کتاب الاحتجاج - ترجمه جعفری

سپس به آن حضرت گفت : اى زادهء رسول خدا ، معنى اين آيه : « و اگر پروردگار تو مىخواست هر آينه هر كه در زمين است همگيشان يكسره ايمان مىآوردند ، پس آيا تو مردم را به ناخواه وامىدارى تا مؤمن شوند ؟ و هيچ كس را توان آن نيست كه ايمان بياورد مگر به خواست خدا - يونس : 100 ، 99 » چيست ؟
حضرت رضا عليه السّلام با اتّصال سند حديثى به پدران گرامش از حضرت أمير نقل كرد كه علىّ بن أبى طالب عليه السّلام فرمود : مردم مسلمان به رسول خدا صلَّى الله عليه و آله گفتند : اى رسول خدا ، اگر آن كسانى را كه بر ايشان قدرت داشتى ، مجبور مىكردى مسلمان شوند ، تعداد ما زياد مىشد و در مقابل دشمنان نيرومند مىشديم ، پس رسول خدا صلَّى الله عليه و آله در جواب آنان فرمود : من نمىخواهم با بدعتى كه خداوند در آن ، دستورى به من نداده است ، خداوند را ملاقات كنم و من كسى نيستم كه بخواهم در كارى كه به من مربوط نيستم دخالت كنم . سپس خداوند اين آيه را بر او نازل فرمود كه : اى محمّد « و اگر پروردگار تو مىخواست هر آينه هر كه در زمين است همگيشان يكسره ايمان مىآوردند » بر سبيل الجاء و اضطرار در دنيا ، همان طور كه در هنگام ديدن سختيها ،

در آخرت ، ايمان مىآورند ، و اگر اين كار را با ايشان انجام مىدادم ديگر مستحقّ مدح و ثواب از جانب من نبودند لكن من مىخواهم از روى اختيار و بدون اجبار ايمان آورند تا مستحقّ احترام و اكرام و نزديكى به من و جاودانگى در بهشت جاودان باشند ، « آيا تو مىخواهى مردم را مجبور كنى كه ايمان آورند ؟ - يونس : 99 » .
و امّا اين قسمت آيه كه : « و هيچ كس را توان آن نيست كه ايمان بياورد مگر به خواست خدا » به معنى محروميت از ايمان آوردن بر آنان نيست ، بلكه به اين معنى است كه بدون خواست خدا نمىتوانند ايمان آورند ، و اذن و خواست خدا ، عبارت است از : امر و فرمان او به ايمان آوردن مردم در دنيا كه دار تكليف و تعبّد است و مجبور نمودن مردم به ايمان در موقعى است كه تكليف و تعبّد از آنان برداشته شود .
مأمون گفت : آسوده خاطرم كردى اى أبو الحسن ! خدا خاطرت را آسوده بدارد ! ، حال بفرماييد آيهء : « آنان كه ديدگانشان از ياد من در پوشش بود و شنيدن نمىتوانستند - كهف : 101 » يعنى چه ؟
فرمود : پوشش چشم ؛ مانع از ياد و توجّه قلبى نشده و توجّه با چشم ديده نمىشود ،

و ليكن خداوند كسانى كه ولايت علىّ بن أبى طالب عليه السّلام را قبول ندارند را به افراد نابينا تشبيه نموده است ، زيرا فرمايش رسول خدا صلَّى الله عليه و آله بر ايشان سنگين و دشوار آمد و نمىتوانستند به آن سخنان گوش فرا دهند .
مأمون گفت : آسوده خاطرم كردى اى أبو الحسن ! خدا خاطرت را آسوده بدارد ! .
303 - ابراهيم بن أبى محمود گويد : از حضرت رضا عليه السّلام در بارهء آيهء مباركهء :
« ايشان را در حالى كه نمىبينند در ظلمات رها مىكند - بقره : 17 » سؤال نمودم ، آن حضرت فرمود : بر عكس مخلوقات كه مىتوان در بارهء ايشان الفاظ « رها كردن » و « ترك نمودن » را بكار برد ، نمىتوان با اين الفاظ خداوند را وصف كرد ، بلكه وقتى مىداند كه آنان از كفر و ضلالت دست بر نمىدارند ، لطف و كمك خويش را از آنان دريغ مىدارد و آنان را به حال خودشان رها مىكند كه هر كارى بخواهند انجام دهند .
راوى گويد : از آن حضرت در بارهء اين آيه پرسيدم : « خداوند بر دلها و گوشهاى ايشان مهر نهاده است - بقره : 7 » ؟
فرمود : « ختم » مهرى است كه بر دل كفّار به جزاى كفرشان نهاده شده است ، همان طور كه خداوند مىفرمايد : « بلكه خداوند - به جزاى كفرشان - بر دل آنان مهر نهاده

است و در نتيجه جز اندكى ، بقيّه ايمان نخواهند آورد يا همگى ايمانشان ضعيف خواهد بود - نساء : 155 » .
راوى گويد : از آن حضرت پرسيدم : آيا خداوند بندگانش را بر ارتكاب معصيت مجبور مىكند ؟
فرمود : نه ، بلكه ايشان را مخيّر مىسازد و مهلت مىدهد تا توبه كنند .
پرسيدم : آيا بندگانش را به كارهايى كه توان آن را ندارند ، مكلَّف مىكند ؟
فرمود : چگونه چنين كند ؛ و حال اينكه خودش مىفرمايد : « پروردگار تو به بندگان ظلم نمىكند - فصّلت : 3 » .
سپس آن حضرت عليه السّلام فرمود : پدرم موسى از قول پدرشان جعفر بن محمّد عليهما السّلام نقل كرده كه : « هر كس گمان كند كه خداوند بندگانش را بر گناه مجبور مىكند و يا بر كارهايى كه طاقتش را ندارند مكلَّف مىنمايد ، گوشت قربانىاش را نخوريد ، شهادتش را نپذيريد ، و پشت سرش نماز نخوانيد و از زكات ، چيزى به او ندهيد » .
304 - يزيد بن عمر گويد : در مرو به خدمت حضرت رضا عليه السّلام رسيدم و از

آن حضرت پرسيدم : از امام صادق عليه السّلام حديثى براى ما نقل شده كه آن حضرت فرموده :
« نه جبر است ، نه تفويض ، بلكه چيزى است بين دو امر » معناى اين حديث چيست ؟
فرمود : هر كس پندارد كه خداوند كارهاى ما را انجام مىدهد و سپس بخاطر آنها ما را عذاب مىكند قائل به جبر شده ، و كسى كه پندارد خداوند مسألهء خلق و رزق و روزى دادن به مخلوقات را به امامان عليهم السّلام واگذار نموده است ؛ قائل به تفويض شده ، و قائل به جبر كافر است و قائل به تفويض مشرك .
عرض كردم : اى زادهء رسول خدا ، چيزى بين دو امر يعنى چه ؟
فرمود : يعنى راه باز است كه آنچه را خدا دستور داده انجام دهند ، و آنچه را نهى فرموده ترك كنند .
پرسيدم : مگر در اين مورد ( اعمال بندگان ) مشيّت و ارادهء خداوند جارى نيست ؟
فرمود : امّا در مورد طاعات ، عبارت است از : دستور و رضايت خداوند به آن عمل و يارى نمودن ايشان در انجام آن است ، و اراده و مشيّت خدا در مورد معاصى عبارت از نهى كردن و خشمگين بودن از آن عمل و يارى نكردن بندگان در انجام آن .

پرسيدم : آيا خداوند در مورد اعمال بندگان « قضاء » دارد ؟
فرمود : آرى ، هيچ فعلى را بندگان از خير و شرّ انجام ندهند مگر اينكه خداوند در مورد آن كار ؛ قضائى دارد .
پرسيدم : معنى اين قضاء چيست ؟
فرمود : اينكه خداوند حكم مىكند آن ثواب و عقابى كه در دنيا و آخرت به خاطر اعمالشان مستحقّ آن هستند به ايشان داده شود .
305 - و نقل است كه نزد آن حضرت عليه السّلام سخن از جبر و تفويض بميان آمد ، پس فرمود : آيا مىخواهيد در اين مورد ، اصلى را بشما آموزش دهم كه هيچ وقت دچار اختلاف نشويد و با هر كس بحث كرديد پيروز شويد ؟ گفتيم : اگر صلاح است بفرماييد . فرمود :
خداوند با اجبار بندگان اطاعت نشود ، و اگر آدميان نيز نافرمانى مىكنند از اين بابت نيست كه بر خداوند غلبه پيدا كرده‌اند ، و در عين حال او بندگان خود را به حال خويش رها نكرده است . او خود مالك همان چيزهايى است كه به آنان عطا فرمود ، و نيز نسبت به آنچه آنان را در آن مورد توانا ساخته ، قادر و توانا است ، اگر مردم ، تصميم به اطاعت خدا گيرند ، خداوند مانعشان نخواهد شد و اگر تصميم به معصيت و نافرمانى بگيرند ، اگر بخواهد از آنان جلوگيرى مىكند ولى اگر از كار آنان جلوگيرى نكرد و آنان مرتكب معصيت شدند ، او ايشان را به گناه نينداخته است ، سپس آن حضرت عليه السّلام ادامه فرمود :

هر كس حدود اين گفتار را دريابد و مراعات كند ، بر هر مخالفى در اين موضوع چيره و غالب گردد .
306 - حسين بن خالد گويد : به حضرت رضا عليه السّلام عرض كردم : اى زادهء رسول خدا ، مردم ، بخاطر رواياتى كه از پدرانتان نقل شده ، ما را قائل به جبر و تشبيه مىدانند .
حضرت فرمود : اى پسر خالد ، بگو ببينم آيا اخبارى كه از پيغمبر صلَّى الله عليه و آله در مورد جبر و تشبيه روايت شده بيشتر است يا اخبارى كه از پدرانم روايت شده ؟
عرض كردم : البتّه آنچه از رسول خدا صلَّى الله عليه و آله نقل شده بيشتر است .
فرمود : بنا بر اين بايد بگويند خود آن حضرت نيز قائل به جبر و تشبيه بوده است ! ! .
گفتم : آنان معتقدند رسول خدا هيچ از آن سخنان را نگفته بلكه به او افترا زده‌اند .
فرمود : پس بگويند پدرانم نيز هيچ كدام را نگفته‌اند بلكه بر ايشان افترا زده‌اند ! سپس فرمود : هر كه قائل به جبر و تشبيه باشد كافر و مشرك است ، و ما از ايشان در دنيا و آخرت بيزاريم ، اى پسر خالد ، اخبار جبر و تشبيه را غلات كه عظمت خدا را

كوچك دانسته‌اند از قول ما جعل كرده‌اند ، هر كس آنان را دوست بدارد ما را دشمن داشته و هر كه آنان را دشمن بدارد ما را دوست داشته است ، و هر كه با ايشان دوستى نمايد ، با ما دشمنى كرده ، و هر كه با ايشان دشمنى كند با ما دوستى نموده است ، هر كه با ايشان رابطه برقرار كند با ما قطع رابطه كرده و هر كه با ايشان قطع رابطه كند با ما مرتبط شده است ، هر كس به ايشان بدى كند به ما نيكى كرده و هر كه به آنان نيكى كند به ما بدى نموده ، هر كه ايشان را گرامى بدارد بما اهانت نموده و هر كه به ايشان اهانت كند ما را احترام كرده ، هر كه ايشان و اقوالشان را قبول كند ما را ردّ كرده ، و هر كه ايشان را ردّ كند ما را پذيرفته است ، هر كه به آنان احسان كند به ما بدى كرده و هر كه به آنان بدى كند به ما احسان نموده ، هر كه آنان را تصديق كند ما را تكذيب كرده و هر كه آنان را تكذيب كند ما را تصديق نموده است ، و هر كه به آنان چيزى عطا كند ما را محروم نموده و هر كه به آنان چيزى ندهد در واقع به ما عطا كرده ! اى پسر خالد ، هر كس از شيعيان ما باشد نبايد از ميان آنان براى خود دوست و ياورى انتخاب كند .