کتاب آسیب شناسی خانواده

آثار بازى‌هاى رايانه ويدئوئى[1]

انجمن روان‌شناسى امريكا و آكادمى پزشكى اطفال امريكا، علائم هشدار دهنده كه بايد مدّ نظر قرار گيرد را در سه گروه سنى ذيل تقسيم كرده است:

1. كودكان نوپا و پيش دبستانى؛

2. كودكانى كه به سن مدرسه رفتن رسيده باشند؛

3. نوجوانان (رده‌هاى سنى ده تا نوزده سال).

علائم هشدار دهندۀ كودكان نوپا و پيش دبستانى:

- كج خلقى‌هاى رفتارى بسيار؛

- طغيان‌هاى تهاجمى و پرخاشگرانه، غالباً بدون هيچ گونه دليل؛

- بيش فعالى، تابعيت از اميال آنى و نترس بودن؛

- سرباز زدن از دستورالعمل و راهنمايى بزرگترها؛

- عدم وابستگى و تعلق خاطر به والدين؛

- ترغيب به انجام بازى‌هاى خشونت‌آميز؛

- اعمال رفتار خشونت‌آميز عليه ديگر كودكان هم سن و سال خود.

علائم هشدار دهندۀ كودكانى كه به سن مدرسه رفتن رسيده باشند:

- عدم تمركز و توجه؛

- بر هم زدن و مختل نمودن فعاليت‌هاى كلاسى؛

- ناخوشى و كسالت در مدرسه؛

- ايجاد نزاع و درگيرى به طور مكرر در مدرسه؛

- دوستى با كودكان سركش و پرخاشگر؛

- عدم پيروى از بزرگسالان؛

[1]همان.

- رفتار خشونت‌آميز به حيوانات اهلى و دست‌آموز؛

- به راحتى مأيوس و نااميد شدن.

علائم هشدار دهنده در نوجوانان:

- گوش ندادن به سخنان اشخاص مقتدر و صاحب قدرت؛

- بدرفتارى با مردم و اتكا به خشونت فيزيكى يا تهديدات خشونت‌آميز براى حل مشكلات؛

- وجود يأس در زمان حضور در مدرسه و اغلب فرارى بودن از كلاس؛

- محروميت از كلاس.

بنابراين، والدين متعهد و مسئول بايد در زمينه كاربردهاى رايانه در منزل و سرگرمى كودكان و نوجوانان خود به بازى‌هاى رايانه‌اى حساسيت و دقت كافى داشته باشند و با مراقبت كافى از فرزندان خود، نسبت به مشاهدۀ علائم هشدار دهندۀ فوق در گروههاى سنى نامبرده نيز واكنش تربيتى و مراقبى لازم را از خود بروز دهند.

تلفن همراه

امروزه تلفن همراه براى بسيارى از مردم به عنوان جزئى از زندگى روزمره درآمده است كه با نبود آن بخشى از زندگى مختل مى‌گردد. تلفن همراه را مى‌توان در دست همه ديد، از كارگر ساختمانى تا مدير عالى رتبۀ دولتى؛ امّا به رغم استفاده‌هاى فراوان آن در زمينه‌هاى اقتصادى، فرهنگى، اجتماعى و... خطرات و تهديدات جدى نيز از اين ناحيه متوجه خانواده‌ها مى‌گردد و مى‌توان آن را نيز به عنوان يكى از آسيب‌هاى اجتماعى خانواده به شمار آورد.

آسيب‌هاى تلفن همراه بيش از ديگران متوجه جوانان و نوجوانان در خانواده‌ها است.

دختران و پسران مى‌توانند دور از چشم خانواده‌ها در جهت خواسته‌ها و اميال نفسانى خود از آن استفاده كنند.

علاوه بر آن همگانى شدن موبايل و تلفن به دست شدن جوانان، فرهنگ تجملى تلفن همراه را از خط تلفن به گوشى آن منتقل كرده است و با توليد گسترده و متنوع گوشى‌هاى همراه آسيب‌هاى مربوط به آن را هر روزه افزايش داده و همگانى مى‌نمايد.

گوشى‌هاى تلفن‌هاى همراه

مواجهه با اين پديده در ايران روزهاى عجيبى را از سر گذرانده است. توزيع گستردۀ فيلم‌هاى اماكن مخصوص زنان و ميهمانى‌هاى خصوصى به قدرى است كه اولاً نمى‌توان گروه خاصى را مسئول آن دانست و ثانياً اينكه قبح ماجرا با شيوع استفاده از تلفن‌هاى همراه دوربين دار روز به روز در حال از بين رفتن است.

استفاده‌هاى نابجا از گوشى‌هاى دوربين دار متصور بود، اما نه به آن گستردگى كه اتفاق افتاده و مى‌افتد. از بارزترين پيامدهاى اين استفاده‌هاى نابجا مى‌توان به خودكشى چند دانشجوى دختر در پى انتشار فيلم ميهمانى خصوصى آنها اشاره كرد. اگر چه انتشار اين فيلم‌ها در مقابل فيلم‌هايى كه از استخرهاى زنانه منتشر شده بود، كمتر باعث بهت مردم شد.

آسيب اين نوع گوشى‌ها به حدى جدى است كه نه تنها بسيارى از زنان را از فكر استفاده از استخرهاى شنا منصرف كرده، بلكه در مجالس زنانه خصوصى نيز احساس امنيت وجود ندارد.

چنين استفاده هايى از تلفن‌هاى همراه دوربين‌دار پيش از ايران، در نقاط مختلف دنيا هم خبرساز بوده است.[1]

به هر حال گوشى‌هاى تلفن همراه دوربين‌دار، هر چند در توسعۀ مبادلۀ اطلاعات نوعى پيشرفت محسوب مى‌شود امّا تهديدى جدى براى امنيت و حرمت شخصى افراد و خانواده‌ها نيز به شمار مى‌آيد به خصوص اينكه خانواده‌هاى مسلمان نسبت به حفظ نواميس و عفت خود ارزش و اعتبار خاصى قائل هستند و در صورت صدمه وارد شدن به حيثيت و آبروى ناموسى و خانوادگى آنان امكان فروپاشى و حتى نابودى آنها نيز وجود دارد. از اين رو، مى‌بايست به اين آسيب اجتماعى خانواده‌ها به صورت جدى توجه نمود و با تدابير لازم از شدت آسيب كاست و يا از وقوع آن به طور كلى جلوگيرى كرد.

راههاى پيشگيرى و درمان

- ايجاد شرايط طبيعى لازم براى گذران اوقات فراغت فرزندان با سرگرمى‌هاى مفيد و سازنده.

- محدود كردن فرزندان به خصوص كودكان و نوجوانان در استفادۀ از بازى‌هاى رايانه‌اى.

[1]26/5/84،www.shatifnews.ir.

- آموزش و توجيه فرزندان در استفاده از رايانه و بازيهاى رايانه‌اى.

- ايجاد فرهنگ صحيح استفاه از گوشى‌هاى تلفن همراه و محدود كردن آن براى گروههاى سنى خاص.

- رعايت عفت و حجاب در مجامع عمومى بويژه ميهمانى‌ها و مجالس جشن و سرور.

پرسش:

1. رايانه چگونه به عنوان يك آسيب اجتماعى خانواده مطرح مى‌شود؟ توضيح دهيد.

2. خلاصۀ گزارش تحقيق انجام شده در آمريكا را دربارۀ بازيهاى رايانه‌اى بيان كنيد.

3. هشت مورد از علائم هشدار دهنده را كه بايد مورد توجه قرار گيرد، نام ببريد.

4. گوشى‌هاى دوربين‌دار تلفن همراه را به عنوان يك آسيب توضيح دهيد.

5. راههاى پيشگيرى و درمان را براى هر يك از آسيب‌هاى بيان شده در اين درس به تفكيك نام ببريد.

درس پانزدهم‌آسيب‌هاى اقتصادى خانواده (1)

اهداف درس

فراگير پس از مطالعه و فراگيرى اين درس بايد بتواند:

- آسيب اقتصادى فرهنگ خريد را در خانواده‌ها شناخته، توضيح دهد؛

- اقساط ماهانه را به عنوان يك آسيب شناخته، توضيح دهد؛

- الگوى مصرف را با رويكرد آسيب اقتصادى خانواده بشناسد و توضيح دهد؛

- راههاى پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى اقتصادى را نام ببرد.

آسيب‌هاى اقتصادى

امروزه بخش مهمّى از اختلافات خانوادگى به مسائل اقتصادى باز مى‌گردد. تحقيقى در ايران نشان داده است كه از متقاضيان طلاق 12 درصد علت درخواست طلاق را مشكل امرار معاش، 4 درصد بى كارى و 11 درصد ندادن نفقه اعلام كرده‌اند. افزون بر اين 49/6 درصد اعلام كرده‌اند ميزان حقوق آنان در زمان طلاق كفاف زندگى‌شان را نمى‌داده است.[1]

بيشتر خانواده‌هاى از هم گسيخته را قشر پايين جامعه تشكيل مى‌دهند. انحراف‌هايى چون دزدى، اعتياد، فرار از خانه را نيز مى‌توان نوعى فرار از مشكلات اقتصادى و عدم توانايى در پرداخت نفقه و يا تأمين هزينه‌هاى ضرورى زندگى به حساب آورد. بر اساس مطالعات انجام شده، از تعداد مراجعين زن به قسمت مشاورين حقوقى سازمان زنان، براى شكايت و تقاضاى طلاق 51/6 درصد فرار شوهر و عدم پرداخت خرجى را دليل شكايت

[1]سالاری فر، ص139.

خود مطرح كرده‌اند. در حالى كه از همين تعداد 56 درصد اظهار كرده‌اند كه از شوهرانشان كتك مى‌خورده‌اند، اما حاضر بوده‌اند در صورتى كه آنها خرجى بدهند همچنان به زندگى با آنان ادامه دهند.[1]

فرهنگ معيشت

مشكلات ناشى از توقعات روز افزون خانواده‌ها ممكن است موجب تعارض و اختلاف شود؛ زيرا در صورتى كه مرد نتواند خواسته‌هاى همسر خود را برآورده كند، زمينۀ رفتارهاى ناسازگارانه براى زن فراهم مى‌شود و يا حالت تسليم و درماندگى را در وى به وجود مى‌آورد و در هر صورت نظام خانواده دچار مشكلات متعدد مى‌گردد. از سوى ديگر، تجمل‌طلبى و غوطه‌ور شدن در مواهب مادى و احساس بى‌نيازى مستانه نيز موجب رفتارهاى برترى‌طلبانه[2]و ناسازگارى مى‌شود. گاه رسيدن ناگهانى خانواده‌اى به ثروت و قدرت خريد بالا نيز عاملى براى خود فراموشى و سركشى و اختلاف مى‌شود. توجه زياد به تجملات و ظواهر زندگى، زمينه را براى دور شدن از روابط انسانى مناسب فراهم[3]و افراد را از خود بيگانه مى‌كند. در اين حالت ارزشهاى اخلاقى و دينى جاى خود را به امتيازات مادى و تجملى مى‌دهد. از آنجا كه انسان در اين موارد سيرى‌ناپذير است[4]هيچ گاه از زندگى و تعامل با ديگران رضايت نخواهد داشت[5]و سپاسگزارى در او كم رنگ گشته، در نتيجه، روابط افراد به سردى و نفرت مبدل مى‌شود.[6]به هر صورت نبود فرهنگ معيشت مناسب در هر خانواده، ممكن است شيرازۀ آن را از هم بپاشد و موجب اضمحلال اقتصادى خانواده شود و سپس نابودى آن را فراهم سازد. از جمله مشكلاتى كه در حوزۀ فرهنگ معيشت و

[1]دکتر محمدحسین فرجاد، آسیب شناسی اجتماعی، انتشارات منصوری، ص162.

[2]ان الانسان لیطغی ان راه استغنی. (علق، 6-7)

[3]"المال ماده الشهوات" نهج البلاغه، حکمت58.

[4]"منهوم فی الدنیا لا یشبع عنها" مجلسی، بحارالانوار، ج2، ص35.

[5]کلینی، کافی، ج2، ص138.

[6]" لا یجتمع المال الا بخصال خمس..." شیخ صدوق، خصال، ص282 ح29.

شيوۀ تأمين مايحتاج ضرورى زندگى خانواده‌ها امروز با آن دست به گريبان هستند، پرداخت اقساط ماهانه‌اى است كه گاه به طور جدى خارج از توان مالى و درآمدى آنهاست.

اقساط ماهانه: اگر چه در اقتصاد جهان امروز خريد اعتبارى از جايگاه ويژه‌اى برخوردار است و وجود كارت‌هاى اعتبارى متفاوت و ضمانت‌هاى گوناگونجهت پرداخت اقساط خريدهاى سنگين متداول است، امّا فاصلۀ درآمد ميان كشور ما و ساير ملل توسعه يافته و يا در حال توسعه آنقدر زياد است كه اين مقايسه امرى نابه‌جا به نظر مى‌آيد، ولى مى‌توان ادعا كرد كه نوع خاصى از اقتصاد كاذب با عنوان اقتصاد اقساطى در ايران نيز شكل گرفته كه در نوع خود بى نظير است و يكى از آسيب‌هاى جدى خانواده‌ها به شمار مى‌آيد و آن هدايت خانواده‌هاى كم درآمد به سوى اقتصاد اقساطى و متكى به وام‌هاى متعدد و متفرقه است، اگر فاصلۀ درآمدها با قيمت كالاها و تورم همچنان ادامه داشته باشد، زوال اقتصادى خانواده‌ها با پرداخت اقساط ماهانه به خصوص با بهره‌هاى آنچنانى حتمى است. امروزه بيشتر خانواده‌هاى حقوق بگير تا اندازه‌اى مقروض و بدهكار هستند كه از كل حقوق و مزاياى ماهانه يا چيزى نمى‌ماند و يا اندك مبلغى كه مى‌ماند كفاف زندگى ماهانه آنها را نمى‌دهد.

بنابراين ناچار به انتخاب يكى دو شغل ديگر براى جبران كمبود مخارج زندگى هستند كه آن نيز قصه ديگرى دارد.

بنابراين، فرهنگ نامناسب معيشت و خريد در خانواده‌ها و كشانده شدن آنها به خريد اجناس اقساطى و دريافت وام‌هاى پياپى به منظور تأمين مايحتاج زندگى از بزرگترين آسيب‌هاى خانواده‌ها محسوب مى‌گردد كه مى‌بايست با اتخاذ تدابير معقول و منطقى و اصلاح فرهنگ معيشت خانواده از آثار سوء اين آسيب پيشگيرى نماييم.

الگوى مصرف

بيشتر خانواده‌ها نتيجۀ دست رنج خود را صرف رسيدن به علائق زودگذر و سطحى مى‌كنند كه بواقع هيچ تأثيرى در ميزان رفاه و آسايش و يا رشد روحى، معنوى و يا جسمى آنها ندارد.

اين خانواده‌ها، در بسيارى از موارد هزينه هايى را متحمل مى‌شوند كه نزد ديگران به عنوان افرادى دست و دل باز جلوه كنند، و يا به ظاهر اقدام به خريد اجناسى مى‌كنند كه جايگاه

اجتماعى آن را نزد ديگران ارتقا بدهد و يا چشم و هم چشمى‌هاى نامعقول و غير منطقى عامل اصلى بسيارى از خريدها و يا مصرف كالاها و خدمات غير ضرورى مى‌گردد و اين طرز تفكر در جامعه ما و در خيلى از جوامع در حال توسعه نه تنها به اقتصاد خانواده‌ها بلكه به اقتصاد كشورها نيز صدمه مى‌زند.

در مكتب حيات بخش اسلام به شدت از اينگونه مصرف‌ها نهى شده است.[1]و اين گونه افراد به عنوان مسرف و برادران شياطين مطرح شده‌اند.[2]

برخى بر اين باورند كه نبود الگوى مصرف مناسب در كشورهاى جهان سومى عامل عقب‌ماندگى اقتصادى و گرفتارى در دام فقر و ندارى است؛ در صورتى كه اگر بسيارى از خانواده‌ها حاضر شوند در الگوى مصرف خود تجديد نظر كنند و با توجه به شرايط عمومى جامعه مصرف نمايند، حتماً خواهند توانست مملكت خود را و كل مردم جامعه را از فقر و ندارى برهانند. به عنوان نمونه، آمار گمرك ايران در سال 1382 نشان مى‌دهد كه بابت كالاهاى غير نفتى حدود 6 ميليارد و 200 ميليون دلار صادرات داشته كه در مقايسه با سال 1381 افزايش را نشان مى‌دهد، ولى در مقابل واردات كالاهاى غير نفتى در همين مدت 20 ميليارد دلار بوده كه نسبت به سال قبل از آن 22 درصد افزايش پيدا كرده است.[3]اين نشان دهنده مصرف زدگى و نبود الگوى مناسب مصرف در بين خانواده‌ها است. به هر حال نبود الگوى مصرف مناسب تهديد و آسيبى است براى خانواده‌ها كه توجه جدى خانواده‌ها را مى‌طلبد.

در فرهنگ دينى، آسيب‌هايى كه از ناحيه فرهنگ نامناسب معيشت متوجه خانواده‌هاى مسلمان مى‌شود عبارتند از:

1. اسراف و تبذير

2. تكاثر و اشرافى‌گرى

3. بى‌توجهى به جنبه‌هاى شرعى منابع درآمدى از جهت پرهيز از لقمۀ حرام و شبهه‌ناك

4. بى‌توجهى به فرهنگ انفاق و مشاركت در امور عام المنفعه

[1]کلوا واشربوا ولا تسرفوا. (اعراف/31)

[2]ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین. (اسراء/27)

[3]عالیه حجت زاده، الگوی مصرف خانواده ها نیزمند تجدید نظر است، نشریه قدس، 19/1/83.