درس چهارم: آسيبهاى حقوقى
اهداف درس
فراگير مىبايست پس از مطالعه و فراگيرى اين درس بتواند:
- آسيبهاى حقوقى مرد در خانواده را بشناسد و تبيين نمايد؛
- آسيبهاى حقوقى زن در خانواده را شناخته و تبيين نمايد؛
- آسيبهاى حقوقى مشترك زن و مرد را شناخته و بيان كند؛
- راههاى پيشگيرى و درمان آسيبهاى حقوقى را بشناسد و در صورت ضرورت و نياز اقدامهاى عملى لازم و مناسب را انجام دهد.
در اين درس، مهمترين مباحث حقوقى خانواده، آسيبهاى حقوقى و راههاى پيشگيرى يا جبران آنها را بررسى مىكنيم:
از عواملى كه مىتواند نظم، انضباط، آسايش، آرامش، محبت و صميميت را براى خانواده ارمغان بياورد و كاركرد تربيتى و اجتماعى آن را بهبود بخشد، آشنايى اعضاى آن به حقوق يكديگر و مراعات و احترام به آن است. عدم آشنايى زن و شوهر و ديگر اعضاى خانواده به حقوق همديگر و عدم مراعات و يا ناديده گرفتن آن مىتواند نظام خانوادهها را در معرض بحران و تزلزل قرار دهد. دين مبين اسلام ضمن تعيين حقوق افراد خانواده آنها را به رعايت اين حقوق امر نموده است و جهت ترغيب و تشويق آنها وعده اجر و پاداش دنيوى و اخروى داده است.
آسيبهاى حقوقى مرد در خانواده
مرد از اركان اساسى خانواده و مايۀ قوام آن است و از نظر شرع و قانون داراى حقوقى است كه آسيب به آنها بنيان خانواده را دچار تزلزل، بحران و آشفتگى مىكند. از اين رو به برخى از مهمترين اين آسيبها مىپردازيم.
خروج زن از منزل
يكى از حقوق قانونى و شرعى مرد بر زن اين است كه بدون اجازۀ شوهر از منزل خارج نشود؛ چنان كه پيامبر اسلام6در پاسخ به اين سؤال كه حق زوج بر زوجه چيست؟ مىفرمايد:
بدون اجازه او از خانه خارج نشود، اگر خارج شد ملائكه در آسمانها و زمين و ملائكه غضب و رحمت بر او لعن مىفرستند تا اينكه به منزل برگردد.[1]
قرآن نيز خروج غير ضرورى زنان از خانههاى خود را منع كرده و اين كار را به جاهليت پيش از اسلام تشبيه كرده است:
اى زنان در خانههاى خود بمانيد و جز براى كارهاى ضرورى از آن خارج نشويد و همچون جاهليت پيشين (در ميان مردان) ظاهر نگرديد.[2]
خروج زنان از منزل بدون ضرورت مىتواند سبب فساد و فتنه گردد البته امروزه يكى از آسيبهاى خانواده و اجتماع پديدۀ دختران و زنان فرارى است كه بى ارتباط با اين مسئله نيست و برخى از كارشناسان نيز مهمترين عامل فحشا در جامعه را فرار دختران و زنان از خانه مىدانند و بر اساس تحقيقاتى كه در سال 1383 انجام شده است گفته شده: «در سال گذشته حدود چهار هزار زن و دختر فرارى در كشور شناسايى شده است كه بيانگر وسعت آسيبهاى موجود در كشور است.»[3]
[1]طبرسی، مکارم الاخلاق، ص214.
[2]احزاب، 33.
[3]احمد آملی، جامعه شناس، 6/8/83. www.persanblog.com.
زينت براى غير شوهر
عدم توجه زن به آراستگى در منزل و اقدام به زينت و آرايش در بيرون از منزل، كار مذموم و ناپسندى است و علاوه بر ضايع شدن حق شرعى و قانونى مرد، از آسيبهاى حقوقى خانواده نيز محسوب مىگردد. پيامبر اعظم6نيز اين امر را به شدت نهى كرده و فرموده است: «اگر زنى چنين كند بر خداست كه او را در آتش بسوزاند.»[1]
و نيز فرموده است: «هر زنى كه خود را بيارايد و معطر بسازد و از منزل خارج بشود پيوسته لعن مىشود تابه خانه برگردد.»[2]
بنابراين، از جمله حقوق مرد بر زن زينت و پيراستگى است كه زن بايد خود را به بهترين جامههايى كه دارد براى شوهر زينت بدهد، به خوشبوترين عطرها و به بهترين وجه خود را بيارايد و شب و روز با حضور عاطفى خود، شوهر را شاد و مسرور نمايد؛ چنان كه رسول خدا6مىفرمايد:
بر زن است كه به خوشبوترين عطرها خود را خوشبو و معطر سازد و بهترين لباسهايش را بر تن نمايد، و به بهترين زينتها خود را بيارايد و شب و روز خود را بر شوهر عرضه نمايد.[3]
عدم اطاعت از شوهر
در دين مبين اسلام بنا به دلايلى اطاعت زن از مرد به عنوان يكى از حقوق اخلاقى مرد به شمار مىآيد و از آنجا كه مرد مسئوليت اداره و رهبرى حكيمانۀ خانواده را بر عهده دارد و در حفظ عزت، كرامت، سعادت خانواده و تحقق اهداف آن برنامهريزى و تلاش مىكند و بر اساس آيۀ «الرجال قوامون على النساء...»[4]حق سرپرستى دارد، نافرمانى و عدم اطاعت زن از شوهر يكى از آسيبهاى حقوقى خانواده است كه مىتواند موجب از بين رفتن گرمى روابط خانوادگى زوجين، حاكميت صفا و صميميت در خانواده گردد.
[1]وسائل الشیعه، ج14، ص114.
[2]همان.
[3]همان، ص112.
[4]نساء، 34.
از روايات اسلامى چنين بر مىآيد كه هرگاه زنى بدون عذر و دليل قابل قبول از شوهر خود نافرمانى نمايد، خود را در معرض خشم و نفرين الهى قرار مىدهد و اين نافرمانى مورد مذمت، نكوهش و عذاب و مجازات الهى واقع شده است.
از امام باقر (ع) نقل شده است: «زنى به محضر پيامبر اسلام6رسيد و عرض كرد يا رسولاللّٰه حق زوج بر زن چيست؟ حضرت فرمود: اينكه او را اطاعت نمايد و معصيت نكند.»[1]
امام صادق (ع) نيز در اين باره مىفرمايد: «اگر زنى همسر خود را به خشم آورد، اعمال حسنۀ آن زن و همچنين نمازش در پيشگاه خداوند قبول نمىشود.»[2]
البته اين نكته نيز قابل ذكر است كه اطاعت از شوهر نبايد با اطاعت خداوند در تعارض باشد وگرنه اطاعت خداوند مقدم است؛ چنان كه امام على (ع) مىفرمايد: «دين ندارد كسى كه آنجا كه معصيت خالق مطرح است از مخلوقى پيروى كند.»[3]
عدم رعايت عفت
حفظ ناموس و اهتمام به نگهدارى عفت از وظايف بسيار مهم زنان و از حقوق مرد بر گردن آنان است به گونهاى كه قوام و ثبات خانواده در گرو مراعات آن است. و عدم رعايت عفت خانواده را به منجلاب فساد و فحشا خواهد كشاند و از هم پاشيدگى و اضمحلال خانواده نتيجۀ قطعى و نهايى آن است.
اسلام براى مبارزه با بىعفتى اهتمام دارد كه نگذارد ناموس خانواده جريحهدار گردد و لكه ننگ و بدنامى در آسمان زندگى فاميلى نمودار شود و در اين رهگذار، با اعمالى كه مغاير با اين اصل باشد، سخت به مبارزه برخاسته و ارتكاب آن اعمال را حرام كرده است.[4]امام باقر (ع) نيز دربارۀ رعايت عفت و پاكدامنى مىفرمايد: «بهترين بندگى خداوند عفت شكم و ناموس است.»[5]
بنابراين از حقوق مسلم مرد بر زن رعايت عفت و پاكدامنى است و بر زنان و همسران مؤمنه لازم است كه همواره اين سفارش دين را عمل نموده، خود و خانواده را از برخوردارى يك زندگى سالم و باصفا محروم نسازند.
[1]مجلسی، بحارالانوار، ج7، ص392.
[2]اقتباس از روایت، وسائل الشیعه، ج14، ص114.
[3]مجلسی، بحارالانوار، ج70، ص392.
[4]مومن، 30 و 31.
[5]مجلسی، مرآه العقول، ج8، ص66.
آسيبهاى حقوقى زن در خانواده
زن به عنوان ركن ديگر خانواده در اسلام مورد احترام است و حقوقى شرعى، قانونى و اخلاقى براى او وضع گرديده كه در صورت ايجاد آسيب به آن، ادامۀ حيات خانوادگى به خطر افتاده، بنيان آن متزلزل مىگردد و در اينجا به برخى از مهمترين اين آسيبها اشاره مىگردد:
عدم پرداخت نفقه
تأمين زندگى سالم از لحاظ مسكن، خوراك، لباس و امثال اينها در فقه اسلامى به عنوان نفقه از حقوق مسلم و ابتدايى زن بر گردن شوهر است. عدم رعايت اين حق توسط شوهر، يكى از آسيبهاى حقوقى زن در خانواده شمرده مىشود. خداوند متعال مىفرمايد: «زنان را در جايى مسكن دهيد كه خود ساكن هستيد و در توان داريد و به آنها زيان نرسانيد و در تنگنايشان قرار ندهيد.[1]از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: «كسى كه نفقه همسرش را تأمين نكند ملعون است.»[2]
بنابراين تأمين مخارج همسر از وظايف اصلى شوهر است و در صورت عدم تأمين نفقه از سوى شوهر زن مىتواند از ايشان اطاعت نكند و اين مطلب خود مىتواند منشأ مباحث و آسيبهاى متعدد ديگر شود.
عدم پرداخت مهريه
مهريه مالى است كه به محض عقد و معاشرت بر عهدۀ مرد واجب مىشود و زن استحقاق آن را پيدا مىكند اگر چه آن را طلب نكند و خداوند نيز مىفرمايد «وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً؛ با طيب خاطر مهريههايشان را بپردازيد.»[3]و در جاى ديگر نيز مىفرمايد: «اگر با زنى ازدواج كرديد و با او همبستر شديد، مهريهاش را بپردازيد و اين فريضۀ (الهى) است.»[4]
عدم پرداخت يا پايبندى به مهريۀ زن از سوى مرد كانون خانواده را در معرض خطر قرار
[1]طلاق، آیه6.
[2]روضه المتقین، ج8، ص369.
[3]سوره نساء، آیه4.
[4]"فما استعتعتم به منهم فاتوهن فریضه" نساء، آیه24.
مىدهد و پرداخت آن سبب مىشود كه زن پايبندى بيشترى به نظام خانواده داشته باشد و با اطاعت و فرمانبردارى از مرد به نظام خانواده گرمى و صفا ببخشد و مايۀ استحكام نظام خانواده گردد.
آسيب امنيتى
امنيت، بستر پويايى و بالندگى و قوام و استوارى خانواده است. امنيت در ابعاد مختلف آن شامل امنيت روانى، امنيت مالى و جانى و بالاتر از همه امنيت معنوى و اخلاقى از ضرورتهاى لازم براى يك خانوادۀ سالم، با شاخصههاى اسلامى آن است.
مرد به دليل محوريت كانونى كه در مديريت و راهبرى نهاد خانواده دارد، موظف است نسبت به تأمين امنيت خانوادۀ خود نهايت تلاش را بنمايد. معارف و آموزههاى نورانى اسلام نيز مملو از رهنمودهاى دقيق و حكيمانه در اين زمينه است؛
به عنوان نمونه، دفاع از مال و جان و ناموس از مصاديق دفاع مشروع است كه قرآن و سنت بر آن تأكيد ورزيدهاند تا جائى كه اگر كسى در اين راه كشته شود، شهيد به حساب مىآيد![1]
بىغيرتى نسبت به زن و شخصيت او
مرد نبايد نسبت به همسرش بى تفاوت و بى توجه باشد، بلكه مىبايست نسبت به او غيرت و حميّت داشته باشد و از شخصيت و كرامت وى محافظت كند و اجازه ندهد كه احترام شخصيت همسرش بر اثر بى توجهى او از بين برود. وقتى زن ببيند كه شوهرش غيرت و مردانگى دارد و در برابر حفظ آبرو و شخصيت او بى تفاوت نيست، قطعاً به زندگى مشترك با او بيشتر اميدوار و پايبند مىگردد و متوجه مىشود كه با ادامۀ زندگى شخصيت و آبرويش محفوظ مىماند، در نتيجه ايثار و فداكارى بيشترى از خود نشان مىدهد، و رعايت چنين حقى به نوبۀ خود نظام خانواده را در برابر آسيبها و خطرات مصون مىدارد.
[1]ر.ک: آیه های 194 سوره بقره و 40 شوری و تفسیر المیزان، ج18، ص101.
امام صادق(ع) از پیاممبر اکرم6نقل کرده است که:" من قتل دون مظلمته فهو شهیده؛ هرکس برای دفع ستم از خ.د کشته شود شهید است.( وساءل الشیعه، ج11، باب46، حدیث15)
آسيبهاى حقوقى مشترك زن و مرد
چنان كه زن و مرد در خانواده حقوق ويژهاى بر گردن يكديگر دارند و اختلال و بىتوجهى به آنها آسيبهاى جدى خانوادگى را دنبال دارد، وظايف و حقوق مشتركى نيز بر گردن هم دارند كه عدم توجه به آنها موجب وارد آمدن آسيبهاى اساسى در خانواده مىگردد، در اينجا به برخى از مهمترين ابعاد اين بخش از آسيبهاى حقوقى خانواده اشاره مىشود:
عدم تمتمع عاطفى و جنسى از يكديگر
به اقتضاى طبيعت و سرشت بشرى، حق استمتاع جنسى و عاطفى، حق مشترك زن و مرد است كه بايد در برابر نيازمندىهاى يكديگر سرپيچى نكنند مگر اينكه مانعى وجود داشته باشد. در صورتى كه زن اين حق مرد را مراعات نكند، ناشزه ناميده مىشود و پرداخت نفقه از سوى مرد ساقط مىشود و در صورت سرپيچى مرد از اين قضيه حق اطاعت از مرد توسط زن ساقط مىگردد و زن مىتواند از شوهر خود اطاعت نكند.
بنابراين عدم استمتاع جنسى زن و شوهر از همديگر مىتواند به عنوان يكى از آسيبهاى حقوقى مشترك زن و شوهر شمرده شود كه ممكن است منشأ عوارض نامطلوب تربيتى و حقوقى در خانواده گردد و خانواده را دچار اضمحلال و فروپاشى نمايد و دامنۀ آتش اين گناه به فرزندان و حتى جامعه نيز سرايت كند. به همين دليل اسلام مرد را موظف كرده است كه در مقابل حق بهرهبردارى جنسى از زن خود، دست كم هر چهار شب يك شب در كنار همسر خود بوده، با او همبستر شود و از نظر جنسى دست كم هر چهار ماه يك بار با همسر خود عمل زناشويى انجام دهد.[1]
مشاركت در رسيدگى به امور فرزندان
از وظايف مهم و اساسى پدر و مادر در خانواده رسيدگى و پرورش كودك و كمك به رشد جسمى، روحى و اجتماعى اوست. در نوزادى و كودكى، تغذيه و حفاظت و در سنين ميانى كودكى، كنترل و راهنمايى و در نوجوانى فراهم آوردن زمينۀ استقلال فرزندان از اهميّت بيشترى برخوردار است.
[1]رجوع شود به: حلی، شرایع الاسلام، ج2، ص234-235.
توجه اسلام به رسيدگى به همۀ ابعاد رشد كودك و توصيههايى ويژه به والدين در زمينۀ تغذيه، رشد جسمانى، شناختى، عاطفى و اجتماعى است. تأمين خوراك حلال قبل از انعقاد نطفه و نيز از ابتداى شيرخوارگى تا جوانى مورد تأكيد اسلام است و توجه به روابط عاطفى والدين در دو بعد كلامى و غير كلامى با فرزندان نيز مورد توجه خاص قرار گرفته است.
اولياى دين در اين باره، گفتگوى مهربانانه و دلسوزانه، نگاه عاطفى، بوسيدن و در آغوش گرفتن فرزند را موجب كسب درجهاى از بهشت مىدانند. به همين دليل بازى با كودكان، برخورد صميمانه و دورى از ابراز خشم و رعايت عدالت[1]و مساوات در برخورد عاطفى و احترام به آنها را توصيه كردهاند.
به هر حال رسيدگى به فرزندان از جهات و ابعاد مختلف تغذيه، بهداشت، لباس، رشد جسمانى، شناختى، عاطفى از وظايف مشترك زن و شوهر است كه مىبايست نسبت به فرزندان مراعات شود و در غير اين صورت آسيبى كه از اين ناحيه متوجه فرزندان و در نهايت خانواده و محيط اجتماعى مىگردد، در قالب احساس حقارت حسد و ديگر ناهنجاريهاى رفتارى و رذايل اخلاقى خود را نشان مىدهد كه در اين هنگام والدين مورد بازخواست قرار مىگيرند.
آسيبهاى حقوقى مشترك ديگر عبارتند از: حرمت شكنى زن و شوهر نسبت به يكديگر، نبود گذشت و اغماض، عدم تفاهم و درك متقابل، افشاء اسرار، بدرفتارى نسبت به يكديگر مىتواند شالوده و بنيان خانواده و روابط خانوادگى را با مخاطراتى همراه سازد.
راههاى پيشگيرى و درمان
با توجه به اينكه آسيبهاى حقوقى مذكور مىتواند اختلال و شكاف عميقى در زندگى خانوادهها ايجاد نمايد و موجب فروپاشى نظام خانواده گردد، پيشگيرى و درمان آن از ضرورت مضاعفى برخوردار است كه به برخى از آنها فهرست وار اشاره مىنماييم:
1. صبر در مقابل بدخلقى همسر؛
[1]" اعدلوا بین اولادکم و احسنوا ادابهم یغفرلکم" مجلسی، بحارالانوار، ج101، ص95.