کتاب آسیب شناسی خانواده

در برابر شهوات و شكستن حريم عفت و ناموس و تن دادن به آلودگى‌هاى جنسى يكى ديگر از آسيب‌هاى اخلاقى و عوامل سست شدن بنيان خانواده است. اميرالمؤمنين (ع) مى‌فرمايد:

در آخرالزمان زنانى پيدا مى‌شوند كه برهنگى و خودنمايى پيشه مى‌كنند، داخل فتنه‌ها مى‌شوند و به شهوات رو مى‌آورند و براى لذت‌ها شتابان و محرمات را حلال مى‌شمارند.[1]

در منابع اسلامى آسيب‌هاى بى حجابى، كه از مصاديق شكستن عفت زنان است تبيين شده است و ما به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

1. زنان بى‌تقوا و بى‌حجاب، بهترين دام براى شيطان‌اند.

2. زن بى‌حجاب و بدحجاب ننگ و آتش جهنم است.

وقتى زنى براى غير شوهرش خودش را خوشبو كند، مايۀ آتش جهنم و باعث ننگ است.[2]

3. زن بى‌حجاب دينش ضعيف است.

بر شما لازم است لباس‌هاى ضخيم بپوشيد، براى اينكه هر كسى كه لباسش نازك است، دين او مثل لباسش ضعيف است.[3]

4. زن بدحجاب دچار آسيب‌ها و آفت‌هاى فراوانى مى‌شود.

كسى كه به سرعت به دنبال شهوات برود، در واقع شتابان به سوى آفت مى‌رود.[4]

شايان ذكر است موضوع بى‌عفتى منحصر در زنان نمى‌باشد و در مردان نيز اين بحث قابل طرح و تبيين است كه نظر به محدوديت حجم كتاب در اينجا به آن پرداخته نشده است.

راههاى پيشگيرى و درمان

به منظور پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى اخلاقى به ويژه آسيب‌هاى مربوط به زبان موارد زير پيشنهاد مى‌گردد:

1. پايبندى به مقررات اسلام و آراستگى به فضائل اخلاقى؛

2. ايجاد ارتباطات قوى با بستگان، خويشان و نزديكان؛

[1]وسایل الشیعه، ج14، ص21.

[2]نهج الفصاحه، ص1019.

[3]بحارالانوار، ج10، ص99.

[4]آنچه باید یک زن بداند، اسدالله محمدی نیا، ص156.

3. انديشه قبل از سخن گفتن و توجه به نتايج و بازتاب دنيوى و كيفر اخروى آنچه گفته مى‌شود؛

4. دورى از دوستان و محيط ناباب كه يكى از ريشه‌هاى بدزبانى به شمار مى‌آيد؛[1]

5. تشكيل محكمۀ خانوادگى هنگام بروز اختلاف و ايجاد صلح ميان زن و شوهر توسط خانواده؛[2]

6. شناخت ريشۀ آسيب‌هاى اخلاقى و تلاش در جهت اصلاح آنها؛

7. گرامى داشتن و ارج نهادن به فرزندان[3]و صميمى بودن با آنها[4]

پرسش

1. آسيب‌هاى اخلاقى و انواع آن را بيان كنيد.

2. آثار مثبت صله رحم را بيان كنيد.

3. آسيب‌هاى ارتباطى را نام برده و تعريف كنيد.

4. نقش عفاف را در خانواده بيان كنيد.

5. راههاى پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى اخلاقى را بيان كنيد.

6. آسيب‌هاى اخلاقى رايج در خانواده‌هاى امروزى را بيان كرده و توضيح دهيد. راههاى پيشگيرى و درمان آنها را نيز ارائه نماييد.

[1]علی باقی نصرآبادی، مقاله آسیب شناسی خانواده از منظر اسلام، شانزدهمین همایش علمی- تحقیقاتی، ص11.

[2]همان، ص20.

[3]مکارم الاخلاق، ص115.

[4]وسایل الشیعه، ج15، ص182.

درس چهارم: آسيب‌هاى حقوقى

اهداف درس

فراگير مى‌بايست پس از مطالعه و فراگيرى اين درس بتواند:

- آسيب‌هاى حقوقى مرد در خانواده را بشناسد و تبيين نمايد؛

- آسيب‌هاى حقوقى زن در خانواده را شناخته و تبيين نمايد؛

- آسيب‌هاى حقوقى مشترك زن و مرد را شناخته و بيان كند؛

- راههاى پيشگيرى و درمان آسيب‌هاى حقوقى را بشناسد و در صورت ضرورت و نياز اقدامهاى عملى لازم و مناسب را انجام دهد.

در اين درس، مهمترين مباحث حقوقى خانواده، آسيب‌هاى حقوقى و راههاى پيشگيرى يا جبران آنها را بررسى مى‌كنيم:

از عواملى كه مى‌تواند نظم، انضباط، آسايش، آرامش، محبت و صميميت را براى خانواده ارمغان بياورد و كاركرد تربيتى و اجتماعى آن را بهبود بخشد، آشنايى اعضاى آن به حقوق يكديگر و مراعات و احترام به آن است. عدم آشنايى زن و شوهر و ديگر اعضاى خانواده به حقوق همديگر و عدم مراعات و يا ناديده گرفتن آن مى‌تواند نظام خانواده‌ها را در معرض بحران و تزلزل قرار دهد. دين مبين اسلام ضمن تعيين حقوق افراد خانواده آنها را به رعايت اين حقوق امر نموده است و جهت ترغيب و تشويق آنها وعده اجر و پاداش دنيوى و اخروى داده است.

آسيب‌هاى حقوقى مرد در خانواده

مرد از اركان اساسى خانواده و مايۀ قوام آن است و از نظر شرع و قانون داراى حقوقى است كه آسيب به آنها بنيان خانواده را دچار تزلزل، بحران و آشفتگى مى‌كند. از اين رو به برخى از مهمترين اين آسيب‌ها مى‌پردازيم.

خروج زن از منزل

يكى از حقوق قانونى و شرعى مرد بر زن اين است كه بدون اجازۀ شوهر از منزل خارج نشود؛ چنان كه پيامبر اسلام6در پاسخ به اين سؤال كه حق زوج بر زوجه چيست‌؟ مى‌فرمايد:

بدون اجازه او از خانه خارج نشود، اگر خارج شد ملائكه در آسمان‌ها و زمين و ملائكه غضب و رحمت بر او لعن مى‌فرستند تا اينكه به منزل برگردد.[1]

قرآن نيز خروج غير ضرورى زنان از خانه‌هاى خود را منع كرده و اين كار را به جاهليت پيش از اسلام تشبيه كرده است:

اى زنان در خانه‌هاى خود بمانيد و جز براى كارهاى ضرورى از آن خارج نشويد و همچون جاهليت پيشين (در ميان مردان) ظاهر نگرديد.[2]

خروج زنان از منزل بدون ضرورت مى‌تواند سبب فساد و فتنه گردد البته امروزه يكى از آسيب‌هاى خانواده و اجتماع پديدۀ دختران و زنان فرارى است كه بى ارتباط با اين مسئله نيست و برخى از كارشناسان نيز مهم‌ترين عامل فحشا در جامعه را فرار دختران و زنان از خانه مى‌دانند و بر اساس تحقيقاتى كه در سال 1383 انجام شده است گفته شده: «در سال گذشته حدود چهار هزار زن و دختر فرارى در كشور شناسايى شده است كه بيانگر وسعت آسيب‌هاى موجود در كشور است.»[3]

[1]طبرسی، مکارم الاخلاق، ص214.

[2]احزاب، 33.

[3]احمد آملی، جامعه شناس، 6/8/83. www.persanblog.com.

زينت براى غير شوهر

عدم توجه زن به آراستگى در منزل و اقدام به زينت و آرايش در بيرون از منزل، كار مذموم و ناپسندى است و علاوه بر ضايع شدن حق شرعى و قانونى مرد، از آسيب‌هاى حقوقى خانواده نيز محسوب مى‌گردد. پيامبر اعظم6نيز اين امر را به شدت نهى كرده و فرموده است: «اگر زنى چنين كند بر خداست كه او را در آتش بسوزاند.»[1]

و نيز فرموده است: «هر زنى كه خود را بيارايد و معطر بسازد و از منزل خارج بشود پيوسته لعن مى‌شود تابه خانه برگردد.»[2]

بنابراين، از جمله حقوق مرد بر زن زينت و پيراستگى است كه زن بايد خود را به بهترين جامه‌هايى كه دارد براى شوهر زينت بدهد، به خوشبوترين عطرها و به بهترين وجه خود را بيارايد و شب و روز با حضور عاطفى خود، شوهر را شاد و مسرور نمايد؛ چنان كه رسول خدا6مى‌فرمايد:

بر زن است كه به خوشبوترين عطرها خود را خوشبو و معطر سازد و بهترين لباس‌هايش را بر تن نمايد، و به بهترين زينت‌ها خود را بيارايد و شب و روز خود را بر شوهر عرضه نمايد.[3]

عدم اطاعت از شوهر

در دين مبين اسلام بنا به دلايلى اطاعت زن از مرد به عنوان يكى از حقوق اخلاقى مرد به شمار مى‌آيد و از آنجا كه مرد مسئوليت اداره و رهبرى حكيمانۀ خانواده را بر عهده دارد و در حفظ عزت، كرامت، سعادت خانواده و تحقق اهداف آن برنامه‌ريزى و تلاش مى‌كند و بر اساس آيۀ «الرجال قوامون على النساء...»[4]حق سرپرستى دارد، نافرمانى و عدم اطاعت زن از شوهر يكى از آسيب‌هاى حقوقى خانواده است كه مى‌تواند موجب از بين رفتن گرمى روابط خانوادگى زوجين، حاكميت صفا و صميميت در خانواده گردد.

[1]وسائل الشیعه، ج14، ص114.

[2]همان.

[3]همان، ص112.

[4]نساء، 34.

از روايات اسلامى چنين بر مى‌آيد كه هرگاه زنى بدون عذر و دليل قابل قبول از شوهر خود نافرمانى نمايد، خود را در معرض خشم و نفرين الهى قرار مى‌دهد و اين نافرمانى مورد مذمت، نكوهش و عذاب و مجازات الهى واقع شده است.

از امام باقر (ع) نقل شده است: «زنى به محضر پيامبر اسلام6رسيد و عرض كرد يا رسول‌اللّٰه حق زوج بر زن چيست‌؟ حضرت فرمود: اينكه او را اطاعت نمايد و معصيت نكند.»[1]

امام صادق (ع) نيز در اين باره مى‌فرمايد: «اگر زنى همسر خود را به خشم آورد، اعمال حسنۀ آن زن و همچنين نمازش در پيشگاه خداوند قبول نمى‌شود.»[2]

البته اين نكته نيز قابل ذكر است كه اطاعت از شوهر نبايد با اطاعت خداوند در تعارض باشد وگرنه اطاعت خداوند مقدم است؛ چنان كه امام على (ع) مى‌فرمايد: «دين ندارد كسى كه آنجا كه معصيت خالق مطرح است از مخلوقى پيروى كند.»[3]

عدم رعايت عفت

حفظ ناموس و اهتمام به نگهدارى عفت از وظايف بسيار مهم زنان و از حقوق مرد بر گردن آنان است به گونه‌اى كه قوام و ثبات خانواده در گرو مراعات آن است. و عدم رعايت عفت خانواده را به منجلاب فساد و فحشا خواهد كشاند و از هم پاشيدگى و اضمحلال خانواده نتيجۀ قطعى و نهايى آن است.

اسلام براى مبارزه با بى‌عفتى اهتمام دارد كه نگذارد ناموس خانواده جريحه‌دار گردد و لكه ننگ و بدنامى در آسمان زندگى فاميلى نمودار شود و در اين رهگذار، با اعمالى كه مغاير با اين اصل باشد، سخت به مبارزه برخاسته و ارتكاب آن اعمال را حرام كرده است.[4]امام باقر (ع) نيز دربارۀ رعايت عفت و پاكدامنى مى‌فرمايد: «بهترين بندگى خداوند عفت شكم و ناموس است.»[5]

بنابراين از حقوق مسلم مرد بر زن رعايت عفت و پاكدامنى است و بر زنان و همسران مؤمنه لازم است كه همواره اين سفارش دين را عمل نموده، خود و خانواده را از برخوردارى يك زندگى سالم و باصفا محروم نسازند.

[1]مجلسی، بحارالانوار، ج7، ص392.

[2]اقتباس از روایت، وسائل الشیعه، ج14، ص114.

[3]مجلسی، بحارالانوار، ج70، ص392.

[4]مومن، 30 و 31.

[5]مجلسی، مرآه العقول، ج8، ص66.

آسيب‌هاى حقوقى زن در خانواده

زن به عنوان ركن ديگر خانواده در اسلام مورد احترام است و حقوقى شرعى، قانونى و اخلاقى براى او وضع گرديده كه در صورت ايجاد آسيب به آن، ادامۀ حيات خانوادگى به خطر افتاده، بنيان آن متزلزل مى‌گردد و در اينجا به برخى از مهمترين اين آسيب‌ها اشاره مى‌گردد:

عدم پرداخت نفقه

تأمين زندگى سالم از لحاظ مسكن، خوراك، لباس و امثال اينها در فقه اسلامى به عنوان نفقه از حقوق مسلم و ابتدايى زن بر گردن شوهر است. عدم رعايت اين حق توسط شوهر، يكى از آسيب‌هاى حقوقى زن در خانواده شمرده مى‌شود. خداوند متعال مى‌فرمايد: «زنان را در جايى مسكن دهيد كه خود ساكن هستيد و در توان داريد و به آنها زيان نرسانيد و در تنگنايشان قرار ندهيد.[1]از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: «كسى كه نفقه همسرش را تأمين نكند ملعون است.»[2]

بنابراين تأمين مخارج همسر از وظايف اصلى شوهر است و در صورت عدم تأمين نفقه از سوى شوهر زن مى‌تواند از ايشان اطاعت نكند و اين مطلب خود مى‌تواند منشأ مباحث و آسيب‌هاى متعدد ديگر شود.

عدم پرداخت مهريه

مهريه مالى است كه به محض عقد و معاشرت بر عهدۀ مرد واجب مى‌شود و زن استحقاق آن را پيدا مى‌كند اگر چه آن را طلب نكند و خداوند نيز مى‌فرمايد «وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً‌؛ با طيب خاطر مهريه‌هايشان را بپردازيد.»[3]و در جاى ديگر نيز مى‌فرمايد: «اگر با زنى ازدواج كرديد و با او همبستر شديد، مهريه‌اش را بپردازيد و اين فريضۀ (الهى) است.»[4]

عدم پرداخت يا پايبندى به مهريۀ زن از سوى مرد كانون خانواده را در معرض خطر قرار

[1]طلاق، آیه6.

[2]روضه المتقین، ج8، ص369.

[3]سوره نساء، آیه4.

[4]"فما استعتعتم به منهم فاتوهن فریضه" نساء، آیه24.

مى‌دهد و پرداخت آن سبب مى‌شود كه زن پايبندى بيشترى به نظام خانواده داشته باشد و با اطاعت و فرمانبردارى از مرد به نظام خانواده گرمى و صفا ببخشد و مايۀ استحكام نظام خانواده گردد.

آسيب امنيتى

امنيت، بستر پويايى و بالندگى و قوام و استوارى خانواده است. امنيت در ابعاد مختلف آن شامل امنيت روانى، امنيت مالى و جانى و بالاتر از همه امنيت معنوى و اخلاقى از ضرورت‌هاى لازم براى يك خانوادۀ سالم، با شاخصه‌هاى اسلامى آن است.

مرد به دليل محوريت كانونى كه در مديريت و راهبرى نهاد خانواده دارد، موظف است نسبت به تأمين امنيت خانوادۀ خود نهايت تلاش را بنمايد. معارف و آموزه‌هاى نورانى اسلام نيز مملو از رهنمودهاى دقيق و حكيمانه در اين زمينه است؛

به عنوان نمونه، دفاع از مال و جان و ناموس از مصاديق دفاع مشروع است كه قرآن و سنت بر آن تأكيد ورزيده‌اند تا جائى كه اگر كسى در اين راه كشته شود، شهيد به حساب مى‌آيد![1]

بى‌غيرتى نسبت به زن و شخصيت او

مرد نبايد نسبت به همسرش بى تفاوت و بى توجه باشد، بلكه مى‌بايست نسبت به او غيرت و حميّت داشته باشد و از شخصيت و كرامت وى محافظت كند و اجازه ندهد كه احترام شخصيت همسرش بر اثر بى توجهى او از بين برود. وقتى زن ببيند كه شوهرش غيرت و مردانگى دارد و در برابر حفظ آبرو و شخصيت او بى تفاوت نيست، قطعاً به زندگى مشترك با او بيشتر اميدوار و پايبند مى‌گردد و متوجه مى‌شود كه با ادامۀ زندگى شخصيت و آبرويش محفوظ مى‌ماند، در نتيجه ايثار و فداكارى بيشترى از خود نشان مى‌دهد، و رعايت چنين حقى به نوبۀ خود نظام خانواده را در برابر آسيب‌ها و خطرات مصون مى‌دارد.

[1]ر.ک: آیه های 194 سوره بقره و 40 شوری و تفسیر المیزان، ج18، ص101.

امام صادق(ع) از پیاممبر اکرم6نقل کرده است که:" من قتل دون مظلمته فهو شهیده؛ هرکس برای دفع ستم از خ.د کشته شود شهید است.( وساءل الشیعه، ج11، باب46، حدیث15)