کتاب آسیب شناسی خانواده

- آموزش و توجيه فرزندان در استفاده از رايانه و بازيهاى رايانه‌اى.

- ايجاد فرهنگ صحيح استفاه از گوشى‌هاى تلفن همراه و محدود كردن آن براى گروههاى سنى خاص.

- رعايت عفت و حجاب در مجامع عمومى بويژه ميهمانى‌ها و مجالس جشن و سرور.

پرسش:

1. رايانه چگونه به عنوان يك آسيب اجتماعى خانواده مطرح مى‌شود؟ توضيح دهيد.

2. خلاصۀ گزارش تحقيق انجام شده در آمريكا را دربارۀ بازيهاى رايانه‌اى بيان كنيد.

3. هشت مورد از علائم هشدار دهنده را كه بايد مورد توجه قرار گيرد، نام ببريد.

4. گوشى‌هاى دوربين‌دار تلفن همراه را به عنوان يك آسيب توضيح دهيد.

5. راههاى پيشگيرى و درمان را براى هر يك از آسيب‌هاى بيان شده در اين درس به تفكيك نام ببريد.

درس پانزدهم‌آسيب‌هاى اقتصادى خانواده (1)

اهداف درس

فراگير پس از مطالعه و فراگيرى اين درس بايد بتواند:

- آسيب اقتصادى فرهنگ خريد را در خانواده‌ها شناخته، توضيح دهد؛

- اقساط ماهانه را به عنوان يك آسيب شناخته، توضيح دهد؛

- الگوى مصرف را با رويكرد آسيب اقتصادى خانواده بشناسد و توضيح دهد؛

- راههاى پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى اقتصادى را نام ببرد.

آسيب‌هاى اقتصادى

امروزه بخش مهمّى از اختلافات خانوادگى به مسائل اقتصادى باز مى‌گردد. تحقيقى در ايران نشان داده است كه از متقاضيان طلاق 12 درصد علت درخواست طلاق را مشكل امرار معاش، 4 درصد بى كارى و 11 درصد ندادن نفقه اعلام كرده‌اند. افزون بر اين 49/6 درصد اعلام كرده‌اند ميزان حقوق آنان در زمان طلاق كفاف زندگى‌شان را نمى‌داده است.[1]

بيشتر خانواده‌هاى از هم گسيخته را قشر پايين جامعه تشكيل مى‌دهند. انحراف‌هايى چون دزدى، اعتياد، فرار از خانه را نيز مى‌توان نوعى فرار از مشكلات اقتصادى و عدم توانايى در پرداخت نفقه و يا تأمين هزينه‌هاى ضرورى زندگى به حساب آورد. بر اساس مطالعات انجام شده، از تعداد مراجعين زن به قسمت مشاورين حقوقى سازمان زنان، براى شكايت و تقاضاى طلاق 51/6 درصد فرار شوهر و عدم پرداخت خرجى را دليل شكايت

[1]سالاری فر، ص139.

خود مطرح كرده‌اند. در حالى كه از همين تعداد 56 درصد اظهار كرده‌اند كه از شوهرانشان كتك مى‌خورده‌اند، اما حاضر بوده‌اند در صورتى كه آنها خرجى بدهند همچنان به زندگى با آنان ادامه دهند.[1]

فرهنگ معيشت

مشكلات ناشى از توقعات روز افزون خانواده‌ها ممكن است موجب تعارض و اختلاف شود؛ زيرا در صورتى كه مرد نتواند خواسته‌هاى همسر خود را برآورده كند، زمينۀ رفتارهاى ناسازگارانه براى زن فراهم مى‌شود و يا حالت تسليم و درماندگى را در وى به وجود مى‌آورد و در هر صورت نظام خانواده دچار مشكلات متعدد مى‌گردد. از سوى ديگر، تجمل‌طلبى و غوطه‌ور شدن در مواهب مادى و احساس بى‌نيازى مستانه نيز موجب رفتارهاى برترى‌طلبانه[2]و ناسازگارى مى‌شود. گاه رسيدن ناگهانى خانواده‌اى به ثروت و قدرت خريد بالا نيز عاملى براى خود فراموشى و سركشى و اختلاف مى‌شود. توجه زياد به تجملات و ظواهر زندگى، زمينه را براى دور شدن از روابط انسانى مناسب فراهم[3]و افراد را از خود بيگانه مى‌كند. در اين حالت ارزشهاى اخلاقى و دينى جاى خود را به امتيازات مادى و تجملى مى‌دهد. از آنجا كه انسان در اين موارد سيرى‌ناپذير است[4]هيچ گاه از زندگى و تعامل با ديگران رضايت نخواهد داشت[5]و سپاسگزارى در او كم رنگ گشته، در نتيجه، روابط افراد به سردى و نفرت مبدل مى‌شود.[6]به هر صورت نبود فرهنگ معيشت مناسب در هر خانواده، ممكن است شيرازۀ آن را از هم بپاشد و موجب اضمحلال اقتصادى خانواده شود و سپس نابودى آن را فراهم سازد. از جمله مشكلاتى كه در حوزۀ فرهنگ معيشت و

[1]دکتر محمدحسین فرجاد، آسیب شناسی اجتماعی، انتشارات منصوری، ص162.

[2]ان الانسان لیطغی ان راه استغنی. (علق، 6-7)

[3]"المال ماده الشهوات" نهج البلاغه، حکمت58.

[4]"منهوم فی الدنیا لا یشبع عنها" مجلسی، بحارالانوار، ج2، ص35.

[5]کلینی، کافی، ج2، ص138.

[6]" لا یجتمع المال الا بخصال خمس..." شیخ صدوق، خصال، ص282 ح29.

شيوۀ تأمين مايحتاج ضرورى زندگى خانواده‌ها امروز با آن دست به گريبان هستند، پرداخت اقساط ماهانه‌اى است كه گاه به طور جدى خارج از توان مالى و درآمدى آنهاست.

اقساط ماهانه: اگر چه در اقتصاد جهان امروز خريد اعتبارى از جايگاه ويژه‌اى برخوردار است و وجود كارت‌هاى اعتبارى متفاوت و ضمانت‌هاى گوناگونجهت پرداخت اقساط خريدهاى سنگين متداول است، امّا فاصلۀ درآمد ميان كشور ما و ساير ملل توسعه يافته و يا در حال توسعه آنقدر زياد است كه اين مقايسه امرى نابه‌جا به نظر مى‌آيد، ولى مى‌توان ادعا كرد كه نوع خاصى از اقتصاد كاذب با عنوان اقتصاد اقساطى در ايران نيز شكل گرفته كه در نوع خود بى نظير است و يكى از آسيب‌هاى جدى خانواده‌ها به شمار مى‌آيد و آن هدايت خانواده‌هاى كم درآمد به سوى اقتصاد اقساطى و متكى به وام‌هاى متعدد و متفرقه است، اگر فاصلۀ درآمدها با قيمت كالاها و تورم همچنان ادامه داشته باشد، زوال اقتصادى خانواده‌ها با پرداخت اقساط ماهانه به خصوص با بهره‌هاى آنچنانى حتمى است. امروزه بيشتر خانواده‌هاى حقوق بگير تا اندازه‌اى مقروض و بدهكار هستند كه از كل حقوق و مزاياى ماهانه يا چيزى نمى‌ماند و يا اندك مبلغى كه مى‌ماند كفاف زندگى ماهانه آنها را نمى‌دهد.

بنابراين ناچار به انتخاب يكى دو شغل ديگر براى جبران كمبود مخارج زندگى هستند كه آن نيز قصه ديگرى دارد.

بنابراين، فرهنگ نامناسب معيشت و خريد در خانواده‌ها و كشانده شدن آنها به خريد اجناس اقساطى و دريافت وام‌هاى پياپى به منظور تأمين مايحتاج زندگى از بزرگترين آسيب‌هاى خانواده‌ها محسوب مى‌گردد كه مى‌بايست با اتخاذ تدابير معقول و منطقى و اصلاح فرهنگ معيشت خانواده از آثار سوء اين آسيب پيشگيرى نماييم.

الگوى مصرف

بيشتر خانواده‌ها نتيجۀ دست رنج خود را صرف رسيدن به علائق زودگذر و سطحى مى‌كنند كه بواقع هيچ تأثيرى در ميزان رفاه و آسايش و يا رشد روحى، معنوى و يا جسمى آنها ندارد.

اين خانواده‌ها، در بسيارى از موارد هزينه هايى را متحمل مى‌شوند كه نزد ديگران به عنوان افرادى دست و دل باز جلوه كنند، و يا به ظاهر اقدام به خريد اجناسى مى‌كنند كه جايگاه

اجتماعى آن را نزد ديگران ارتقا بدهد و يا چشم و هم چشمى‌هاى نامعقول و غير منطقى عامل اصلى بسيارى از خريدها و يا مصرف كالاها و خدمات غير ضرورى مى‌گردد و اين طرز تفكر در جامعه ما و در خيلى از جوامع در حال توسعه نه تنها به اقتصاد خانواده‌ها بلكه به اقتصاد كشورها نيز صدمه مى‌زند.

در مكتب حيات بخش اسلام به شدت از اينگونه مصرف‌ها نهى شده است.[1]و اين گونه افراد به عنوان مسرف و برادران شياطين مطرح شده‌اند.[2]

برخى بر اين باورند كه نبود الگوى مصرف مناسب در كشورهاى جهان سومى عامل عقب‌ماندگى اقتصادى و گرفتارى در دام فقر و ندارى است؛ در صورتى كه اگر بسيارى از خانواده‌ها حاضر شوند در الگوى مصرف خود تجديد نظر كنند و با توجه به شرايط عمومى جامعه مصرف نمايند، حتماً خواهند توانست مملكت خود را و كل مردم جامعه را از فقر و ندارى برهانند. به عنوان نمونه، آمار گمرك ايران در سال 1382 نشان مى‌دهد كه بابت كالاهاى غير نفتى حدود 6 ميليارد و 200 ميليون دلار صادرات داشته كه در مقايسه با سال 1381 افزايش را نشان مى‌دهد، ولى در مقابل واردات كالاهاى غير نفتى در همين مدت 20 ميليارد دلار بوده كه نسبت به سال قبل از آن 22 درصد افزايش پيدا كرده است.[3]اين نشان دهنده مصرف زدگى و نبود الگوى مناسب مصرف در بين خانواده‌ها است. به هر حال نبود الگوى مصرف مناسب تهديد و آسيبى است براى خانواده‌ها كه توجه جدى خانواده‌ها را مى‌طلبد.

در فرهنگ دينى، آسيب‌هايى كه از ناحيه فرهنگ نامناسب معيشت متوجه خانواده‌هاى مسلمان مى‌شود عبارتند از:

1. اسراف و تبذير

2. تكاثر و اشرافى‌گرى

3. بى‌توجهى به جنبه‌هاى شرعى منابع درآمدى از جهت پرهيز از لقمۀ حرام و شبهه‌ناك

4. بى‌توجهى به فرهنگ انفاق و مشاركت در امور عام المنفعه

[1]کلوا واشربوا ولا تسرفوا. (اعراف/31)

[2]ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین. (اسراء/27)

[3]عالیه حجت زاده، الگوی مصرف خانواده ها نیزمند تجدید نظر است، نشریه قدس، 19/1/83.

لَن تَنَالُوا البِّرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‌ و مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ‌؛ از جمله صفات بارز و برجستۀ مؤمنان است.

5. بى توجهى به فرهنگ خمس و زكوة و پرداخت وجوهات شرعيه و تزكيۀ مال كه مقدمه‌اى بر تزكيه نفس است.

6. بى قيدى در ايجاد ديون مختلف براى خانواده و نيز بى قيدى در اداى ديون شرعى كه آثار بسيار سوء تربيتى و فرهنگى و اجتماعى براى فرزندان خواهد داشت.

راههاى پيشگيرى و درمان

- توجه جدى به فرهنگ خريد خانواده و اصلاح كاستى‌هاى موجود؛

- ترويج فرهنگ صرفه‌جويى و قناعت و پرهيز از اسراف و زياده‌روى در خريد؛

- كاهش توقعات مادى و افزون‌طلبى‌هاى مصرفى در خانواده؛

- پرهيز از غوطه‌ور شدن در تجملات و رفتارهاى برترى طلبانه؛

- ايجاد روح سپاسگزارى در خانواده نسبت به آنچه خداوند روزى كرده است؛

- پرهيز از خريد اقساطى. البته در صورت ضرورت، بايد اولويت‌بندى موارد مورد نياز انجام شود و نسبت پرداخت اقساط با كل درآمد حفظ گردد. حتماً دو سوم حقوق براى گذران زندگى نگه داشته شود.

پرسش

1. توضيح دهيد فرهنگ معيشت چگونه به عنوان يكى از آسيب‌هاى اقتصادى خانواده محسوب مى‌شود؟

2. اقساط ماهيانه را به عنوان يكى از آسيب‌هاى اقتصادى خانواده توضيح دهيد.

3. چهار مورد از آسيب‌هايى كه از ناحيۀ فرهنگ نامناسب معيشت متوجه خانواده‌ها مى‌شود را نام ببريد.

4. نبود الگوى مناسب مصرف در كشورهاى جهان سوم را توضيح دهيد.

5. راههاى پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى اقتصادى خانواده را نام ببريد.

درس شانزدهم: آسيب‌هاى اقتصادى (2)

اهداف درس:

فراگير مى‌بايست پس از مطالعه و فراگيرى اين درس بتواند:

- فقر را بشناسد و به عنوان يكى از آسيب‌هاى اقتصادى خانواده توضيح دهد؛

- آثار و پيامدهاى فقر را بشناسد و بيان كند؛

- ديدگاه اسلام را نسبت به فقر بداند و توضيح دهد؛

- كار و اشتغال را با رويكرد آسيب اقتصادى خانواده بشناسد و توضيح دهد؛

- راههاى پيشگيرى و درمان آسيب فقر را نام ببرد.

فقر

فقر داراى معانى متعددى است، كه معروف‌ترين آنها تهيدستى و نادارى است. اين واژه در فقر مذهبى، فقر فرهنگى، فقر اقتصادى و غير آن به كار رفته است، و مراد از فقر در اينجا يكى از آسيب‌هاى اقتصادى خانواده، يعنى فقر مالى است. شرعاً به كسى فقير گفته مى‌شود كه از تأمين هزينۀ زندگى معمولى خود عاجز است.[1]

ريشۀ فقر: نداشتن درآمد و عدم اشتغال به كسب و كار، فرهنگ مصرف گرايى و اسراف دو عامل اساسى و مهم‌ترين ريشه‌هاى فقر در خانواده‌ها شمرده مى‌شوند. عوامل ديگرى نيز مانند تنبلى، تن پرورى، نداشتن تدبير و مديريت اقتصادى خانواده، نبود تقدير و ضابطه در دخل و خرج، تقليد از ديگران در رفاه‌طلبى، مدگرايى و خوشگذرانى نيز مى‌تواند فقر

[1]علی اکبر بابازاده، زمینه های فساد در جامعه و راه درمان، ج2، ص477.

و تنگدستى را به دنبال خود بياورد كه دين مقدس اسلام با همۀ اين عوامل به شدت مبارزه كرده است.[1]

منابع دينى و روايى ما نيز رفتارهايى را در پديد آمدن فقر يا تشديد آن مؤثر دانسته‌اند كه برخى از آنها عبارتند از:

وجود تار عنكبوت در خانه، ادرار در حمام، خوردن و آشاميدن در حال جنابت، سوگند دروغ، زنا و فحشاء، حرص و ولع، دروغگويى، استماع غنا، محروم نمودن سائل، قطع صلۀ ارحام، عدم مراعات بهداشت، حيا از كسب و كار، توكل نكردن به خدا، بى احترامى به والدين، گرفتن ناخن با دندان[2]و...

آثار و پيامدهاى فقر: برخى از آثار و پيامدهاى فقر به شرح زير عبارتند از:

1. ضعف علمى، آموزشى و فرهنگى: معمولاً فقرا نمى‌توانند در مراكز فرهنگى و آموزشگاههاى متوسط و عالى و حتى دورۀ ابتدايى به طور فعال و اثربخش شركت كنند و كمتر كسى را از خانواده‌هاى فقرا مى‌توان سراغ گرفت كه بدون دستيارى و كمك ديگران موفقيت‌هايى در زمينه‌هاى علمى، آموزشى و فرهنگى كسب كند. به همين دليل معمولاً فقرا از جهت علمى، آموزشى و فرهنگى در ضعف بسر مى‌برند.

2. وجود زمينه‌هاى اختلاف خانوادگى: عدم رفاه خانواده، فقر و نبود امكانات آموزشى و فرهنگى فرزندان و برآورده نشدن خواسته‌هاى آنان هر كدام زمينۀ اختلاف زن و شوهر در خانواده را فراهم مى‌كند كه همه به فقر و مسئله اقتصادى و درآمد سرپرست خانواده ارتباط مستقيم دارد.

3. مفاسد و جرايم: بيشتر دزدى‌ها، كشتارها، خودكشى‌ها، خودفروشى‌ها، دروغ‌ها، تهمت‌ها، لكه‌دار كردن ديگران، چاپلوسى‌ها، تملق‌ها، تسلطها و ديكتاتورى‌هاى مستكبرين و...

ريشۀ مالى دارد[3]و فقر مى‌تواند در وجود و ترويج آنها نقش مؤثرى داشته باشد.

دسته‌اى از آثار فقر به دليل شرايط خاص زنان مخصوص آنهاست كه برخى از آنها عبارتند از:

[1]ر.ک به همان، ص490-483.

[2]همان، ص485.

[3]همان.