سختى امكان پذيراست و افراد خانواده بويژه پدر مجبور به تحمل سختىهاى فراوان از قبيل دو شغلى يا سه شغلى شدن و يا در صورت ضعف بنيۀ اعتقادى، تأمين اين هزينههاى هنگفت از راههاى غير مشروع امكانپذير خواهد شد كه در هر دو صورت زندگى خانواده را با مشكلاتى روبرو خواهد ساخت.
تجربه نشان داده است، بسيارى از اختلافات خانوادهها، از تغييرات مكرر در دكوراسيون خانه و مدپرستىهاى بى مورد مانند تقليدهاى كوركورانه در تغيير مدل لباس، تعويض پى در پى زينت آلات و... سرچشمه مىگيرد. و دليل اين گونه رفتارها نيز اين است كه شخص بر اين باور است كه من از چه كسى كمترم، چرا فلان خانواده همه چيز داشته باشد و من نداشته باشم و... و اين طرز تفكر به بگومگوها تبديل مىشود و زمينۀ پيدايش اختلاف و تشديد آن و در نهايت درگيرى و... مىگردد.
به هر حال رقابتهاى ناسالم و چشم و هم چشمىها به عنوان يكى از آسيبهاى خانواده كه ريشه در فرهنگ اجتماعى دارد، مسئله نگاه به زندگى ديگران و گرفتار شدن به مسابقهاى است كه هر كس مىخواهد از ديگرى كمتر نداشته باشد. در ميان افراد جامعه و خانوادهها بانوان بيشتر از ديگران در معرض اين آسيب قرار دارند كه با اين رقابتها همسر خود را با توقعات بيش از اندازه، روبهرو ساخته و هر روز مخارج جديد و برنامهاى تازه براى او فراهم مىكنند.
آزادىهاى جنسى
در روايات اسلامى آمده است كه: «هر كس در شهوترانى فرمان نفس را پيروى نمايد، و خواستهاش را برآورد، در واقع براى هلاكت نفس خود اقدام كرده است.»[1]غريزۀ جنسى در انسان، همچون غرائز ديگر براى هدفهاى منطقى و ضرورى به وديعت گذارده شده و استفادۀ صحيح ازآن براى استمرار نسل بشر و ادامۀ صحيح زندگى انسانها لازم و ضرورى است.
اعتدال و ميانهروى همراه با استفادۀ معقول و مشروع، از اين نعمت بزرگ الهى، نه تنها توليد فساد نمىنمايد، بلكه خود مسكن دردها و مشكلات ديگر و محركى براى تحصيل
[1]امام علی(ع)، غررالحکم، ص 683، ش1131. "من اطاع نفسه فی شهوتها فقد اعانها علی هلکتها".
معاش و علم و دانش و فراهم ساختن موفقيت اجتماعى و خدمت به جامعۀ بشريت به حساب مىآيد؛ ولى سوء استفاده از اين نيروى پرتوان و عدم كنترل آن و برگزيدن راه افراط و نامشروع، انسانها را از مسير انسانيت خارج ساخته و در رديف حيوانات وحشى و بى شعور قرار داده، فجايع عظيم و مفاسد خطرناك را به خانوادهها و جامعه تحميل مىنمايد، كه امروزه در جهان معاصر به ويژه كشورهاى غرب و غير اسلامى آثار آن مشهود و نمودار است» و هزاران جنايات ناموسى، مالى، فرهنگى، اخلاقى و... از عوارض نامطلوب آن به شمار مىآيد.[1]
راز موفقيت[2]
از اهداف مهم ازدواج و تشكيل خانواده ارضاى نيازهاى جنسى زن و مرد به طور مناسب مىباشد. تعاليم اسلام در عين به رسميت شناختن لذتهاى جنسى، براى آن حدودى معين كرده است و آزادىهاى بىقيد و شرط جنسى را جايز نمىداند. حدود لذتهاى جنسى استفاده از همسر قانونى و شرعى است و خروج از اين محدوده تعدى به شمار مىرود؛ چنان كه در قرآن آمده است:
مؤمنان دامان خود را از آلوده شدن به بى عفتى حفظ مىكنند و تنها در بهرهگيرى از همسران مجازشان، ملامت نمىشوند و هر كه غير از اين طلب كند، تجاوزگر است.[3]
پيامدهاى آزادىهاى نامشروع
بهرهبردارى جنسى غير مشروع در اسلام حرام و بسيار مذمت شده است. قرآن كريم در اين باره مىفرمايد: «نزديك زنا نشويد كه كار بسيار زشت و بد راهى است.»[4]افزون بر آن، مجازاتهاى سنگين و ملامتهاى شديدى براى آن وضع شده است.[5]
[1]علی اکبر بابازاده، زمینه های فساد در جامعه و راه درمان، ص644_643.
[2]اقتباس از، محمدرضا سالاری فر، خانواده در نگرش اسلام و روانشناس، ص106-104.
[3]مومنون، آیه7-5.
[4]اسراء، آیه32.
[5]نور، 2؛ نساء 16-15.
آزادىهاى نامشروع و غير قانونى جنسى پيامدهاى نامطلوبى براى نهاد خانواده، اجتماع و فرد همراه دارد و به شخصيت فرد، خانواده او و فرزندان آسيبهاى شديدى وارد مىكند.
زنا باعث مىشود ايمان فرد متزلزل شود.[1]و احساس گناه به عزت نفس او آسيب مىزند و جبران آن نيز مستلزم صرف زمانى طولانى است.[2]در نظام خانواده، خروج هر يك از زن و مرد از محدودۀ روابط جنسى مشروع، به محبّت و مودّت متقابل آسيب جدى وارد مىكند و زمينه را براى خيانت و تعدى طرف مقابل فراهم مىسازد.[3]ارتكاب زنا تأثيرهاى روان شناختى عميقى بر فرزندان خانواده دارد كه كمترين آنها يادگيرى رفتار نابهنجار پدر يا مادر است. به همين جهت، زمينۀ بروز اين رفتار در افرادى كه والدين آنها به آن آلوده شدهاند بيشتر است.[4]بر اساس احاديث معصومين (ع) زنا آثارى چون از بين رفتن نور چهره، كوتاه شدن عمر، بروز فقر و تنگدستى در دنيا، خشم و غضب خداوند، نتيجۀ بد در حسابرسى اعمال و جاودانگى در آتش جهنم را همراه دارد.[5]
از مشكلات خانوادگى زنا، به همريختگى نسبت فرزندان و معلوم نبودن پدر آنها است.
فرزند پديد آمده از زنا، در محيطى فارغ از عواطف ضرورى زندگى، از جمله عواطف مهم پدرى، رشد مىكند و انگيزۀ انجام زنا و برخى گناهان در او بيشتر است. از رسول خدا6روايت شده است كه فرمود: «زنا وارد خانهاى نمىشود مگر آنكه آن خانه را ويران مىسازد.»[6]
در اسلام به منظور حفظ حريم خانواده، بهرهبردارى جنسى آزاد و نامشروع در حدّ جزئى نيز ممنوع اعلام شده كه شامل هرگونه روابط كلامى و غير كلامى داراى ماهيت جنسى است. براى نمونه، نگاهى كه به منظور لذت جنسى باشد، زناى چشم و بهرهبردارى جنسى نامشروع هر عضو را زناى آن عضو شمردهاند.[7]
[1]مجلسی، بحارالانوار، ج76، ص26.
[2]همان، ص27.
[3]همان.
[4]همان.
[5]همان، ص22.
[6]مجلسی، بحارالانوار، ج76، ص19.
[7]حر عاملی، وسائل الشیعه، ج14، ص138.
همچنين روابط جنسى بين دو مرد يا دو زن و هر رفتار جنسى خارج از محدودۀ ازدواج، در اسلام ممنوع اعلام شده است.
بنابراين اسلام آزادىهاى جنسى نامشروع را به عنوان يك آسيب جدى خانواده تلقى كرده و با تعيين محدوده و مرز بهرهبرداريهاى مشروع جنسى خانواده را از خطر فروپاشى و نابودى ناشى از آزادىهاى جنسى مصونيت بخشيده است.
روابط دختر و پسر
امروزه ارتباط افراد با يكديگر دستخوش تغييرات زيادى شده است. در اين ميان، آنچه نگران كننده است، ارتباط ناسالم و خارج از محدودههاى شرعى دختران و پسران در زندگى روزمره است. اين روابط، با توجه به نياز و كشش درونى دختر و پسر، بستر مناسبى براى كشيده شدن آنان به سوى لذايذ شهوانى و روابط نامشروع ايجاد مىكند. در سالهاى اخير يكى از مشكلات و آسيبهاى اجتماعى براى بسيارى از افراد، روابط آزاد ميان آنان و جنس مخالف بوده است.
دلايلى مانند دلايل چهار گانۀ زير براى توجيه اين روابط ارائه مىشود:
- احترام به عشق؛
- آرامش روانى و كاهش التهابها؛
- استوارى و استحكام اجتماع؛
- استحكام پيوند خانوادگى.
با توجه به نكاتى كه پيش از اين اشاره شده، بايد دانست كه اين توجيهها به هيچ وجه صحيح نيست و هيچ مبناى علمى، تحقيقى و به ويژه شرعى آنها را تأييد نمىكند. در مقابل با قاطعيت اثبات شده كه اين روابط مىتواند پيامدهاى ناگوارى در پى داشته باشد كه به برخى از آنها اشاره مىشود.
- افزايش مفاسد و جرائم و بزههاى اجتماعى؛
- به خطر افتادن سلامت جسمى و روحى جوانان به ويژه دختران؛
- متلاشى شدن كانون گرم خانواده؛
- افزايش قتل، جنايت و خودكشى؛
- تولد كودكان نامشروع؛
- ترويج همجنس بازى.[1]
راههاى پيشگيرى و درمان
1. اشاعۀ فرهنگ و معارف متعالى اسلام، به ويژه در زمينۀ معاشرتهاى اجتماعى و افزايش و تقويت باورهاى دينى خانواده؛
2. تبيين پيامدهاى مختلف منفى آزادىهاى جنسى نامشروع براى اعضاى خانواده؛
3. ايجاد تسهيلات ازدواج جوانان و رفع موانع موجود در خانواده؛
4. كاهش توقعات مادى و ايجاد فرهنگ قناعت و صرفهجويى در خانواده؛
5. ايجاد توجه جدى به اين مسأله در خانواده كه خود را در حوزه مالى و اقتصادى با خانوادههاى ضعيفتر مقايسه كنند.
پرسش
1. رقابتهاى ناسالم را توضيح دهيد.
2. ديدگاه حضرت على (ع) را دربارۀ شهوت رانى توضيح دهيد.
3. پيامدهاى آزادىهاى نامشروع را توضيح دهيد.
4. آزادىهاى جنسى چگونه ممكن است براى خانواده و اجتماع آسيبزا باشد.
5. دلايل طرفداران و مخالفان آزادى روابط دختر و پسر را نام ببريد.
6. راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى اجتماعى را نام ببريد.
[1]باقی نصر آبادی، علی، مجموعه مقالات همایش... ص19-17.
درس سيزدهم: آسيبهاى اجتماعى (3)
اهداف درس:
فراگير پس از مطالعه و فراگيرى اين درس بايد بتواند:
- آسيبهايى كه از طريق تلويزيون به خانواده مىرسد را شناخته، توضيح دهد؛
- آسيبهايى كه از طريق ماهواره متوجه خانواده مىشود شناخته، توضيح دهد؛
- آسيبهايى را كه از طريق اينترنت متوجه خانوادهها مىشود، شناخته، توضيح دهد؛
- راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى تلويزيون، ماهواره و اينترنت را شناخته، نام ببرد.
تلويزيون
امروزه تلويزيون به عنوان يكى از رسانههاى فراگير ارتباط جمعى و مصاديق فنّ آورى پيشرفتۀ ارتباطى مطرح است، امّا، على رغم همۀ استفادههايى كه اين رسانه مىتواند در اطلاع رسانى، آموزش، پركردن اوقات فراغت و... داشته باشد؛ به عنوان يكى از آسيبهاى خانواده نيز مطرح است.
خانوادهها مىبايست با توجه كامل و تدابير دقيق و منطقى تلاش نمايند آسيب پذيرى خود را از اين وسيلۀ جذاب ارتباطى كمتر كنند و در جهت ساماندهى و رشد امور خانواده از آن استفادۀ بهينه نمايند.
فرزندان خانواده بيشتر در معرض اين آسيب هستند؛ چرا كه اين روزها تلويزيون بيشترين وقت و زمان مفيد را از آنها گرفته است. آنها بيشترين اوقات خود را به تماشاى تلويزيون مىگذرانند. وقت و زمانى را كه مىتوان به امور آموزشى، تعامل و ارتباط با
گروههاى همسال، مطالعه، فعاليتهاى جمعى و گروهى و كار كردن براى تجربه آموزى پرداخت، صرف تماشاى تلويزيون مىگردد. تلويزيون به كودكان خانوادهها فرصت ديدن، شنيدن و تجربۀ از راه دور را مىدهد، ولى هرگز فرصت تحليل و تجزيه و ژرف انديشى را واگذار نمىكند. به همين جهت افرادى كه بيشترين وقت خود را صرف تماشاى تلويزيون مىكنند، غالباً از خلاقيت ذهنى، ابتكار و تفكر عميق برخوردار نيستند و در مسائل فكرى مصرف كننده هستند تا توليد كننده به دليل آنكه دنياى تلويزيون و به ويژه برنامههاى مورد علاقۀ كودكان و نوجوانان بيشتر دنياى مجازى، خيالى و به دور از واقعيتهاى عينى زندگى است افرادى كه وقت زيادى را صرف تماشاى تلويزيون مىكنند، توانايى مواجه شدن منطقى با واقعيتها را ندارند.
نكتۀ ديگرى كه مىبايست مورد توجه خانوادهها قرار گيرد اينكه تلويزيون ذهن ساده و غير پيچيدۀ كودك را گرفتار تبليغات و آگهىهاى همه جانبه خود مىكند. در نتيجه با ايجاد اشتهاى زيادى براى خوردن موادى كه فاقد ارزش غذايى هستند، شهروندانى با وضعيت نامناسب مزاجى، نفخ، دردهاى معده و سوء هاضمه و... مىآفريند.
بر اساس مطالعهاى كه براى مدت 22 سال روى تعدادى از افراد در آمريكا به عمل آمده،[1]اين نتيجه به دست آمده است كه آنها كه تلويزيون، بيشتر تماشا مىكنند در سن هشت سالگى قريب به يقين خشناند و در 30 سالگى مرتكب جنايت هولناك بيشترى شده و در هنگام مشروبخوارى پرخاشگرتر و تهاجمىتر بوده و كودكان خود را به طور بى رحمانهترى نسبت به ديگران تنبيه مىكنند.
يك چهارم تا يك سوم گزارشها بر وجود شباهت در تكنيكهاى جرم و جنايت بيانگر آن بود كه مرتكبان اين تكنيكها را در تلويزيون مشاهده كرده بودند. علاوه بر آن مؤسسۀ ملى بهداشت روانى آمريكا به اين نتيجه دست يافت كه 80/3 درصد از كل برنامههاى تلويزيونى بر اعمال خشونتآميز مشتمل مىگردد و آن دسته از كودكانى كه در عصر حاضر
[1]کارن اولیوبر، تاثیر بازیهای اینترنتی خشونت آمیز بر کودکان و نوجوانان
www.Crisa.org
The Effecto fviolent internet Gam eson children and Juveniles
به دنيا آمدهاند، تا رسيدن به 18 سالگى شاهد 200 هزار عمل خشونتآميز در تلويزيون خواهند بود.
البته با ذكر نتايج اين تحقيق قصد نداريم جامعه ايران اسلامى را با جامعه آمريكا و تلويزيون آنها مقايسه كنيم؛ اما نتايج تحقيق در آنجا مىتواند هشدارى باشد براى همه كه نسبت به آسيب تلويزيون و برنامههاى آن در خانواده غفلت نورزند و مواظب باشند روزى آنها هم گرفتار چنين وضعيتى نشوند.
تأثيرات عمدۀ تلويزيون در خانواده
از تأثيرات عمدهاى كه حضور و وجود تلويزيون، بر خانواده ايجاد مىكند، تغيير نوع و تركيبات غذاهاست به خصوص اگر زن خانواده كارى در بيرون داشته باشد در اين موارد، غذاهاى سريع و پيش آماده شده زياد به كار مىرود؛ زيرا موقع تماشاى تلويزيون بايد همه چيز حاضر باشد و خانواده بتواند دسته جمعى برنامه دلخواه را تماشا كند. تأثير ديگر در امر تغذيه اين است كه مقدار خوردن در حين تماشا بيشتر مىشود و مصرف تنقلات افرايش مىيابد. تلويزيون ساعت خواب را هم تغيير مىدهد و از مجموع وقت خواب، به خصوص در مورد زنها كاسته مىشود.
بر اساس تحقيقات انجام شده تلويزيون بر مناسبات خارجى خانواده اثر مىگذارد و آن را به شدت كاهش مىدهد.[1]
تلويزيون بر اساس ويژگىهاى خود كه سرعت در انتشار و رقابت براى اطلاع رسانى است، هرگز فرصت انديشيدن به خانوادهها نمىدهد و خانوادهها را محدود به آنچه خود تمايل به پخش و تبليغ دارد كرده است، افراد را در برابر خود طلسم كرده، امكان واكنش را از آنها مىگيرد. به ويژه كودكان مسحور تبليغ مىشوند و قدرت دل كندن از تصاوير آن را ندارند.[2]
[1]بهمن امامی، تاثیرات تلوزیون بر خانواده، نشریه مهر، شماره14، ص49.
[2]جلال بهرنگی، خانواده ها در تسخیر تلوزیون، نشریه ایران، 10/5/82