کتاب الاحتجاج - ترجمه جعفری

زيرا بىجان عارى از قدرت و بقا است .
پرسيد : پس از كجا گفتند : اشياء ازلى هستند ؟ گفت : اين عقيدهء جماعتى است كه منكر مدبّر اشياء بوده و تكذيبكنندهء رسولان و گفتارشان و انبياء و آنچه خبر داده‌اند مىباشند ، و كتابهاى اينان را اساطير مىنامند ، و با آراء و صوابديدشان دينى براى خود ساخته‌اند ، اشياء دلالت بر حدوث خود مىكنند ، از گردش افلاك نه گانه گرفته تا تحرّك زمين و آنچه در آن است و تغييرات زمانه ، و اختلاف اوقات ، و حوادثى كه در عالم از زيادى و نقصان و مرگ و بلاء همه و همه نفس را ناچار مىسازد كه اقرار كند براى همهء اينها صانع و مدبّرى است ، مگر شيرينى را نمىبينى كه ترش مىشود ، و گوارا تلخ ، و جديد كهنه ، و همه و همه روى به تغيير و فناء دارند ؟ ! .
پرسيد : پس خالق جهان پيوسته بتمام اين احداث كه ايجاد كرده قبل از آن عالم بوده ؟
فرمود : پيوسته علم داشت و با علم همه را خلق كرده[1].

[1]يك قسم از صفات خدا صفاتى است كه اضافه به غير ندارند و تنها به يك وجه ملاحظه شوند مانند حيات و بقاء ، دوم صفاتى كه اضافه به غير دارند ولى اضافهء آنها مؤخّر است مانند علم و شنيدن و ديدن ، مثلًا معنى علم خدا اين است كه آنچه در جهان هستى پيدا مىشود از امور كلَّى و جزئى با تعيين وقت و ساعت همه را خدا مىداند و اين دانستنش هم از ازل و زمانى كه او بوده و چيز ديگر نبوده با او بوده و بلكه عين ذات او بوده و بعد از اينكه اين امور واقع شد اضافهء علم به آنها پيدا مىشود ، يعنى علم بر آنها منطبق مىشود بدون كم و زياد ، و معنى عين ذات اينست كه همان چيزى كه خداست همان چيز هم علم است ( علم ما غير خود ما است و عرضى است قائم به ما بخلاف علم خدا ) ذات خدا علم و قدرت و حيات و سمع و بصر است و همان هم عليم و قادر و حىّ و سميع و بصير است و تنها مفهوم هر يك از اينها غير ديگرى است ، لذا امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد : « كمال اخلاص بنده به خدا اين است كه صفات را از او نفى كند » ، يعنى صفات زائد بر ذات را نفى كند و آنها را عين ذات داند ، و قسم ديگر صفات فعل است و آن صفاتى است كه بحسب مصالح خلق پديد آيد و اينها بر دو قسم است : 1 - صفاتى كه اضافهء محضه است و خارج از ذات است و براى آنها معنائى غير از علم و قدرت و اراده و مشيّت نيست مانند خالقيّت و رازقيّت و تكلَّم ، 2 - صفاتى كه علاوه بر اضافه معناى ديگرى در ذات دارد ولى اضافه و مضاف إليه از آن انفكاك ندارد ، مانند مشيّت و اراده كه هيچ گاه مشى و مراد از اين دو صفت انفكاك نيابد زيرا هر چه خدا خواهد و اراده كند فوراً موجود شود ، پس اين دو صفت بدون متعلَّق آن ؛ وجود نيابند و فرق بين اين دو اين است كه اراده ؛ جزئى و مقارن است ، و مشيّت ؛ كلَّى و متقدّم ، و صفات فعل اگر چه هر يك اصلى و مبدء در ذات قديم دارند كه آن اصل صفت ذاتست و قديم صفات فعل فروعى است مترتّب بر آنها مثلًا خالقيّت و تكلَّم خدا عبارت از اين است كه ذات بارى بنحوى است كه ( اگر چه نحو ندارد ) هر چه خواهد خلق كند و با هر كه خواهد تكلَّم نمايد مىتواند امّا از نظر اينكه جهت ثبات و قدم در صفات مانند علم و قدرت دلالتش بر مجد و كمال از جهت تجدّد و حدوث بيشتر و ظاهرتر است زيرا تخلَّف و تأخّر متعلَّقات اين صفات از آنها زيانى به كمال آنها نزند ، از اين نظر اينها را صفت ذات گفتند بخلاف مثل اراده و مشيّت كه جهت تجدّد و حدوث در آنها دلالتش بر عزّت و جلال ذات ربوبى بيشتر است از اين جهت كه متعلَّقات آنها از آنها تخلَّف پيدا نكند لذا آنها را صفت فعل دانستند چون كه خطاب شارع با جمهور و تودهء مردم است . ( نقل از وافى ، مرحوم فيض كاشانىّ ، ترجمه از مرحوم مصطفوىّ ، كافى )

< صفحة فارغة > نقل هامش < / صفحة فارغة >

پرسيد : آيا خالق مختلف است يا مؤتلف[1].
فرمود : حضرت بارى در خور اختلاف و ائتلاف نيست ، زيرا فقط متجزّى و جدا جدا اختلاف دارند ، و آنچه مؤتلف گردد متبعّض است ، و به او مختلف و مؤتلف نگويند .
پرسيد : پس چگونه او خدايى واحد است ؟ فرمود : در ذات واحد است ( منحصر بفرد است ) نه واحدى همچون يك ( كه دو ندارد ) زيرا هر واحدى جز او قابل جزء شدن است ، و او تبارك و تعالى واحدى است كه نه جزء جزء شود و نه شمارش .
پرسيد : پس به چه دليل خلق را آفريد ، زيرا نه بدان محتاج بود و نه به خلقشان ناچار ، و در خور اين هم نيست كه ما را از سر عبث و بيهوده خلق كرده باشد ؟
فرمود : خلق را براى اظهار حكمت و جارى ساختن علم و امضاى تدبير خود آفريد .
پرسيد : پس چرا به خلق اين سرا كفايت نكرده و سراى ديگرى براى ثواب و عقاب آفريد .
فرمود : بىشكّ اين سراى امتحان ، و آن محلّ كسب ثواب و دريافت رحمت است ،

[1]يعنى : مركّب از اجزاى مختلف الحقيقة است يا متّفق الحقيقة .

اين پر از آفات است و طبقات شهوات ، تا بندگان خود را در آن به طاعت بيازمايد ، پس سراى عمل را سراى جزا و ثواب قرار نداد .
پرسيد : آيا از حكمت اوست كه براى خود دشمنى قرار دهد با اينكه پيش از آن دشمنى نداشت ، ابليس را - بنا به گفتهء تو - آفريد و بر بندگان خود مسلَّط نمود تا ايشان را به خلاف عادت او بخواند ، و به معصيت امر كند ، و به اين دشمن - به اعتقاد تو - قوّت و قدرت دهد كه با حيله به قلب اينان رسوخ نموده و همه را پس از وسوسه دستخوش ترديد در خدايشان كند ، و در دينشان دچار اشتباه سازد ، و آنقدر از معرفتشان بكاهد تا در آخر گروهى منكر ربوبيّت او شده و ديگرى را پرستش كنند ، چرا دشمنش را بر بندگان خود مسلَّط ساخت و راه اغوايشان را بر او باز نگه داشت ؟
فرمود : اين دشمنى كه نام بردى نه دشمنىاش زيان رساند و نه دوستىاش فايده بخشد ، و دشمنى او از ملك خداوند هيچ نكاهد و دوستىاش در آن نيفزايد ، و تنها بايد مراقب دشمنى قدرتمند بود كه در سود و زيان مؤثّر باشد ، اگر به كشورى حمله كند آن را بگيرد و حكومت پادشاهى را نابود نمايد . امّا ابليس بنده اى است كه او را خلق فرمود تا عبادتش نموده و به يگانگى بخواند ، و خود هنگام خلق او نيك مىدانست كه او كيست

و به چه راهى خواهد رفت ، پس پيوسته با ديگر فرشتگان او را عبادت كرد تا او را به سجدهء آدم آزمود ، ولى از روى حسد امتناع كرد ، و به جهت شقاوتى كه بر ابليس چيره شد او را لعن كرد و از صف فرشتگان خارج ساخت و ملعون و شكست خورده به زمين پايين آورد ، و به همين سبب از آن زمان به بعد دشمن آدم و اولاد او شد ، و ابليس جز وسوسه و خواندن به بيراه هيچ سلطه اى بر فرزندان آدم ندارد ، و با وجود سركشى و معصيتى كه كرد پيوسته به ربوبيّت خداوند معترف است .
زنديق پرسيد : مگر سجده بر غير خداوند صحيح است ؟ فرمود : نه .
پرسيد : پس چگونه فرشتگان را امر به سجدهء آدم كرد ؟
فرمود : بدرستى هر كه به دستور خداوند سجده كند در اصل خدا را سجده كرده ، پس سجدهء او اگر در پى دستور حضرت حقّ باشد همان سجدهء خدا است .
پرسيد : ريشه و اصل غيبگويى چيست و چگونه انسانها پيشگويى مىكنند ؟
فرمود : كهانت و غيبگويى مربوط به دوران جاهليّت است ، در هر روزگارى فاصله اى زمانى ميان انبياء رخ مىدهد ، و فرد غيبگو مانند حاكمى است كه در مسائل شكّ و شبهه دعوى نزد او برند ، و او بر ايشان پيشگويى مىكند ، و اين صورتهاى مختلفى دارد كه عبارتند از :

تيز چشمى ، تيزهوشى ، وسوسهء نفس ، و جادوى روح با پرتابى در قلب ، زيرا حوادث ظاهرى كه در زمين رخ مىدهد را شيطان بدان عالم است و همو است كه به غيبگو و كاهن مىگويد ، و او را از وقايعى كه در منازل و اطراف رخ مىدهد با خبر مىسازد .
و امّا اخبار آسمانها ؛ شياطينى در آنجا سرگرم به استراق سمع مىباشند ، زيرا اخبار در آنجا پوشيده و محجوب نيست و شياطين نيز با ستارگان رجم نشوند ، و زمانى از استراق سمع منع مىشوند كه از اخبار آسمان مشكلى براى وحى پيش آيد كه بخواهند مردم را در دستورات الهى دچار شكّ و ترديد كنند ، و اين براى اثبات حجّت و نفى شبهه مىباشد . و شيطان تنها به يك كلمه از اخبار آسمان كه قرار است از جانب خدا در بارهء مردم اتّفاق بيفتد دزدكى گوش داده و آن را ربوده سپس به زمين مىآورد و به قلب كاهن مىاندازد ، پس چون اين كلمات نزد او زياد شد ، حقّ را به باطل مىآميزد ، پس هر چه به او تلقين شده همه اخبار درستى است كه از شيطان شنيده ، و هر چه خطا كند همان باطلى است كه بدان افزوده ، و از زمانى كه شياطين از گوش دادن دزدكى منع شده اند

ديگر كهانت و غيبگويى نيز ورافتاده ، و امروز شياطين تنها به غيبگوهاى خودشان اخبارى براى مردم مىگويند چه آنها كه در باره اش حرف مىزنند ، و چه آنها كه قرار است رخ دهد ، و شياطين به شياطين حوادثى كه قرار است در دور دست رخ دهد اعمّ از سارقى كه دزدى كرده ، و قاتلى كه مرتكب قتل شده ، و از غايبى كه پنهان شده ، و اينان مانند همين مردمند ، راستگو هستند و دروغگو .
زنديق پرسيد : چگونه شياطين به آسمان صعود نمودند با اينكه در خلقت و سنگينى مانند همين مردمند ، حال اينكه براى سليمان بن داود عليهما السّلام ابنيه اى ساختند كه ساير مردم از ساخت آن عاجزند ؟
فرمود : آنها براى حضرت سليمان غلظت يافته و سنگين شدند همان طور كه مسخّر شدند ، با اينكه آفرينشى رقيق داشته و غذايشان نسيم بود ، و دليل اين مطلب همان صعود ايشان به آسمان براى استراق سمع مىباشد ، و گر نه اين جسم سنگين كجا مىتواند جز با نردبان يا سبب ديگرى به آسمان ارتقاء يابد .
زنديق پرسيد : بفرماييد اصل سحر و جادو چيست ؟ و كار جادوگر با تمام عجايبى كه در باره اش آمده چگونه است ؟

فرمود : سحر و جادو چند گونه است : يك نوع آن مانند طبّ و پزشكى است ، همان طور كه پزشكان براى هر دارويى درمانى قرار مىدهند ، همين طور است علم جادو و سحر ، با فريب براى هر سلامتى آفتى مىسازند ، و براى هر درمان دردى ، و براى هر معنى حيله اى .
و نوع ديگر سحر عبارت است از : شعبده ، تردستى ، خوارق عادات و چشم بندى .
و نوع ديگر آن همان است كه دوستان شياطين از ايشان اخذ مىكنند .
زنديق پرسيد : از كجا شياطين علم سحر را ياد گرفته‌اند ؟
فرمود : از همان جا كه طبيبان طبّ را دريافتند ، مقدارى با تجربه و قدرى با درمان .
پرسيد : نظر شما در بارهء دو فرشتهء هاروت و ماروت چيست ؟ و آنچه مردم قائلند كه اين دو به ديگران سحر مىآموختند ؟
امام صادق عليه السّلام فرمود : آن دو در مكان امتحان و جاى فتنه بودند ، از تسبيحات آن دو فرشته اين بود كه : امروز اگر انسان فلان كار را انجام دهد چنين مىشود ،