کتاب الاحتجاج - ترجمه جعفری

حضرت فرمود : خداوند خبر فرموده كه او را برده ، سپس علَّت آن را فرموده كه : « تا برخى از نشانه‌هاى خويش را به او بنماييم » ، پس آيات خدا غير از خدا است ، پس عذر خود واضح بيان داشته كه چرا اين كار را انجام داده ، و چرا نشان داده ، و فرموده : « پس به كدام سخن پس از [ سخن ] خداى و آيات او ايمان مىآورند ؟ - جاثيه : 6 » ، پس خبر داده كه آن غير خدا است .
أبو قرّه گفت : پس خدا كجاست ؟ ! حضرت فرمود : « كجا » مكان است ، و اين پرسش حاضر از غايب است ، و خداوند متعال غايب نيست ، و هيچ كس بر او وارد نشده ، و او به هر مكانى موجود ، مدبّر ، صانع ، حافظ ، نگه دارندهء آسمانها و زمين است .
أبو قرّه گفت : مگر او جداى از همه ؛ بالاى آسمان نيست ؟
فرمود : او خداى آسمانها و زمين است ، او كسى است كه در آسمان معبود است و در زمين معبود ، و اوست كه شما را در زهدانها ( رحمها ) چنان كه خواهد مىنگارد ، و او هر جا كه باشيد با شماست ، اوست كه به آسمان پرداخت و آن دودى بود ، و اوست كسى كه به

آسمان پرداخت و هفت آسمان بساخت ، و اوست كسى كه بر عرش ( در مقام استيلا و تدبير امور جهان ) بر آمد ، او بود و خلق نبود ، و او همان گونه بود و آفرينشى در كار نبود ، همچون ديگر منتقلين انتقال نمىيابد .
أبو قرّه گفت : چرا هنگام دعا دستهاى خود را به آسمان بالا مىبريد ؟
فرمود : خداوند هر كدام از بندگان را به نوعى از عبادت استعباد فرموده ، و خداوند را پناهگاه و مكانهايى براى عبادت است كه بدان پناه مىبرند ، بندگان خود را ملزم به رعايت گفتار ، علم و عمل و توجّه و مانند آنها فرمود . توجّه در نماز به كعبه نمود و حجّ و عمره را برايش توجيه فرمود ، و مخلوق خود را هنگام دعا و طلب و تضرّع ملزم به باز كردن دستان و بالا بردن به سمت آسمان فرمود تا نشان از حال استكانت و بندگى و خوارى در برابر او باشد .
أبو قرّه گفت : أهل زمين به خداوند نزديكترند يا فرشتگان ؟
فرمود : اگر مراد تو از نزديكى ؛ وجب و ذراع باشد كه تمام اشياء همگى فعل خداوند مىباشند هيچ كدام او را از ديگرى باز نمىدارد ، همان طور كه بالاترين مخلوق را تدبير مىكند پايينترينشان را نيز اداره مىكند ، و بىهيچ سختى و زحمت و بىنياز از هر

مشاوره و رنجى أوّل و آخرشان را يكسان اداره مىفرمايد ، و اگر مرادت اين است كه كداميك در وسيله به او نزديكترند ، پس مطيعترين آنان به الله مقرّبترين ايشان مىباشد ، و شما خود روايت كرده‌ايد كه نزديكترين حالى كه بنده به خداوند دارد حالت سجده است ، و نيز اينكه : چهار فرشته كه در چهار سمت خلق ؛ بالا و پائين و شرق و غرب آنان مىباشند روزى با هم برخورد كرده و هر كدام از ديگرى پرسيد و همگى گفتند : « از جانب خدا است ، مرا براى فلان مقصود ارسال فرموده » و اين مطلب نشان از آن دارد كه آن ( نزديكى ) در منزلت است نه تشبيه و تمثيل .
أبو قرّه پرسيد : آيا قبول داريد كه خداوند محمول است ؟
فرمود : هر محمولى مفعول است ، و اضافه شدهء بر ديگرى نيازمند است ، پس محمول اسم نقصى در لفظ ، و حامل فاعل است و آن در لفظ مورد مدح مىباشد ، و نيز اين كلام گوينده : فوق و زير و بالا و پايين ، و حال اينكه خداوند فرموده : « و نيكوترين نامها خداى راست ، پس او را بدانها بخوانيد - اعراف : 180 » ، و در هيچ قسمت از كتابهاى خود نامش را محمول نخواند ، بلكه او در خشكى و دريا حامل است ، و نگهدارندهء آسمانها و زمين است ،

و هر چه جز خدا است همه محمول است ، و تا حال نشنيده‌ايم كسى كه ايمان به خدا داشته و او را تعظيم نموده در دعايش بگويد : « اى محمول » .
أبو قرّه گفت : آيا شما اين روايت را كه : « وقتى خداوند غضب مىكند فرشتگان حامل عرش متوجّه خشم خدا شده و سنگينى آن را بر دوش خود در مىيابند و سجده كنان در افتند ، و چون غضب او فروكش كند عرش سبك شده و به همان جاى قبلى خود مراجعت مىكنند » دروغ مىشماريد ؟
فرمود : بمن بگو ببينم آيا خداوند از آن زمان كه بر ابليس لعن نمود تا امروز و تا روز قيامت از ابليس و يارانش خشنود است يا غضبناك ؟ ! گفت : آرى او بر همهء آنان غضبناك است .
فرمود : پس چه زمان خشنود مىشود تا بار عرش بر دوش آنان سبك گردد در حالى كه او در صفت غضب پيوسته بر شيطان و اتباعش ماندگار است ؟ ! سپس حضرت فرمود : واى بر تو چطور جرأت مىكنى پروردگار خود را به تغيّر از حالى بحالى ديگر وصف كنى ، و همان كه بر مخلوقين جارى مىشود را بر حضرت حقّ جارى سازى ؟ پاك و منزّه است كه مخلوق زوال پذير باشد و محلّ تغيير قرار گيرد ! صفوان گفت :

أبو قرّه از پاسخهاى آن حضرت متحيّر شد و از دادن هر جوابى واماند تا برخاسته و رفت .
286 - عبد السّلام بن صالح گويد : از حضرت رضا عليه السّلام پرسيدم : نظر شما در بارهء اين حديث كه أهل حديث نقل مىكنند : « أهل ايمان از منازل و مقامات خود در بهشت ، خدا را زيارت مىكنند » چيست ؟
حضرت رضا عليه السّلام فرمود : اى أبو الصّلت ، خداوند تبارك و تعالى حضرت محمّد صلَّى الله عليه و آله را بر تمام مخلوقين ، حتّى فرشتگان و انبياء عظام ، برترى داده است ، و بيعت كردن با او را به منزلهء بيعت با خود ساخته و زيارت و ديدار پيامبر را در دنيا و آخرت به منزلهء زيارت و ديدار خود شمرده است ، دليل بر اين مدّعى خداوند مىفرمايد : « هر كس از پيامبر پيروى كند از خدا پيروى كرده است - نساء : 80 » و نيز فرموده : « كسانى كه با تو بيعت مىكنند در واقع با خدا بيعت مىكنند ، دست خداوند [ براى بيعت كردن ] بالاى دست آنها است - فتح : 10 » و نيز رسول خدا صلَّى الله عليه و آله فرموده : « هر كس در زمان حيات من يا بعد از مرگم به ديدار و زيارت من بيايد خداوند را زيارت نموده است » و درجه و مقام پيامبر صلَّى الله عليه و آله در بهشت از تمام درجات بالاتر است ، پس هر كس از درجه و مقام خود در بهشت ؛ آن حضرت را زيارت كند ، خداوند تبارك و تعالى را زيارت كرده است .

أبو الصّلت گويد : گفتم : اى زادهء رسول خدا ، معنى اين روايت چيست ؟ « ثواب گفتن :
لا إله إلَّا الله نظر كردن به وجه و صورت خدا است « ؟
فرمود : اى أبو الصّلت هر كس خداوند را داراى وجه و صورت و چهره اى همانند صورت و چهرهء مخلوقين بداند كافر است ، وجه و چهرهء خدا ؛ انبياء و پيامبر و حجّتهاى او هستند . آنها كسانى مىباشند كه مردم ، توسّط آنان به سوى خدا و دين و معرفت او رو مىآورند ، خداوند فرمايد : « هر كس كه بر روى زمين است ، از بين خواهد رفت و وجه با عظمت و كريم پروردگارت باقى مىماند - رحمان : 26 و 27 » ، و نيز فرموده : « همه چيز از بين مىرود جز وجه خداوند - قصص : 88 » . پس نگاه كردن به پيامبران الهى و حجّتهاى خداوند در مقامات و درجاتشان ، در روز قيامت براى أهل ايمان ثواب بزرگى است .
و رسول خدا صلَّى الله عليه و آله خود فرموده : « هر كه أهل بيت و خاندان مرا دوست نداشته باشد ، در قيامت نه او مرا مىبيند و نه من او را » ، و نيز فرموده : « در ميان شما كسانى هستند كه بعد از اينكه از من جدا شدند ، ديگر مرا نخواهند ديد » ، اى أبو الصّلت ، خداوند تبارك و تعالى جا و مكان ندارد و با چشم ديده نمىشود و با افكار و عقول به كنه او نمىتوان دست يافت .

گويد : عرض كردم : اى زادهء رسول خدا ، آيا بهشت و دوزخ هم اكنون خلق شده‌اند ؟
فرمود : آرى ، رسول خدا صلَّى الله عليه و آله هنگام معراج ، وارد بهشت شده و جهنّم را نيز ديدند .
عرض كردم : عدّه اى معتقدند كه اين دو فقط تقدير شده‌اند و هنوز خلق نشده‌اند .
حضرت فرمود : نه آنان از ما مىباشند و نه ما از ايشان ، هر كه خلقت بهشت و جهنّم را انكار كند ؛ پيغمبر و ما را تكذيب كرده است ، و جزء أهل ولايت و دوستان ما به شمار نمىآيد و براى هميشه در آتش دوزخ باقى خواهد ماند ، خداوند فرمايد : « اين جهنّمى است كه مجرمين آن را انكار مىكنند ، بين آن و بين آبى داغ و سوزان در رفت و آمدند - الرّحمن : 43 و 44 » . و خود رسول خدا صلَّى الله عليه و آله فرموده : « وقتى به معراج رفتم ، جبرئيل دستم را گرفت و به ببهشت برد و از خرماى آن به من داد من آن خرما را خوردم ، و آن به صورت نطفه اى در صلب من قرار گرفت ، و هنگامى كه به زمين بازگشتم ، با خديجه همبستر شدم و او به فاطمه حامله شد ، لذا دخترم فاطمه حوريه اى است از جنس بشر و من هر گاه مشتاق بوى بهشت مىشوم دخترم فاطمه را مىبويم » .
287 - حضرت رضا عليه السّلام آيهء مباركه : « صورتهايى در آن روز بشّاش و درخشان بوده ، به پروردگارش مىنگرد - قيامت : 23 و 24 » را اين گونه تفسير نمود كه :

يعنى اين صورتها درخشان بوده و منتظر ثواب پروردگارش بوده است .
288 - و نيز آن حضرت فرمود : خداوند عزّ و جلّ فرموده : « هر كه كلام مرا با رأى و نظر خود تفسير كند به من ايمان نياورده ! و كسى كه مرا به مخلوق تشبيه كند مرا نشناخته ! و هر كه در دين ، قياس بكار برد ، بر دين من نيست » .
289 - و حضرت رضا عليه السّلام فرموده : هر كه متشابهات قرآن را به محكمات آن ارجاع دهد ، به راه راست هدايت شده است .
سپس فرمود : در اخبار ما نيز همانند قرآن محكم و متشابه وجود دارد ، لذا متشابهات آن را به محكمات آن ارجاع دهيد و صرفاً به دنبال متشابهات آن نرويد كه گمراه مىشويد .
290 - و حضرت رضا عليه السّلام فرموده : هر كس خداوند را به مخلوقين تشبيه كند مشرك است ، و هر كه چيزى را كه خداوند نهى فرموده به خدا نسبت دهد ، كافر است .
291 - حسين بن خالد گويد : از حضرت رضا عليه السّلام شنيدم كه مىفرمود : خداوند هميشه ، عالم ، قادر ، حىّ قديم ، شنوا و بينا بوده است .