کتاب آشنایی با ابواب فقه

پیشگفتار

بی گمان انقلاب اسلامی ایران بزرگترین و عمیق ترین انقلاب ارزشی و فکری عصر حاضر است.

بنیانگذار این نهضت مقدس حضرت امام خمینی رحمة الله علیه با پیروی از حضرت سیدالشهداء و با کوتاه کردن دست ستم و سلطه قدرتهای استکباری از کشور امام زمان(عج) به احیای سیره جد خود رسول الله صلى الله عليه وسلم ، اصلاح امور امت و تحکیم پایههای حکومت اسلامی پرداخت و نهادهای پرثمری را یکی پس از دیگری در جامعه اسلامی ایران بنا نهاد.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از خجسته نهادهایی است که همزمان با شکل گیری نظام مقدس اسلامی، به دستور آن پیر عارف و دوراندیش تأسیس گردید و رسالت عظیم پاسداری از انقلاب اسلامی و ارزشهای الهی آن و دفاع از حریم ولایت فقیه را بر عهده گرفت. تحقق این مأموریت ،خطیر در گرو برخورداری این نهاد مقدس از بینش اسلامی» و «آگاهی «سیاسی» میباشد که «آموزش یکی از راه های تأمین کننده آن است. از این رو، ارتقای بینش اعتقادی - سیاسی سپاه و تداوم آموزش» برای این نیروی نظامی - مکتبی، نیازی اجتناب ناپذیر است. ولی امر مسلمانان جهان حضرت آیة الله العظمی خامنه ای، بر این امر مهم تأکید کرده،

چنین می فرماید:

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یک نیروی انقلابی است که بر پایه دین و تقوا و درک و عمل انقلابی به وجود آمده و وظیفه اساسی نماینده این جانب در آن عبارت از نظارت مستمر بر حفظ و استحکام این پایه اساسی و برخورد با تخلفات و پیشگیری از آنهاست.[1]

هر چند آموزشهای عقیدتی - سیاسی از ابتدای تأسیس سپاه به شکل های گوناگون وجود داشته است، اما اهمیت و نقش زیربنایی آن موجب شد تا این مهم در چارچوب نظام آموزشی» جامع و فراگیری که در برگیرنده سطوح مختلف علمی و تخصص های گوناگون باشد . تحقق یابد.

در پی این حرکت، آموزشهای عقیدتی - سیاسی در قالب «نظام آموزشی» از سال 1364 شروع شد و بیش از نیمی از نیروی انسانی سپاه را تحت پوشش دوره های مختلف و تداوم آموزش قرار داد. اما با گذشت بیش از شش سال و کسب تجارب مفید عملی و نیز با توجه به تحولات سالهای اخیر در این نهاد مقدس از جمله تشکیل نیروهای پنجگانه سپاه تصویب قانون استخدامی و اعطای درجات - ضرورت بازنگری در «نظام آموزشی احساس شد و نظام آموزشی کنونی جایگزین آن گردید.

مشخصات «نظام آموزشی عقیدتی–سیاسی»

با توجه به تفاوت سطح تحصیلات رسمی نیروهای سپاه و تقسیم بندی آنان به دو سطح «سیکل» و «دیپلم» ، نظام آموزشی دربرگیرنده دو سطح زیر است:

1 ورودی سیکل

2 ورودی دیپلم

برای سطح یک، آموزش عمومی و سه مرحله آموزش ضمن خدمت (شامل دوازده دوره) و سه دوره آموزش تخصصی تخصصی اولیه تخصصی تکمیلی و سرپرستی) در نظر

[1]بخشی از حکم مقام معظم رهبری به نماینده ولی فقیه در سپاه پاسداران (6/4/1369).

گرفته شده است.

سطح دو شامل دوره های کاردانی، کارشناسی، مقدماتی رسته ای، عالی رسته ای، دافوس عالی جنگ و چهار مرحله آموزش ضمن خدمت ( در دوازده دوره) می باشد.

برای هر یک از دوره ها کد و شماره مخصوصی در نظر گرفته شده که مشخص کننده سطح، مرحله و دوره است به عنوان مثال: در شماره «121»، رقم سمت چپ نشانگر

سطح، رقم وسط بیانگر مرحله و رقم سمت راست گویای دوره است.

از آنجا که دوره های عمومی، تخصصی و سرپرستی مرحله ندارند، رقم وسط با صفر مشخص شده است. به عنوان مثال شماره «1025»، نشانگر سطح یک و دوره دوم از دوره های غیر تداوم است.

موضوعات آموزشی شامل موارد ذیل است:

1 - اصول عقاید؛

2 - اخلاق اسلامی؛

3- احکام؛

4- معارف قرآن؛

5 - تاریخ اسلام؛

6- دانش سیاسی - اجتماعی؛

7- نظام دفاعی

با توجه به تنوع موضوعات، به منظور سهولت کار برای هر موضوع نیز شماره خاصی قرار داده شده که در پی شماره هر دوره، پس از علامت (/) می آید. برای مثال عدد «5» در شماره «5/114» بیانگر آن است که موضوع دوره یاد شده، «تاریخ اسلام» است.

در مورد دوره های تخصصی و سرپرستی برای رسته های گوناگون، شماره جداگانه ای در نظر گرفته شده که با گذاشتن خط تیره (-) پس از شماره گروه نوشته می شود؛ مثلاً، دوره تخصصی تکمیلی ورودی سیکل از گروه عقاید در رسته بهداری با شماره «5-1/103» مشخص می شود.

مرکز تحقیقات اسلامی عهده دار تدوین متون آموزشی مورد نیاز حوزه نمایندگی

ولی فقیه در سپاه است که با توجه به سطح معلومات و تخصص نیروهای آموزشی و نوع و حوزه مأموریت آنان، متن مورد نیاز را تهیه و تدوین می نماید.

متون و جزوات این مرکز توسط گروههای تحقیقاتی، تدوین و پس از طی مراحل بررسی و نظارت به تأیید «هیأت علمی» - که جمعی از فضلا و استادان حوزه علميه قم هستند- می رسد.

کتاب حاضر با شماره (کد) 3/104، شامل 17 درس از نظام آموزشی عقیدتی -سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.

پیشنهادها و تجربیات مربیان ارجمند و برادران عزیز متربّی راهگشا و مشوق ما در رفع کاستی های متون آموزشی خواهد بود.

از خدا می خواهیم که روز به روز بر بینش و آگاهیهای اسلامی ما بیفزاید و آنها را عمیق تر سازد.

اداره آموزشهای عقیدتی - سیاسی

ستاد نمایندگی ولی فقیه در سپاه

مقدمه‌

«فقه» علمى است كه در آن، برنامه جامع و كامل زندگى بشرى در اين جهان، بيان شده است؛ يعنى: دستورالعمل همه وظايف انسان اعم از فردى، اجتماعى، عبادى، سياسى، اقتصادى و مانند آن.
از اين رو، بر همگان لازم است كه با اين علم جامع، در حد تأمين نيازهاى خود، آشنايى (از راه اجتهاد يا تقليد) داشته باشند تا بتوانند در صحنه زندگى به درستى عمل نمايند.
فقهاى اسلام رضوان الله عليهم از زمان معصومين7تا به امروز كوشيده‌اند مسائل گوناگون فقهى را از ميان آيات و روايات متعدد استخراج كنند و هر كدام را در باب مناسب خود قرار داده، تنظيم و تبويب نمايند.
اين كتاب تحت عنوان آشنايى با ابواب فقه با استفاده و الهام از بخش فقه كتاب آشنايى با علوم اسلامى، اثر استاد شهيد مرتضى مطهرى نگاشته شده و براى سهولت كار دانش پژوهان، در هفده درس با مشخصات ذيل تنظيم شده است:
1- در تبويب مسائل فقهى، همچنين در دسته بندى ابواب آن، از روش محقق حلّى (ره) در كتاب «شرايع الاسلام» پيروى شده است.
2- در معرفى هر باب، تنها به بيان كليات آن پرداخته و ا زتوضيح مسائل آن خوددارى شده است.
3- در هر باب، سعى شده است كه تنها مطالب مورد اتفاق فقها بيان گردد و در مواردى كه بيان مطلب مورد اختلاف ضرورى بوده، فتواى بنيان گذار جمهورى اسلامى، حضرت آية الله العظمى امام خمينى (قده) ملاك قرار داده شده است

4- اين كتاب با هدف آموزش و به عنوان كتاب درسى تدوين شده است و از اين رو در پايان هر درس، خلاصه‌اى از مطالب آن و نيز پرسش هايى در باره درس ذكر گرديده است.
5- در تدوين كتاب حاضر، بيش‌تر از منابع فقهى و روايى، به ويژه شرائع الاسلام، شرح لمعه، تحرير الوسيله و وسائل الشيعه استفاده شده و موارد استفاده در پاورقى ذكر گرديده است.
شايسته است دانش پژوهان ارجمند ضمن آشنايى با هر باب فقهى در اين كتاب، مسائل آن را از رساله «توضيح المسائل» مرجع تقليد خود نيز به دقت پى‌گيرى نمايند تا ثمر بخشى مطالب اين كتاب دو چندان گردد.

مركز تحقيقات اسلامى‌ معاونت متون آموزشى و كمك آموزشى‌

درس اول

عـلم فـقـه

يـكـى از گسترده ترين علوم اسلامى است كه تاريخ آن از ديگر علوم اسلامى قديمى تر مى باشد و در همه زمان ها تحصيل و تدريس مى شده است .

مفهوم (فقه)

(فـقه) در لغت ، به معناى دانستن و فهميدن است ،[1]به معناى درك كردن چيزهاى مخفى نـيـز آمـده .[2]راغـب در مـفردات ، آن را پى بردن از معلومات حاضر به معلومات غايب معنا كرده است .[3]

كـلمـه (فـقـه) در قـرآن كـريـم ، بـه مـعـنـاى تـدبـّر، تـعـمّق و فهم عميق به كار رفته است .[4]

چنان كه در آيه اى مى خوانيم :

(فـَلَوْلا نـَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهوُا فِى الدّينِ وَ لِيُنْذِروُا قَوْمَهُمْ اِذَا رَجَعوُا اِلَيهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ)[5]

چـرا از هـر گـروهـى از آنان طايفه اى كوچ نمى كند تا در دين (و معارف و احكام اسلام) آگاهى يـابـنـد و بـه هـنـگـام بـازگـشت به سوى قوم خود، آن ها را بيم دهد؟ شايد (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خوددارى كنند.

[1]ر. ك به : صحاح اللّغة ، جوهرى ؛ قاموس المحيط، فيروزآبادى ؛ معجم مقاييس اللغة ، ابن فارس ، واژه فقه .

[2]ر.ك . به : موسوعة جمال عبدالناصر فى الفقه الاسلامى ، ج 1، ص 9.

[3]مفردات الفاظ القرآن ، راغب اصفهانى ، واژه (فقه) .

[4]ر.ك . بـه : سـوره هـاى مـنـافـقون (63)، آيات 3 و 7؛ انعام (6)، آيات 65 و 98؛ اسراء (17)، آيات 44 و 46.

[5]توبه (9)، آيه 122.

همين مفهوم گسترده براى فقه ، در روايات نيز به چشم مى خورد. به عنوان نمونه ، امام صادق7مى فرمايند:

«اِذَا اَرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً فَقَّهَهُ فِى الدّينِ»[1]

هر گاه خداوند خير و سعادت بنده اى را بخواهد او را در دين ، بصير و آگاه مى گرداند.

بنابر اين ، «فقه) در لسان قرآن كريم و روايات اسلامى ، مفهومى گسترده دارد و عبارت از شـنـاخـتـى عـميق و وسيع نسبت به همه معارف دينى و دستورهاى اسلامى است و به بخش خاصى اختصاص ندارد، ولى به تدريج ، در اصطلاح علما، به خصوص ‌ فقها، فقط به »فقه الاحكام) اخـتـصـاص يـافـتـه اسـت و امـروزه از كـلمـه »فـقـه) فـقـط مسائل عملى اسلام از واجب و حرام و مانند آن ها به نظر مى آيد.

تـوضـيـح ايـن كـه عـلمـاى اسلام با الهام از برخى روايات ، تعاليم اسلامى را به سه بخش »عـقـايـد)، »اخـلاق) و (احكام و قوانين عملى) تقسيم كرده اند. آنان كلمه (فقه) را فقط در مـورد (احـكـام و قـوانـيـن عـمـلى اسـلام) بـه كـار بـرده انـد؛ شـايـد بـه ايـن دليـل كه در صدر اسلام ، مسائل عملى بيش تر مورد توجّه و پرسش مردم بوده است . از اين رو، كسانى كه در اين گونه مسائل تخصّص ‌ دارند به عنوان (فقيه) شناخته مى شوند.

تعريف (علم فقه)

در تعريف (فقه) ـ به معناى ـ خاص گفته اند:

«َلْفِقْهُ هُوَ الْعِلْمُ بِالاَْحْكامِ الشَّرعِيَّةِ الفَرْعِيَّةِ عَنْ اَدِلَّتِهَا التَّفْصِيلِيَّةِ»[2]

فـقـه ، عـبـارت از عـلم بـه احـكـام فـرعـى شـريـعـت از روى (مـنـابـع و) دلايل تفصيلى آن است .

عـبـارت (الاحـكـام الشـّرعـيـّه) در تـعـريـف مـزبـور، احـكـام عـقـلى از قـبـيـل فـلسـفـه و مـانـنـد آن ، كـلمـه (الفـرعـيـّه) اصـول ديـن و مسائل اعتقادى اسلام و جمله (عن ادلّتها التّفصيليّة) علم

[1]اصول كافى ، محمد بن يعقوب كلينى ، ج 1، ص 32.

[2]معالم الدين فى الاصول ، ص 22.