به گفته ابن اثير و ابن منظور، عرب، مادّه و هيئت هاي گوناگون «نَفَقَ» را در معناي مورد استفاده قرآن و حديث، به كار نمي برده است و تنها پس از كاربرد آن در قرآن بود که اين معناي واژه، در زبان عرب توسعه يافت.[1]قرآن با استخدام اين لفظ براي كسي كه كفر خود را پوشيده مي دارد و اظهارِ ايمان مي نمايد،[2]به يكي از وجوه پنهان روح اشاره كرده، که از بيماري هاي نهان انسان است. به گفته بسياري از لغويان و صاحبان آثار در زمينه غريب الحديث، اين استخدام، با معناي لغوي «نفاق» نيز تناسب دارد و بر اساس اين تشبيه ساخته شده است كه: منافق نيز از «نَفَق (راه زيرزميني)» ميرود و يا مانند موش صحرايي، هر گاه که تعقيب شود از يک سر لانه، به درون ميخزد و از سر ديگر«نافِقاء» مي گريزد.[3]پيامبر خدا و مسلمانان صدر اسلام، با فهم همين معنا، اين واژه و مفهوم قرآني را بر كسي تطبيق مي كردند كه بهظاهر، ادّعاي مسلماني ميکرد، و در باطن، با كافران سَر و سرّي داشت؛ در درون، شكّاک و مردّد و گاهْ كافر مطلق بود و در برون، مسلمان مي نمود. رفته رفته، اين استعمال در ميان مسلمانان رواج يافت و از سوي ديگر، امامان نيز آن را براي ديگر مصداقهاي نفاق ـ مانند انسان خيانتكار، رياكار و كسي كه حضور و غيبتش يكي نيست ـ ، به استخدام گرفتند. بدين ترتيب، بر توسعه معنايي واژه، بيش از پيش افزوده شد و «نفاق»، اين قابليّت را يافت که به دو دسته نفاق اكبر و نفاق اصغر تقسيم شود. اين دو دسته را مي توانيم «نفاق سياسي و نفاق اجتماعي» و يا «نفاق اعتقادي در برابر نفاق عملي» نيز بناميم.
[1]النهاية فى غريب الحديث، ج 5، ص 98؛ لسان العرب، ج 10، ص 359.[2]علامه طباطبايى، نفاق را در قرآن، اظهار ايمان و پنهان داشتن كفر مى داند؛ الميزان، ج 19، ص 278.[3]ر.ک: گفته ابو عبيد و ابن انبارى در: لسان العرب، ج 10، ص 359؛ تاج العروس، ج 13، ص 463.
توجّه به اين ژرفا و گستره معنايي، تأثيري بهسزا در سير فهم احاديث نفاق دارد و به پژوهشگر کمک ميکند تا دستورهاي گوناگون ديني را در باره برخورد با منافقان، در جاي خود ببيند و در موضع بايسته خويش بنهد. بيتوجهي به اين ژرفا موجب مي شود که شخصِ دو رو را که عيبي اخلاقي دارد، با منافقان صدر اسلام ـ كه از درونْ كافر بودند ـ يکسان بپنداريم د و بر همه، يک حكم برانيم. اگر بخواهيم معاني نهان برخي از سخنان تند پيشوايان و چرايي ردّ و انكار شديد آنان را نسبت به منافقان در يابيم، ناگزير بايد فضاي صدور روايات را بكاويم و گفته آنان را ناظر به منافقاني نامسلمان و خيانتکار ببينيم؛ نه آن که با سادهانگاري همه احاديث نکوهش نفاق را همسان بينگاريم و آن را متوجّه نفاق اخلاقي نيز بدانيم. ما نميتوانيم نفاق برخي از خيانتکاران سياسي را همپايه نفاق کسي بشماريم که اندک تفاوتي ميان برون و درون او هست و يا خُلفِ وعدهاي کوچک، از او سر زده است. نبايد تمام نکوهشها و تحذيرها را به گونه يکنواخت، شامل هر دو گروه بدانيم و به اين دليل استناد کنيم که رواياتْ هر دو را منافق ناميدهاند. ما نميتوانيم اکنون هر کسي را که سه جمعه در نماز حضور نيابد، بهآساني منافق بناميم و او را تهديد به آتش زدن خانهاش کنيم و وي را مشمول همان احکام و احاديثي بدانيم که ناظر به منافقان خطرناک سياسي و اجتماعي است.[1]
30. اخباريگري
مفهوم و زمينه
اخباريگري از يک سو، پديدهاي تاريخي به شمار ميآيد و از سوي ديگر، مکتبي فقهي است که در حوزه علمي شيعه، عمري کوتاه داشته است. همان گونه که باورمندان و پيروان اين پديده زودگذر، در ميان دانشمندان شيعه فراوان نبودهاند،
[1]برخي مجموعههاي روايي شيعه و اهل سنّت، احاديث نفاق را در هر دو عرصه نفاق سياسي و اخلاقي، گرد آوردهاند، ر.ک: ميزان الحکمه، عنوان «النفاق» و نضرة النعيم، باب «النفاق».
گستره آن نيز محدود بوده است. از اين رو، در اين جا نيز به اشارهاي بسنده ميکنيم و از زاويه خاصّ برخورد و تعامل با حديث، به اين شيوه مينگريم. مقصود از اخباريگري در اينجا، آسانگيري در پذيرش حديث و تن زدن از کوشش پيگير و فراگير براي فهم حديث است. التزام شديد به ظاهر حديث و هراس از نقد محتواي حديث و حتي بررسي سند آن، کراهت از تفريع فروع و تطبيق اجتهادي حديث بر مصاديق نوپديد، و نيز گريز از رو در رو کردن مفاد حديث با علوم و مسائل روز، ريشه ها و جلوههاي ي برخورد اخباريگرايانه با حديث است. تن زدن از كاوشهاي فراگير در همه سطوح علمي، و فرار از پژوهش گسترده و گاه طاقت فرسا در زمينه هاي مرتبط، به فهم ساده و بسيطي از حديث منجر مي شود كه گاه در جامعه معاصر محدّث، خريداري ندارد؛ نه به كار كسي ميآيد، نه دردي را درمان ميکند، و نه در حلّ مسئله اي سودمند است، و چه بسا مشکلساز نيز ميشود. پژوهش و كاوشهاي تاريخي، ادبي و علمي در عرصههاي مرتبط با محتواي هر حديث، تعميق آگاهي از آن را به ارمغان مي آورد و ما را به فهمي مقبول خواهد رساند که با لايه هاي دروني حديث، متناسب است و با ظاهر ابتدايي حديث نيز تعارضي ندارد؛ افزون بر اين، با پرسشهاي روز، سازگار است و به كار جامعه و رفع نياز کنوني هم مي آيد. در واقع، اخباريگري، حالتي است كه موجب اجتناب پژوهشگر از چون و چرا كردن در روايت ميشود و غفلت از برخي عوامل تأثيرگذار بر صدور و نقل و فهم حديث ميگردد؛ مانند تحريف و تصحيف، و اسباب و فضاي صدور. همچنين، كمتوجهي به زمينه هاي جانبي و آگاهيهاي مرتبط با حديث، بازماندن از از طي مسيرِ گاه طولاني و پر پيچ و خم فهم حديث و احراز اعتبار آن، گرفتاري در ميان موانع بزرگي چون جمود و ساده نگري و يا قبول زودهنگام آنچه تنها نام روايت دارد، همگي از نتايج اخباريگري هستند و از اين رو، مانعي كلّي و بزرگ و عمومي در فهم حديث، به شمار مي آيد.
آن گاه که کثرت و تعدّد نقل حديث در کنار هياهوي جاعلان خبره، با تقدّس و احتياط محدّث روبه رو شود، او را با همه اجتهادها و نظرگاههاي درست و علمياش، به سوي پذيرش و توجيه برخي از روايتهاي غير مقبول سوق ميدهد؛ هرچند اندک بودن اين موارد، اندازه اين برخورد را در حدّ يک واکنش موضعي ـ و نه يک جريان فکري ـ نشان ميدهد. آثار زيان بار اخباريگري، کم و بيش در فقه و حديث، ديده ميشود و همان گونه كه دشواري مباحث اصول فقه و راه پُر پيچ و خم و ناار مباحث مرتبط با فقه و اصول آن، برخي را از تفكّر اصولي و اجتهادي باز داشته، در عرصه حديث نيز همين نگرش، مانع كاويدن بطن و لايه هاي دروني حديث گشته است. آسيب اين آفت، آن گاه افزايش مييابد که اين تن زدن و کنار کشيدن، هاله اي از تقدّس بيابد و احترام به حديث، اين پندار را در ذهن محدّث اخباري به وجود آورد كه بررسي سند، نقد محتواي حديث و رويارو كردن آن با علوم بشري، در شأن حديث نيست، و همين پندار و خيال، موجب محروميت آنان از دستيابي به فهم برتر و ژرف تر شود. گفتني است همه كساني كه به اخباري بودن مشهورند، لزوماً در همه موارد، چنين شيوهاي ندارند.[1]اخباريگري طيفي با پهناي نسبي فراوان است و شدّت و ضعف آن، بستگي به شدّت و ضعف كاربرد ديگر آموزه ها در تعامل با حديث دارد؛ اعم از فرآوردههاي علم اصول فقه، رجال، دانش نقد، و فقه الحديث. به سخن ديگر، آنچه در خارج به وقوع پيوسته، مواردي انگشتشمار است که به دليل بزرگي شخصيت حديثي پژوهشگر، بارز گشته و به عنوان نمونههايي نادر، هماره از آنها ياد ميشود. ما دو سه نمونهاي را که سراغ داريم، ارائه ميکنيم.
[1]براي نمونه، تفاوتهاي آشکاري ميان انديشههاي محدث استر آبادي با محقق بحراني به چشم ميآيد.
نمونهها
تحريف قرآن!
ما مسلمانان، به سالم ماندن قرآن از هر گونه تحريف و تغيير ايمان داريم و آن را نخستين، استوارترين و مهمترين سند مکتوبي ميدانيم که ميتوان براي شناخت اسلام در همه روزگاران، به آن تکيه کرد؛ کتابي که از جانب خدا فرود آمده است و آن را محافظت ميکند. اين نکته، مورد اتفاق همه مسلمانان است و دلايل تاريخي روشني بر آن اقامه شده و در واقع، تحقّق وعده خداوند است که فرمود:إنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ؛ ما خود ذکر [قرآن] را فرو فرستاديم و بيترديد خود نگهبان آن هستيم.[1]با اين همه، در کتابهاي روايي شيعه و اهل سنّت، رواياتي به چشم ميخورد که ظاهرشان حاکي از وقوع تغيير و يا افتادگي برخي از کلمات و آيات است. اين روايات، به دليل تعارض با ادلّه عقلي و نقلي بسيار، مورد رد و انکار و يا تأويل عالمان و انديشمندان قرار گرفته است. در اين ميان، اخباريان اندکي نيز هستند که تنها به دليل وجود اين اخبار در کتب حديث، چنان به مضمون آنها دلسپردهاند که ادّعا ميکنند برخي آياتي چند از قرآن ـ که بيشتر نيز با مسئله ولايت مرتبط بودهاند ـ ، حذف گشتهاند. شگفت است که آنان وقوع تحريف در قرآن را در حالي پذيرفتهاند که دلايل فراواني بر ردّ و انکارش وجود دارد؛ اما وقوع تصحيف و تحريف را در برخي از رواياتِ دالّ بر تحريف، نپذيرفتهاند. علّت اين رويکرد، چيزي نيست جز اخباريگري و دلبستگي بيش از اندازه به نام و عنوان حديث. براي نمونه، هشام بن سالم خبري را از امام صادق عليه السلام نقل ميکند که بر اساس مضمون ظاهري آن، حجم قرآنِ نازلشده، بيشتر و تقريباً سه برابر قرآن کنوني مورد اتّفاق مسلمانان، بوده است. متن خبر چنين است: إنَّ القرآنَ الّذي جاءَ به جبرئيلُ عليه السلام إلي محمّدٍ سَبعَةَ عَشَرَ ألفَ آيةٍ.[2]
[1]حجر/ 9.[2]الكافي، ج 2، ص 634، ح 28.
قرآني که جبرئيل آن را براي پيامبر آورد، هفده هزار آيه داشت. اين در حالي است که در برخي از معتبرترين نسخههاي در دسترس الکافي[1]واژه «عَشَرَ» وجود ندارد و «ألف» را ميتوان «آلاف» دانست که «الفِ» مقصوره بر بالاي آن درست نهشته و يا خوانده نشده است و در نتيجه، عدد مذکور در حديث را هفت هزار (سَبعةُ آلافٍ) دانست که بسيار نزديک به تعداد آيات کنوني قرآن،[2]و به گونهاي گردشده آن است. از اين گذشته، حتي اگر بر اين نسخه و اين عدد اصرار شود، ميتوانيم بگوييم که مقصود روايت از قرآنِ نازلشده بر پيامبر خدا، آيات به همراه تفسير و تأويل و مصداقهاي هر آيه بوده است. در پايان اگر اين تأويل را نيز نپذيريم، و حالت اخباريگري را کنار بگذاريم، به جاي پذيرش خبر و قبول حذف در قرآن، روايت را از حجّيت مياندازيم و علم آن را به گويندهاش باز ميگردانيم. گفتني است مسئله سلامت قرآن از تحريف، يکي از مسائل کهن و پردامنه در مباحث قرآني و کلامي است و به جز برخي اخباريان شيعه و اهل سنّت، همه انديشمندان و عالمان مسلمان معتقدند که همانگونه که چيزي بر قرآن افزوده نشده، هيچ آيه و سورهاي نيز از آن حذف يا کاسته نشده است؛ و حتي با توجه به حساسيت و دقّت مسلمانان در قرائت همه روزه، حفظ گسترده، کتابت هميشگي و استدلال و استناد پيوسته به قرآن، چنين تغييري را ناممکن شمردهاند. افزون بر اين دليلها، امامان ما نيز هماره همين قرآن و آيات گوناگون آن را ملاک استدلالها و احتجاج خود قرار ميدادهاند و سراغ نداريم که ايشان به آيهاي استدلال کرده باشند که در قرآن کنوني، اثري از آن نباشد. اگر هم در روايتي، به آيهاي استناد شده باشد که اندک تغيير و تفاوتي با نصّ قرآن دارد،
[1]در پژوهشکده دار الحديث، بيش از بيست نسخه کافي نگهداري ميشود که در برخي از معتبرترينِ آنها، واژه «عشر» وجود ندارد.[2]قرآنِ حدود 6200 آيه دارد.
در واقع، تفسير و تأويل امامان ما از آن آيه است و به اصطلاح، چنين روايتهايي «قرائت تفسيري»اند و نه حقيقي. و اگر چنين نبود، آن روايت اعتبار ندارد و علم آن، به اهلش باز ميگردد.[1]
سهو النبّي!
بخشي از احکام نماز، در باره فراموشيهاي اتفاقي در حين برگزاري آن است. فراموش کردنِ هر يک از اعمال ـ مانند تشهّد و خواندن سوره پس از حمد و يا ارکاني مانند رکوع و سجده و يا حتي از ياد بردن يکي دو رکعت ـ ، احکام خاصّي دارد که از جانب پيامبر تشريع شده و به وسيله امامان شيعه، بيان گشته است. در اين ميان، چند روايت داريم که فراموشي دو رکعت از يک نماز چهار رکعتي را به پيامبر نسبت ميدهد و رفتار پيامبر را در اين ماجرا، به عنوان حکم شرعي مسئله در موارد مشابه، بازگو مينمايند. بسياري از عالمان شيعه مانند شيخ مفيد، شيخ طوسي و علامه حلّي، اين روايات را نپذيرفتهاند و آن را ناسازگار با مبناي کلامي شيعه در باره عصمت پيامبر از خطا و فراموشي و نيز روايت نفي سهو از پيامبر ميدانند.[2]در مقابل، شيخ صدوق و استادش ابن وليد، اين اخبار را پذيرفتهاند و از آنها دفاع کردهاند. شيخ صدوق ميگويد: پيامبر در تبليغ دين، معصوم از خطا است و اين ضروري است؛ اما فراموشي در امور شخصي، براي پيامبر نيز پيش ميآيد و آسيبي به تبليغ دين نميزند؛ هرچند اين فراموشي، تنها از ناحيه خدا است و در اين واقعه بهخصوص، براي آن بوده که امّت، حکم فراموشي در رکعات نماز را ياد بگيرند.[3]گفتني است شيخ صدوق در اين رأي، بدون مؤيد مانده و بقيه انديشمندان شيعه؛ بهويژه شيخ مفيد، با او مخالفت کردهاند. نظر مشهور ميان دانشمندان علم
[1]ر.ک: مجلّه تراثنا، «سلامة القرآن من التحريف»، فتح الله نجّارزادگان، ج6، ص127؛ التحقيق في نفي التحريف، السيد علي الميلاني.[2]ر.ک: وسائل الشيعة، ج 8، ص 202، ح 10426.[3]الفقيه، ج 1، ص 360.
حديث و کلام، ردّ اين اخبار است؛ زيرا تفاوتي ميان حالات شخصي و تبليغي پيامبر نمينهند و همه حالات و رفتار آشکار حضرت را معتبر و قابل اقتدا ميشمارند و آن را بياني از احکام الزامي و ترخيصي الهي ميدانند. فقيهان نيز اين روايات را نپذيرفتهاند و حتي چگونگي تصحيح نماز را به شکلي که در اين روايات گفتهشده، نميپذيرند. برخي از اين اخبار را ميآوريم و اخبار ديگر و تحليل و بيان هر يک را به بحار الأنوار و ديگر کتابهاي حديث ارجاع ميدهيم. 1. محمَّدُ بْنُ يحْيي عنْ أحْمدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ سَمَاعَةَ بنِ مِهْرَانَ قَالَ: قَالَ أبُو عَبْدِ اللهِ عليه السلام: مَنْ حَفِظَ سَهْوَهُ فَأتَمَّهُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ سَجْدَتَا السَّهْوِ؛ فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّي بِالنَّاسِ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَهَا فَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ ذُو الشِّمَالَيْنِ: «يَا رَسُولَ اللهِ! أنَزَلَ فِي الصَّلَاةِ شَيْ ءٌ؟» فَقَالَ: «وَمَا ذَاكَ؟». قَالَ: «إِنَّمَا صَلَّيْتَ رَكْعَتَيْنِ». فَقَالَ رَسُولُ اللهِ: «أتَقُولُونَ مِثْلَ قَوْلِهِ». قَالُوا: نَعَمْ. فَقَامَ فَأَتَمَّ بِهِمُ الصَّلَاةَ وَسَجَدَ بِهِمْ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ. قَالَ: قُلْتُ: أرَأيْتَ مَنْ صَلَّي رَكْعَتَيْنِ وَظَنَّ أنَّهُمَا أرْبَعٌ فَسَلَّمَ وَانْصَرَفَ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ مَا ذَهَبَ أنَّهُ إِنَّمَا صَلَّي رَكْعَتَيْنِ؟ قَالَ عليه السلام: «يَسْتَقْبِلُ الصَّلَاةَ مِنْ أوَّلِهَا». قَالَ قُلْتُ: فَمَا بَالُ رَسُولِ اللهِ لَمْ يَسْتَقْبِلِ الصَّلَاةَ وَإِنَّمَا أتَمَّ بِهِمْ مَا بَقِيَ مِنْ صَلَاتِهِ؟ فَقَالَ عليه السلام: «إِنَّ رَسُولَ اللهِ لَمْ يَبْرَحْ مِنْ مَجْلِسِهِ فَإِنْ كَانَ لَمْ يَبْرَحْ مِنْ مَجْلِسِهِ فَلْيُتِمَّ مَا نَقَصَ مِنْ صَلَاتِهِ إِذَا كَانَ قَدْ حَفِظَ الرَّكْعَتَيْنِ الْأوَّلَتَيْنِ».[1]سماعه گويد: امام صادق عليه السلام فرمودند: کسي که فراموشي خود [در نماز] را به ياد آورد و آن را جبران کند، دو سجده سهو بر او لازم نيست؛ چرا که رسول خدا با مردم، نماز ظهر ميخواند که غفلت کرد و در رکعت دوم، سلام داد. ذو شمالين به ايشان عرض کرد: «اي رسول خدا! آيا در باره نماز، چيزي (حکم جديدي) نازل شد؟». پيامبر فرمود: «منظورت چيست؟».
[1]ر.ک: وسائل الشيعة، ج 8، ص 202، ح 10426.[2]الفقيه، ج 1، ص 360.[3]الكافي، ج 3، ص 356 ـ 355.[4]همان، ص 356.[5]همان، ص 357.[6]الفقيه، ج 1، ص 358.