انتظار فرج از نماز، روزه، حجّ، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر، و خلاصه از همه اعمال بهتر است و هيچ عملى به ارزش انتظار فرج نمىرسد «3».
سؤال: انتظار فرج يك حالت باطنى و درونى است، بنابراين همه مىتوانند ادّعا كنند كه منتظر هستند، آيا صرف اين حالت درونى، كه كار سختى هم نيست، افضل الاعمال است؟ و حتّى از جهاد با آن همه
مشكلات و سختىها، كه جان انسان در خطر مىافتد، برتر است؟ آيا چنين انسانى مانند كسى است كه خون خود را در راه خدا اهداء مىكند؟
پاسخ: انتظار چند گونه است:
1- انتظار دروغين كه همراه با هيچگونه آمادگى نيست و فقط با حركت زبان است.
2- انتظار راستين كه آميخته با آمادگىهايى مىباشد كه اين خود درجاتى دارد. همانند نيروهاى نظامى كه وقتى به آنها آمادهباش مىدهند گاه در آمادهباش 50%، و گاه در آمادهباش 70%، و گاه در آمادهباش كامل 100%، به سر مىبرند.
برخى از منتظرين آمادگى ناقصى دارند، برخى ديگر آمادگى نسبتاً كاملى دارند و گروهى نيز آمادگى 100% و كامل دارند. كدام يك از اين منتظرين مشمول أحبُّ الاعمال هستند؟
بدون شك كسانى كه آمادگى كامل دارند به اين مقام رفيع و بلند نائل مىشوند؛ نه هر كسى كه مدّعى انتظار باشد. مگر مىشود ما منتظر ميهمانى بس عزيز و عاليقدر باشيم و عمرى را در انتظار مَقدم او به سر بريم، ولى حتّى ابتدايىترين اسباب و وسايل پذيرايى را فراهم نكرده باشيم؟ اگر چنين شخصى مدّعى انتظار باشد، در حالى كه هيچ آمادگى ندارد، مردم در عقل او شك مىكنند!
از سوى ديگر انتظار أشكال گوناگون دارد؛ انتظار شخصى كه منتظر يك ميهمان است، با انتظار كسى كه منتظر صد ميهمان مىباشد متفاوت است، انتظار يك شخص عادى با انتظار امامى كه برترين انسان روى زمين است و براى برپايى حكومت جهانى و گسترش عدالت و قسط مىآيد بسيار متفاوت است. اگر أشكال مختلف انتظار فرج را بررسى كنيم اعتراف خواهيم كرد كه اين انتظار، بزرگترين، با شكوهترين و پرارزشترين انتظار در طول تاريخ بشريّت است!
ولى آنچه مهمّ است اين كه: آيا اعمال ما نشانگر اين انتظار هست؟ ما بايد جايگاه خود را در حكومت جهانى مهدى عليه السلام از هم اكنون مشخّص كنيم! آيا از كسانى خواهيم بود كه در خطّ مقدم جبهه خواهيم بود؟ يعنى آن قدر شجاعت، شهامت، آگاهى، تقوى، ايمان، و استقامت داريم كه در اين صف قرار گيريم؟ يا از كسانى خواهيم بود كه در پشت جبهه يار و ياور رزمندگان خواهيم بود؟ يا از كسانى خواهيم بود كه نه در خط مقدّم قرار خواهيم گرفت و نه در پشت جبهه يار و ياور آنها خواهيم بود، بلكه (خداى ناكرده) فقط و فقط به فكر دنياى خود خواهيم بود؟ يا (نعوذ باللَّه) در جبهه مخالف و رو در روى امام زمان قرار خواهيم گرفت!؟
عجبا! كسى كه مدعى انتظار منتظَر بود حالا در صف مخالف قرار مىگيرد و با شمشير آقا كشته مىشود! چنين انسانى در حقيقت با خواندن دعاى فرج، دعاى تعجيل مرگ خود را مىخوانده است؟!
با اين توضيحات، انتظار واقعى مىتواند يك مكتب و دانشگاه خودسازى باشد.
33 بهترين رفيق
قال على عليه السلام:
«حُسْنُ الْخُلْقِ خَيْرُ رَفيقٍ» و قالَ ايْضاً: «رُبَّ عَزيزٍ اذَلَّهُ خُلْقُهُ وَ ذَليلٍ اعَزَّهُ خُلْقُهُ»؛
«بهترين رفيق انسان اخلاق نيكوى اوست» و نيز مىفرمايد: «چه بسا اخلاق (بد) انسان عزيزى را ذليل كند و اخلاق (خوب) انسان ذليلى را به (اوج) عزّت برساند» «1».
شرح و تفسير
زندگى انسان، يك زندگى دستجمعى است و لذا نمىتواند تنها زندگى كند؛ زيرا در اين صورت از همه چيز عقب مىماند. و روشن است كه در زندگى اجتماعى و دستجمعى نياز به دوست و رفيق وجود دارد، تا در مشكلات و گرفتارىها، خوشىها و ناخوشىها، فراز و نشيبهاى زندگى همراه انسان باشد و به او كمك كند. زندگى بدون دوست و رفيق، زندگى بسيار ناگوارى است و موجب عذاب روح انسان مىشود، بدين جهت يكى از شكنجههاى سخت براى زندانيان، زندان انفرادى است.
طبق روايت فوق، بهترين دوست انسان خلق و خوى خوب خود اوست! زيرا اخلاق خوش موجب مىشود كه ديگران به سوى او جذب
شوند و دوستان فراوانى داشته باشد، چون كسى كه خوش اخلاق است همه مردم رفيق او هستند. گاه انسان تمام نقاط قوّت را داراست؛ مال، مقام، شخصيّت، تحصيلات عالى، خانوادهاى اصيل و مذهبى، اعتقادات راسخ و عميق و مانند آن، ولى فاقد اخلاق خوش است. چنين انسانى ذليل مىگردد. و بالعكس امكان دارد شخصى هيچ يك از امكانات فوق را نداشته باشد، امّا داراى اخلاقى نيكو و پسنديده باشد، بدون شك چنين انسانى در نزد همگان عزيز خواهد شد و همه به ديده عزّت به او مىنگرند.
روايت فوق به همين مطلب مهمّ اشاره دارد، و معناى آن اين است كه حُسن خُلق پوششى بر تمام بدىها و كاستىها و نقاط ضعف است، همانگونه كه اخلاق بد تمام محاسن و خوبىها و نقاط مثبت انسان را تحت الشعاع قرار مىدهد و آنها را مىپوشاند.
تأكيد فراوانى كه در روايات و آيات قرآن مجيد بر مسأله اخلاق مىشود براى اين است كه اخلاق در مديريّت و رهبرى جامعه تأثير فراوانى دارد. مخصوصاً اهل علم بايد نسبت به اين مسأله دقّت بيشترى داشته باشند، بداخلاقىها و توهينها را با نرمى پاسخگو باشند، تا آنها را متّهم به خشونت نكنند.
34 بهترين زاد و توشهها
قال على عليه السلام:
«لا خَيْرَ فى شَىْءٍ مِنْ ازْوادِها الَّا التَّقْوى»؛
«هيچ يك از زاد و توشههاى دنيا بركتى ندارد، مگر زاد و توشه تقوى» «1».
شرح و تفسير
آن حضرت پس از بازگشت از جنگ صفّين، هنگامى كه به دروازه كوفه مىرسد، در كنار قبرستان مسلمين توقّف مىكند، حوادث و خبرهاى دنيا را براى ارواح مردگان بيان مىكند! سپس از آنها خواست كه حوادث و اخبار جهان آخرت را براى او و همراهانش بيان كنند! حضرت در ادامه و در ميان بهت و حيرت همراهان فرمود:
«اما لَوْ اذِنَ لَهُمْ فِى الْكَلامِ لَاخْبَرُوكُمْ انّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى؛ اگر به آنها اجازه سخن داده شود به شما خواهند گفت: بهترين زاد تقوى است» «2».
در حقيقت دو روايت فوق، و روايات مشابه ديگر، از آيه شريفه «تَزَوَّدُوا فَانَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى»؛ «زاد و توشه برگيريد كه بهترين زاد و توشه تقوى است» «3» گرفته شده است.
مسأله زاد و توشه در مسافرتهاى قديم بسيار مهمّ بود؛ برخلاف
امروز كه اهميّت چندانى ندارد. مسافران در گذشته روستا به روستا و شهر به شهر، لوازم سفر و موادّ خوراكى، كه از آن به زاد و توشه تعبير مىشود، را تهيّه مىكردند. زاد و توشه بايد سه ويژگى داشته باشد: 1- كم حجم باشد. 2- پرقوّت باشد. 3- فاسد نشدنى باشد.
در آيه شريفه فوق و دو روايتى كه نقل شد، دنيا به منزلگاهى تشبيه شده كه مردم همچون مسافران مىآيند و اندكى در آن اقامت مىكنند و زاد و توشهاى برمىگيرند و به حركت خويش ادامه مىدهند، سپس بهترين زاد و توشه، كه واجد ويژگىهاى سه گانه باشد، را تقوى معرّفى مىكند. حقيقتاً تقوى در هر كجا باشد آن جا را آباد مىكند و هر كجا نباشد ويرانه خواهد شد. بدون شك پليس بيرونى و ممانعت مردم از كارهاى خلاف لازم است، ولى كافى نيست. آنچه كارآيى اصلى دارد پليس درونى و تقواى الهى است. آنچه ملّت سرافراز ايران اسلامى را پس از هشت سال جنگ تحميلى و طاقتفرسا و نا برابر، پيروز كرد و عزّت و عظمت اسلام را در نظر جهانيان دو چندان نمود، تقواى رزمندگان ما بود. ما نبايد از اين سرمايه بزرگ غافل شويم.
از امام صادق عليه السلام در مورد آيه شريفه «يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ الّا مَنْ اتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَليمٍ»؛ «آن روز (روز قيامت) كه مال و فرزندان سودى نمىبخشد، مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد» «1» پرسيده شد، حضرت فرمودند: «قلب سليم قلبى است كه خدا را ملاقات كند در حالى كه غيرخدا در آن نباشد» «2». و ثمره غيرخدا نبودن تقوى است؛ آرى تقوى ميوه قلب سليم است.