کتاب الاحتجاج - ترجمه جعفری

فرمود : آرى خدا برايش ساخته ، ولى با همان آلات مىتواند عمل خير كند يا مرتكب عمل بدى شود كه حضرت حقّ آن را بازداشته .
پرسيد : آيا بنده در مقابل اين دستورات مسئوليتى دارد ؟
فرمود : خداوند به توان و استطاعت بندگان در اوامر و نواهى نيك واقف بوده و هست ، زيرا صفات حضرت حقّ عارى از جور و عبث و ستم و تكليف ما لا يطاق است .
پرسيد : آيا بنده اى كه خدا كافرش آفريده توان ايمان را دارد ، با اينكه او را در ترك ايمان بهانهء خوبى است ؟
امام صادق عليه السّلام فرمود : خداوند همهء خلق را تسليم آفريده و امر و نهى فرمود ، و كفر اسمى است كه هنگام ارتكاب به فاعلش مىرسد ، و خداوند در ابتدا هيچ بنده اى را كافر نيافريد ، و فقط وقتى كافر شود كه حجّت بر او تمام شده باشد ، در اين حال حقّ بر او عرضه مىشود و در صورت انكار كافر مىگردد .
زنديق پرسيد : آيا جايز است خداوند براى بنده اى بدى و شرّ مقدّر كند و همو را - با اينكه قرار نيست خوبى كند - امر به نيكى نموده و بر همان عذابش كند ؟

فرمود : اين مطلب در خور عدل و رأفت خداوند نيست كه براى بنده اى بدى و شرّ مقدّر نمايد و همان را از او بخواهد ، سپس بكارى وادارد كه مىداند توان اخذ و ترك آن را ندارد ، سپس خداوند بر ترك آن عمل او را عذاب كند ؟ ! ! پرسيد : چرا گروهى ثروتمند و پر روزىاند و گروهى فقير و تنگدست ؟
فرمود : قصد خداوند از اين كار فقط آزمودن است ، اغنياء را به شكر ، و فقرا و درويشان را به صبر و شكيب .
و دليل ديگر : عطاى الهى به بعضى با شتاب در اين سرا ، و به ديگران در روز حاجتشان عنايت شود .
و دليل ديگر : خداوند تبارك و تعالى به هر كس در حدّ تحمّلش ثروت داده است ، و اگر تمام خلق ثروتمند و بىنياز بود تمام دنيا خراب و تدبير فاسد شده بود ، و تمام مردم هلاك و نابود مىشدند ، بلكه برخى را ( در اين داشتن و نداشتن ) كمككار برخى ديگر ساخت و اسباب روزى و رزقشان را در پرتو كار و صنعت قرار داد ، و اين براى دوام بقاء بهتر

و در تدبير و فكر صحيحتر است ، سپس اغنيا را در جلب رضايت فقرا آزمود ، تمام اينها ريشه در لطف و رحمت خداوند حكيمى دارد كه تدبيرش خلل ناپذير است .
پرسيد : گناه نوزاد در آن همه درد و مرضى كه به او مىرسد چيست ؛ بىآنكه مرتكب جرمى در گذشته شده باشد ؟ ! فرمود : امراض چند گونه است : يكى مرض امتحان و ديگرى مرض عقوبت ، و مرضى كه علَّت فنا مىباشد ، و تو فكر مىكنى امراض ريشه در غذا و نوشيدنيهاى بد و آلوده دارد يا بخاطر مريضى مادر اوست ، و معتقدى اگر كسى رعايت تندرستى را بكند و مراقب جسم خود باشد و نيك و بد خوراكيها را بداند بيمار نشود ، و در نهايت بدين اصل معتقد معتقدشده اى كه بيمارى و مرگ ريشه در نوع خوراك و نوشيدنى دارد ! مگر ارسطو معلَّم طبيبان و افلاطون پيشواى حكما ؛ طعم مرگ را نچشيدند ، و خود جالينوس پير و نحيف شد ولى هنگام رسيدن مرگ نتوانست جلوى آن را بگيرد ، و هيچ كدام نتوانستند جان خود را حفظ نموده و مراقب آن باشند .
چه بسيار بيمارانى كه درمان بر دردشان افزوده ، و چه بسيار طبيبان عالم و آشنا بدوا

و دارويى كه مردند ، و جاهلان به طبابت پس از ايشان دوره اى به زندگى ادامه دادند ، و نه آن را علم طبّ سود داد وقتى اجل رسيد ، و نه اين را جهل به طبّ در بقاى زندگى و تأخير اجل زيان رساند .
سپس افزود : بيشتر اطبّاء معتقدند انبياء علم طبّ نمىدانستند ! ! . ما با اين افراد كه با قياس پنداشته‌اند علمى را انبياء نمىدانند چه كنيم ؛ انبيايى كه حجّتها و معتمدين خدا بر مردم و در زمين ، و خزّان علم و ورثهء حكمت حضرت حقّ و راهنمايان به سوى او و داعيان به طاعت پروردگارند ؟ ! ! .
سپس من پى بردم كه مذهب بيشتر ايشان خوددارى از راه انبياء و تكذيب كتابهاى آسمانى است ، و همين مرا در بارهء افراد و علمشان بىرغبت و بىاعتنا ساخته .
پرسيد : چگونه به قومى بىاعتنايى نمايى كه خود مربّى و بزرگشان هستى ؟
فرمود : من وقتى در برخورد با طبيب ماهرى از او پرسشهايى مىكنم مىبينم هيچ سر رشته اى بر حدود نفس و تأليف بدن و تركيب اعضاء و مجارى اغذيه در جوارح و مخرج

نفس و حركت زبان و مستقرّ كلام و نور ديده و انتشار ذكر و اختلاف شهوات و ريزش اشك و مجمع شنوايى و مكان عقل ، و مسكن روح و مخرج عطسه ، و برانگيختن غمها و اسباب شاديها ، و از علَّت لالى و كرى ندارد ، جز همانها همان مطالبى كه مورد پسند خودشان بوده و علَّتهايى كه ميان خود تجويز كرده‌اند .
پرسيد : بفرماييد آيا خداوند شريكى در ملك و مخالفى در تدبير خود دارد ؟ فرمود : نه .
پرسيد : پس اين فساد موجود در عالم چيست ؟ درندگان وحشى ، جانواران ترسناك ، حيوانات بدشكل ، كرمها و حشرات و مارها و عقربها ، و شما قائليد كه او هيچ چيز را بىعلَّت نيافريده ؛ چرا كه او أهل عبث و بيهوده كارى نيست ؟
فرمود : مگر خود تو معتقد نيستى كه زهر عقرب براى درد مثانه و سنگ و شب - ادرارى مفيد است ، و بهترين پادزهر درمان با گوشت مار افعى است ، كه اگر فرد جذامى آن را با زاج ( نوشادر ) بخورد سودش دهد ، و اينكه كرم سرخ كه از زمين بدست مىآيد چيز خوبى براى درمان خوره است ؟ گفت : آرى .

فرمود : امّا دليل خلق پشه و ساس يكى اين است كه آنها خوراك گروهى از پرندگانند ، و نيز همان را وسيله اى براى خوار شمردن يكى از جبّاران متمرّد و منكر ربوبيّت خود نمود ، خدا نيز ضعيفترين خلق خود را بر او مسلَّط ساخت تا قدرت و عظمت خود را بدو بنماياند ، و آن همان پشه اى بود كه از بينى داخل مغزش شده و او را كشت .
و اين را بدان كه اگر ما در يكايك مخلوقات نظر كرده و علَّت خلق و آفريدنش را جستجو كنيم آن را خواهيم يافت و در نهايت با رسيدن به تمام معلومات بىنياز شده و برابر مىشويم[1].
پرسيد : آيا آفرينش و تدبير خداوند خدشه پذير است ؟ فرمود : نه .
زنديق افزود : در بارهء آفريدن پوست ختنه گاه چه ميگوييد آيا از سر حكمت بوده يا عبث و بيهوده ؟ فرمود : بلكه از روى حكمت حضرت حقّ است .
گفت : شما فعل خدا را دستخوش تغيير داده و كار خودتان را در ختنه كردن آن صحيحتر

[1]اين مطلب از موضوعات بسيار عميق در بحثهاى متداول ميان حكماى گذشته بوده كه چگونه مىشود شرّ و بدى از حكيم صادر شود ؟ و در پاسخ بدين سؤال جوابهاى گوناگونى داده شده : برخى مانند ثنويّه براى بدى خالق شرّ و براى خوبى معتقد به خالق خير شده‌اند ، و آنچه در متن از امام معصوم عليه السّلام نقل شده پاسخى متين در حلّ مشكل است .

از خلق خدا ساخته‌ايد ، و فرد ختنه نكرده را عيب مىكنند با اينكه مخلوق خدا است ، و فعل ختنه كه فعل خودتان است را مدح مىكنيد ، آيا معتقديد كه اين خطايى از جانب خدا بوده و از حكمت بدور ؟ ! ! .
امام صادق عليه السّلام فرمود : اين فعل خدا حكمت است و صواب ، جز آنكه خود آن را مقرّر و واجب فرموده ، همچنان كه ناف نوزاد هنگام تولَّد به ناف مادر متّصل است ، آرى همين گونه حكيم خلق نموده و بندگان را به قطع آن امر فرموده ، كه عدم قطع براى مادر و نوزاد فساد انگيز است ، و همين طور است ناخنهاى آدمى ، امر به كوتاه كردن آن نموده ، و خود قادر بود كه از همان ابتدا نوعى خلق كند كه دراز نشود ، و بهمين ترتيب آفريدن موى سر و آبخور دراز مىشود و امر به كوتاه كردن آن نموده ، و نيز گاوهايى را نر آفريده و اخته كردنشان صحيحتر است ، و در تمامى اين موارد هيچ عيبى در تقدير خدا نيست .
پرسيد : مگر شما معتقد نيستيد كه خداوند فرموده : « بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را - غافر : 60 » ، بارها فرد گرفتار را ديده‌ايم كه دعا مىكند ولى اجابت نمىشود ، و ستمديده كمك مىخواهد و او را يارى نمىكند .

فرمود : واى بر تو ! هر كه دعا كند اجابت شود ، امّا فرد ظالم تا وقتى كه به درگاه خدا توبه نكند دعايش مردود خواهد شد ، و امّا فرد محقّ هر وقت دعا كند مستجاب شود ، و بلا از آنجا كه خبر ندارد از او دفع مىگردد ، و در صورت عدم استجابت ؛ همان دعا موجب ذخيرهء ثواب بسيارى براى او شده كه روز نياز بدادش مىرسد ، و اگر دعاى بنده بخير او نباشد نيز مستجاب نشود ، و بر مؤمن عارف دعا در مواردى كه نمىداند صحيح است يا خطا بسى گران است ، گاهى بنده خواستار نابودى كسى شده كه هنوز زمانش بپايان نرسيده ، و خواستار بارانى شده كه هنوز وقت بارش آن نرسيده ، زيرا خداوند از همه به تدبير آنچه خود آفريده آگاهتر است ، و مانند اين بسيار است ، پس خوب در اين باره انديشه و تأمّل كن .
پرسيد : اى مرد حكيم بفرماييد چرا هيچ بشرى از آسمان به زمين نمىافتد يا از زمين به آسمان صعود نمىكند ، نه راه به آسمان است و نه طريقى ، اگر آدمى در تمام روزگار فقط يك بار اين صحنه را ديده بود در اثبات ربوبيّت خداوند بهتر و در نفى شكّ و تقويت يقين نيكوتر بود ، و در علم بندگان به وجود مدبّر شايسته تر است كه ببينند بشرى به سوى او بالا مىرود و از نزد او به زمين هبوط مىنمايد ؟ ! .