بعد پيامبر فرمود : آن نوشتهها را در جاى خود حفظ نماييد تا بعد از اين براى شما حجّت و دليل و براى أهل ايمان مايهء شرف و آبرو ، و براى دشمنانتان اتمام حجّت باشد .
بارى هنگامى كه روز بدر فرا رسيد پيشگوييهاى آن حضرت بىهيچ كم و كاستى واقع شد و همه آن را ديدند ، و پس از مقابله با نوشتههاى ملائكه همه را مطابق آن يافتند ، و ظاهر مسلمانان آن را تصديق نموده و باطن خود را به خدا سپردند .
احتجاج رسول خدا صلَّى الله عليه و آله با يهوديان در جواز نسخ شرايع و غير آن 25 - از امام حسن عسكرى عليه السّلام نقل است كه فرموده : رسول خدا صلَّى الله عليه و آله تا وقتى كه در مكَّه اقامت داشت مأمور بود در نماز به سوى بيت المقدس بايستد و تا حدّ امكان در جايى نماز بخواند كه كعبه و بيت المقدس در يك راستا قرار گيرد . و گر نه فقط به سمت بيت - المقدس ايستد . و در تمام مدّت سيزده سال ايّام بعثت در مكَّه همين گونه رفتار كرد .
و پس از هجرت به مدينه به مدّت هفده يا شانزده ماه نيز به سمت بيت المقدس نماز گزارد و از خانهء كعبه منحرف شد . بهمين خاطر گروهى از يهود مدينه از سر مباهات و افتخار ، ياوه سرايى كرده و گفتند : بخدا قسم ، محمّد نماز خود را درك نكرد تا اينكه روى به قبلهء ما آورده و به سبك عبادت ما عبادت نمود ! .
چون اين سخن بگوش آن حضرت رسيد بر او گران آمده و به قبلهء آنان بىرغبت ، و به جانب كعبه راغب شد ، و در سخنى كه با جبرئيل نمود ابراز داشت كه : آرزو مىكنم كه خداوند مرا از قبلهء بيت المقدس به سمت كعبه برگرداند ، زيرا خاطرم از بابت آن ياوه سرايى يهود آزرده شده است .
جبرئيل گفت : از پروردگارت بخواه تا دعايت را اجابت فرمايد ، و قبله را تحويل نمايد كه البتّه خواسته ات را ردّ نمىكند و نوميدت نمىسازد . چون دعاى پيامبر به آخر رسيد جبرئيل براى بار دوم نازل شد و اظهار نمود : اى محمّد اين آيه را بخوان : « ما گردش روى تو را در آسمان [ به انتظار وحى ] مىبينيم ، و هر آينه تو را به قبله اى كه آن را مىپسندى بگردانيم ؛ پس روى خود را سوى مسجد الحرام - نمازگاه شكوهمند - بگردان ، و هرجا كه باشيد رويتان را سوى آن بگردانيد - بقره : 144 » ، در اين موقع يهوديان گفتند :
« چه چيز آنان را از قبله اى كه بر آن بودند - يعنى بيت المقدس - بگردانيد ؟ - بقره : 142 » ، و خداوند به بهترين وجهى پاسخ فرمود : « بگو : مشرق و مغرب همه ملك خداست » او ملزم به روى گرداندن به جانبى است ، همچون تحويل شما « هر كه را خواهد به راه راست راه مىنمايد - بقره : 142 » و هموست دانا به مصالح ايشان ، و دست آخر ، اطاعت امر پروردگار ، آنان را به سمت بهشتهاى پر نعمت سوق دهد .
در اينجا از امام عسكرىّ عليه السّلام نقل است كه ادامه فرمود : گروه ديگرى از يهوديان بخدمت رسول خدا صلَّى الله عليه و آله حاضر شده و گفتند : اى محمّد تو مدّت چهارده سال به سوى بيت - المقدس عبادت نمودى ، و اكنون از آن روى گردان شده اى ، اگر ترك آن ، حقّ و درست بوده ، عمل به آن باطل و نادرست ، و تنها باطلى با حقّ مخالفت نموده است ، و چنانچه ترك قبلهء ما باطل و نادرست بوده ، در تمام آن مدّت تو در باطلى بسر برده اى ، بنا بر اين چگونه مطمئن باشيم كه اكنون نيز همچون گذشته بر باطل نباشى ؟ ! رسول خدا صلَّى الله عليه و آله فرمود : هر كدام از آنها در جاى خود صحيح و حقّند ، خداوند مىفرمايد : « بگو مشرق و مغرب از آن خداست هر كه را بخواهد براه راست هدايت مىكند » هر گاه صلاح شما بندگان را در عبادت به سمت مشرق بداند به آن جانب امر مىكند ، و اگر مغرب يا جهت ديگر را صلاح بداند به همان سمت فرمان مىدهد . بنا بر اين در برابر تدبير پروردگار جهان نبايد مخالفت و عناد نمود .
سپس رسول خدا صلَّى الله عليه و آله به آنان فرمود : آيا شما نبوديد كه كار روز شنبه را تعطيل كرديد ، و سپس در روزهاى ديگر هفته مشغول كار شديد ؟ كداميك از آن دو حقّ بود ؟
مطابق استدلال شما [ در تحويل قبله ] اگر ترك كردن حقّ بود بايد مشغوليّت در ايّام ديگر هفته باطل باشد ، يا برعكس ، يا هر دو باطل ، و يا هر دو حقّ باشد ، و شما هر جوابى كه دهيد پاسخ من نيز به اعتراض شما همان خواهد بود .
گفتند : ترك روز شنبه حقّ بود و مشغوليّت در باقى هفته نيز حقّ بود .
آن حضرت نيز فرمود : پس همين طور قبله بيت المقدس و كعبه هر كدام در زمان خود حقّ و درست بوده است .
گفتند : آيا هنگام تحويل قبله از بيت المقدس به كعبه براى خداوند امر جديد و تازه اى حادث شد كه از راى سابق خود برگشته و فرمان جديدى به شما داد ؟
فرمود : اين طور نيست ، چرا كه پروردگار جهانيان دانا به پايان امر و توانا بر مصالح است . نه خطايى از او سرمىزند تا جبران كند ، و نه عقيده اش عوض مىشود تا خلاف راى سابق عمل كند . و نه چيزى مىتواند مانع مقصد و عمل او باشد ، و بداى واقعى همان بود كه گفتم ، و خداوند با عزّت و جلال از تمامى اين پيرايهها منزّه و برتر است[1].
[1]لازم است در اينجا توضيح داده شود كه « بداء » بمعنى از عزم برگشتن و يا پشيمان شدن از كارى كه قصد انجام آن را داشته است مىباشد و بايد دانست كه نسبت دادن آن بر خداوند روا نيست ، چون ذات بارى تعالى را محلّ حوادث دانستن است ، و اين خود نوعى كفر است ، و بدين معنى همهء بزرگان شيعه منع كردهاند و آن را جايز نمىدانند ، زيرا اين از خصائص ممكنات است نه واجب الوجود ، و ممكن نيست بگوييم خداوند تصميم بر كارى گرفته بوده و بعد صرف نظر كرده و تقدير خود را تغيير داده است ، مثلا عزم بر فلان كار را داشت و بعد سببى پيدا شده و از آن عزم برگشته است ، و بدائى كه شيعه بدان قائل است اين چنين چيزى نيست ! و بزرگان عالم تشيّع همه تصريح به بطلان چنين كلامى كردهاند ؛ از جملهء ايشان شيخ طوسى است كه در كتاب « عدّة الاصول » و « تفسير تبيان » ، و استادش سيّد مرتضى در « الذّريعة إلى اصول الشّريعة » . و علَّامهء حلَّى - رحمة اللَّه عليه - در نهاية الاصول در مقصد هشتم فصل اوّل بحث چهارم گفته است : « نسخ بر خداوند جايز است ، زيرا كه حكم او تابع مصالح است » تا آنجا كه گويد : « و البداء لا يجوز عليه تعالى لأنّه دلّ على الجهل أو على القبيح و هما محالان في حقّه تعالى » ، و نظير آن در تفسير مجمع البيان و تفسير أبو الفتوح رازىّ در چندين مورد ذكر شده كه از جملهء آنها در مجلَّد اوّل ابو الفتوح ( 13 مجلَّدى ) ص 4 و 286 . و اينكه پاره اى گفتهاند : « مراد از بداء آنست كه خداوند حكمى كرده و ميدانسته كه در صورت پيدايش سببى آن را تغيير خواهد داد » ، اين معنى با نسخ سازگار است نه با « بداء » . و نيز اينكه گفتهاند : « دو حكم در بارهء يك موضوع با دو شرط مختلف جايز است ، و تناقض ندارد مثلا خداوند حكم كرده كه عمر شخصى كوتاه باشد ، و اگر صدقه داد ، يا صلهء رحم كرد ، عمرش طولانى باشد ، اين اشكالى ندارد » اين درست نيست ، زيرا اراده و مشيّت و تقدير و قضاء جايى بكار مىرود كه شرطش حاصل مىشود ، نه در آنجا كه خداوند مىداند كه آن نخواهد شد ، و آنچه در اخبار آمده كه « بدا للَّه كذا » معنيش اين نيست كه رأى خداوند تغيير كرد و از مشيّت و يا تقديرش برگشت ، بلكه مانند غضب و رضا و اسف كه بخدا نسبت مىدهيم است ، مثل آيهء * ( فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا ) * و آيهء * ( نَسُوا اللَّه فَنَسِيَهُمْ ) * ، و آيهء * ( كَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى ) * و امثال اين آيات كه معنى آن معامله كردن خدا است با آنان ؛ معاملهء ناراضى و معاملهء كسى كه فراموشش كرده ، يا معاملهء اندوهگين ، يا معاملهء پشيمان ، نه آنكه العياذ باللَّه خداوند در واقع اين صفات را پيدا كرده باشد مثل * ( وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا ) * كه نتيجه دادن مكر آنهاست نه فعل مكر كه نسبتش بر خداوند قبيح است ، و علَّامهء مجلسىّ رحمه اللَّه نيز لفظ « بداء » را چون در روايات آمده است تأدّبا حفظ كرده ولى معنى را بنظير آنچه تحرير شد تأويل مىنمايد » . ( مرحوم علَّامهء شعرانىّ : زيرنويس شرح كافى ملَّا صالح مازندرانىّ . و ترجمه و اقتباس از استاد على اكبر غفّارى - ايّده اللَّه - )
سپس رسول خدا صلَّى الله عليه و آله خطاب به يهوديان فرمود : آيا قبول داريد كه خود خداوند بيمار مىسازد و هموست كه بهبودى مىبخشد ؟ و دوباره هموست كه مريض مىنمايد يا اينكه زنده مىكند يا مىميراند ؟ آيا گردش شب و روز را نمىبينيد كه هر كدام از پى هم در رفت - و آمدند و همه تحت نظر خداوند است ؟ آيا در اين صورتها براى خداوند امر تازه و پيش - آمد تازه اى حادث شده كه از رأى سابق برگشته و امر جديدى فرمايد ؟ گفتند : نه .
فرمود : به همين ترتيب نيز در موضوع قبله ، خداوند زمانى بيت المقدس را قبله قرار داده و در زمانى ديگر خانهء كعبه را تعيين فرمود ، و در اين تغيير و تحوّل هيچ بدايى براى خداوند رخ نداده است . و همچنين است موضوع تغيير فصلها ، آمد و شد تابستان و زمستان هيچ ربطى به مسألهء بدا ندارد .
فرمود : و همچنين در تغيير قبله نيز هيچ بدايى صورت نگرفته است .
سپس فرمود : مگر خداوند شما را در زمستان براى احتراز از سرما ملزم به پوشيدن لباس ضخيم نكرده ؟ و به همين ترتيب در فصل تابستان امر به پيشگيرى از گرما فرموده ، آيا در اين بايد و نبايدها تضادّ و بدايى در امر پروردگار پيش آمد نموده ؟ گفتند : نه .
فرمود : بنا بر اين خداوند روى صلاحبينى و تشخيص مصلحت به اقتضاى زمان ، امر به كارى مىفرمايد يا منع مىكند ، پس در صورت اطاعت امر خداوند در هر دو حالت شايسته و در خور ثواب و پاداش پروردگار قرار مىگيرد . و در اين موقع آيهء شريفهء : « مشرق و مغرب خداى راست ؛ پس به هر سو كه روى آريد همان جا روى خداست - بقره : 115 » ، يعنى : چون به آن جايى كه خدا امر فرموده متوجّه بشويد قصد او را نموده و آرزوى ثوابش را داريد ، بر آن حضرت نازل شد .
سپس رسول خدا صلَّى الله عليه و آله فرمود : اى بندگان خدا ، شما مانند افراد بيماريد ، و ربّ العالمين همچون طبيب است ، و صلاح بيمار در اطاعت دستورات طبيب ، و عدم اعتنا به خواهشهاى نفسانى و تمايلات شخصى است . اى بندگان خدا تسليم امر پروردگار شويد تا پيروز و كامياب گرديد .
در اينجا يكى از اصحاب امام حسن عسكرى عليه السّلام پرسيد : چرا خداوند در ابتدا قبله را بيت المقدس مقرّر فرمود ؟ امام پاسخ فرمود : خداوند در اين آيه توضيح مىدهند كه : « و قبله اى را كه بر آن بودى - بيت المقدس - قرار نداديم مگر براى آنكه كسى را كه از پيامبر پيروى مىكند از كسى كه بر پاشنههاى خود مىگردد - روى مىگرداند - معلوم كنيم - بقره : 143 » يعنى : مگر براى آنكه به وجود پيروانت پى ببريم ، پس از علم ما به اينكه در آيندهء نزديك آشكار مىشوند .
و اين بدين خاطر بود كه توجّه كردن به بيت المقدس براى أهل مكَّه و قريش بسيار سخت و دشوار بود ، همچنان كه توجّه به سوى خانهء كعبه نيز براى جماعتى از اهل مدينه از يهود و نصارى مشكل بود ، و اين تغيير قبله براى هر دو گروه امتحان بزرگى بشمار مىآمد ، تا بوسيلهء آن ، گروه حقّپرست و هوسران از هم تشخيص داده شوند .
سپس خداوند در ادامهء آيه فرموده : « و هر آينه [ قرار دادن قبله - مسجد الأقصى ] جز بر آنان كه خداوند ايشان را راه نموده است دشوار بود » يعنى : توجّه به بيت المقدس