بعمل آوردى كه و * ( « هَلْ جَزاءُ الإِحْسانِ إِلَّا الإِحْسانُ ) * » .
و نيز حضرت ابو محمد الحسن بن على العسكرى عليه السّلام در هنگامى كه قوم ما از محبان و مواليان محمد و آل عليهم سلام الله الملك الفعال بمجلس بهشت آئين ارم تزئين آن خلاصه اولاد سيد المرسلين حاضر شدند جمعى از تلامذه مستفيدين علم آن و ارث علوم ائمة المعصومين رضوان الله عليهم اجمعين بسمع شريف رسانيدند كه از نواصب شخصى با كمال حقد و تعصب در جوار و همسايگى ما است و هميشه مرا آزار و ايذا ميرساند بوسيله حجت و برهان ترجيح و تفضيل اول و دوم و سوم بر حضرت امام اكرم امير المؤمنين صلى الله عليه و سلم و از روى حجج و براهين دلايل ناتمام را باعتقاد خود بر من تمام ميكند و مرا قدرت خواب بحث و جدال و الزام او از روى فضل و حال نيست .
آن حضرت فرمود كه وقتى كه آن جماعت ضال اجتماع در يك محل از محال نموده شروع در قيل و قال نمايند بايد كه بآن مجمع مرور و عبور فرموده آنچه از من استماع مينمائى بآنها بشنوانى ، زيرا كه بمجرد مرور تو آنجا آن جمع منافق از تو طلب جواب كلام سابق خواهند كرد في الفور بايد كه در تكلم آئى و صاحب ايشان كه باعتقاد آن طايفه اعلم آنها است الزام نمائى و تيز زبانى او را شكسته از آن مجمع بعد از الزام و احتجاج آن مبرم لجاج را انهزام و اخراج فرمائى و براى آن ناصبى بي تميز هيچ چيز از سخنان ناستيز باقى نگذارى .
چون تلميذ آن امام الاعلم العزيز استماع جواب باصواب اعتراضات آن نواصب لئام از حضرت امام الانام عليه الصلاة و السّلام نمود با بعضى از اصحاب حاضر آن محل و مقام كه مجمع آن طايفه تيره سرانجام بود شدند و با صاحب ايشان كه باعتقاد آن جماعت اعلم و افضل همگى آنها بود شروع در مكالمه و مجادله نمود و از روى حجت
و برهان او را ملزم و ساكت فرمود كه بمضمون صدق مشحون « * ( فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ ) * » اصلا قدرت تكلم و تفكر نداشت و ندانست كه در مكان و مكين آسمان يا در زمين است و جميع از صواحب و اعيان اهل ايمان كه در آن مكان مصاحب شاگردان امام زمان بودند گفتند : يرحمك الله تعالى يا فلان كه از الزام دادن تو اين طايفه متمرده اعداى خاندان را فرح و سرور نه چندان بر ضماير و خواطر مؤمنان حاصل و عيان گشت كه بغير حضرت رحيم الرحمن علم بحصر و احصاى آن ممكن و ميسر احدى از اهل ايمان باشد ، و آن ناصبى ملزم و تبعه او از متعصبين مبغضين را ده برابر بهجت و سرور با حزن و غم و اندوه و الم مستولى گشت .
چون آن شاگرد مراجعت بخدمت امام الانام عليه السّلام نمود و حقايق سانحه را بالتمام معروض و بيان فرمود آن حضرت عليه السّلام از لسان صدق نشان بيان نمودند كه امروز طرب و فرح كه در آسمانها است بسبب شكست اين دشمن خدا و رسول بمراتب بسيار بسيار زياده از مسرت و سرور شما جماعت ابرار و اخيار است ، و اندوه و غم و حزن و الم كه در پيش ابليس خسيس و تبعه مرده آن لعين پر تلبيسست بسيار بسيار بيشتر از بهجت و سرور شما و مسرت ملايكه آسمانها است ، و جميع ملايك سبعه سموات و ملايكه حجب و فرشتگان كرسى بر آن مؤمن شكنندهء آن ناصبى فريبنده صلوات و درود پسنديده فرستادند ، و مهيمن معبود نيز دعاى همه آنها را قبول نمود ، بناء عليه ذروهء مكان او را بغايت وسيع و مكرم و درجهء نوالش را در كمال رفيع و معظم گردانند و همان طوايف ملايكه گرام ايزد علام آن ناصبى مكسور مهجور عدو الله را بلعن ملبس و مستور نمودند و حضرت عزت نيز قبول لعنت بر آن قوم بىحجت فرمود .
فلهذا عذاب آن جمع كذوب بدبخت را طويل و حساب آنها را بغايت سخت و وبيل گردانيد ؛ و بهمين وسيله پيوسته و مستمر در نار سقر مكين و مستقرند .
فصل ذكر بيان احتجاج حضرت نبى الوهاج بر اصحاب ابرام و لجاج از يهود و نصارى و دهريه و ثنويه و مشركين عرب و الزام همهء آنها باحتجاج از حضرت ابو محمد الحسن بن على العسكرى عليهما السّلام منقول و مرويست كه روزى در مجلس سامى و محفل گرامى امام ناطق جعفر بن محمد الصادق سلام الله عليه نهى مطيعين از مباحثه و مجادله در دين ميكردند ، چون اين كلام بسمع شريف آن امام الانام عليه السّلام رسيد فرمود كه نبى مكرم صلى الله عليه و آله و سلم و امير المؤمنين و باقى ائمه معصومين سلام الله عليهم اجمعين نهى جدال و ابرام از روى احتجاج و الزام مطلقا نكردند بلكه بوثيقه « * ( وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ) * »[1]ايزد تعالى چنانچه بسمع شما رسانيد نهى مهيمن سبحان در باب جدال غير احسنست ، و نيز در محل ديگر ايزد داور ميفرمايد كه « * ( ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ) * »[2].
بنا بر آيات واضح الدلالات جدال بر وجه احسن مأمور به و مستحسن حضرت
[1]سورة العنكبوت : 46 .
[2]سورة النحل : 125 .
ذو المننست و سيد المرسلين و اوصياى آن حضرت صلى الله عليه و آله و سلم و علماى دين استعمال بحث و جدال چنين در دين كردند .
و اما جدال بغير احسن بنا بر نهى حضرت مهيمن حرام و غير مستحسن است ، و ملك علام آن را بر شيعيان ما حرام گردانيد ، و چگونه ايزد متعال مطلقا جمله جدال را حرام گرداند و حال آنكه در كتاب مستطاب ايزد متعال در باب يهود ضال و نصارى بىسعادت و اقبال ميفرمايد كه : « * ( وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ) * »[1].
تفسير آيه وافى هدايه و الله اعلم بالبداية و النهاية آنست كه اعتقاد فاسد طايفه يهود عاقبت نامحمود و نصارى مختلفة الآراى در يوم الحساب و عرض اعمال آنست كه هيچ احدى از افراد بنى نوع انسان از نسا و رجال بغير اين دو طايفه ضال داخل بهشت عنبر سرشت نگردند ، حضرت عزت بىمثال ميفرمايد كه اين دعوى امانى و آمال ايشان بغير حجت و برهان صحيح و عيان نيست ، و اگر آن جماعت ناقصان خواهند كه در دعوى خود از راست گويان باشند بايد كه حجت و برهان خود را ثابت و بيان نمايند ، زيرا كه دعوى در هنگام انكار مدعى عليه بغير بينه و برهان مقبول هيچ طايفه از انبيا و رسولان و اوصياى آن اعيان نيست ، پس علم بتصديق قول ايشان موقوف است بر اثبات حجت و برهان ، و يا آنكه دعاوى خود را بدلائل و براهين واضح و مبين از روى حجت ننمايند و خواهند اراده اثبات دعوى از روى قيل و قال كنند روا نيست الا باحسن جدال ، زيرا كه جدال بغير احسن ممتنع و وبالست .
در آن هنگام از اصحاب گرام در آن مقام از حضرت امام الانام بعد از عرض فدويت و نيكو بندگى استفهام و استعلام نمود كه يا ابن رسول الله پدر و مادرم فداى تو باد
[1]سورة البقرة : 111 .
جدال باحسن بچه نظام و غير احسن بكدام انتظامست .
آن حضرت عليه التحية و السّلام از روى كمال مرحمت و احسان از لسان معجز نشان بيان فرمود كه جدال بغير احسن نزد ما هاديان دين حضرت مهيمن عبارت از آنست كه تو با مبطلى مثلا مجادله كنى و نتوانى كه دفع ابرام و لجاج او از روى اثبات و احتجاج نمائى نهايتش انكار باطل آن ناصبى مبطل مينمائى يا آنكه تو منكر امر حق گردى بخوف آنكه مبادا آن مبطل را در باب آن بر تو حجت و برهان بود كه آن را بر تو معين گرداند و اصلا ترا قدرت بر دفع آن و مخلص و مفرى از آن روشن و عيان نباشد ، اين نوع مجادله غير احسن بنا بر نهى حضرت واهب ذو المنن بر شيعيان ما حرام است و جايز و رخصت نيست كه بوسيله اين نوع جدال بغير فضل و حال باعث حركت فتنه و آزمايش بر ضعفاى اخوان مؤمنين بر مبطلين ضالين گردند ؛ زيرا كه چون جماعت مبطلين با مؤمنين مجادله نمايند و اين طايفه بر عجز ايشان مطلع گردند و بدانند كه مؤمنين در دست آنها ضعيف و حيرانند و اصلا قدرت بر رد و الزام از روى احتجاج آن ارباب ابرام و لجاج ندارند .
بيقين آن مبطلين لئام همان ضعف محبين را باعتقاد ناتمام ايشان بر مطالب و مرام خود دليل از روى حجت و الزام دانند ، در آن وقت بر حاصل حقيت مذهب باطل خود فخر و مباهات نموده بر طايفه مؤمنين سرزنش و نفرين نمايند ، و عوام طايفه ضالين علماى مبطلين خود را تصديق و تحسين فرمايند و دلهاى ضعفاى مؤمنين در هنگام مشاهده و ملاحظه عجز و ضعف محبين در پيش نواصب مبطلين بغايت متألم و اندوهگين و بينهايت محزون و غمگين گردند بلكه عوام مؤمنين را در اين حال شكى در امر دين سانح و مبين گردد نعوذ با لله من هذا الاعتقاد و نتعوذ اليه في المرجع و المعاد .
و اما جدال باحسن عبارت از جداليست كه مأمور به ايزد ذو المنن و مستحسن
حضرت پيغمبر و باقى ائمه مهيمن باشد ، و تفصيل اين اجمال آنست كه حضرت الله تبارك و تعالى رسول پسنديده و نبى برگزيده خود حضرت محمد مصطفى صلى الله عليه و آله و سلم را امر بجدال از روى احتجاج با منكرين بعثت و لجاج بعد از موت و احياى ايشان در هنگام احتجاج فرمود ، چنانچه ايزد سبحان در قرآن از آن حكايت و اعلان نمود كه « * ( وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَه قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ ) * » يعنى چون منكر اموات و احيا بشما از روى انكار گفت كه احياى عظام رميم پيش من مستقيم نيست ، حضرت الله تعالى بر رد قول منكر ميفرمايد كه :
« * ( قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ) * »[1]يعنى حضرت ايزد متعال از رسول با عز و اجلال اراده بحث و جدال با منكر احياى اموات كه باعتقاد فاسده او از جمله محالاتست نموده فرمود كه : يا محمد بگو همان خداى كه در اول انشاء و ابداع مخلوقات بغير اسباب و مواد آلات نمود الحال هر چند عظام رميم و اجسام پوسيده و غير مستقيم يا آنكه بچيزى يا بخاك مستحيل گشته باشد ليكن چون ماده كه عبارت از آن خاك عظام و اجسامست باقى و موجود است حضرت محيى الاموات از احياء و اعاده آن چون عاجز باشد ؟ چه بنزد ارباب طبع سليم و ذهن مستقيم اعاده و احياى عظام رميم از حضرت قادر عليم در اين حال صحيح و مستقيم بود و شك و ريبى بعد از اخبار ايزد خالق و مخبر صادق واقع نبود بلكه در اين حال ثانى اعاده خلقان از اول بغايت سهل و آسانتر باشد .
باز حضرت بىنياز بجهت مزيد تأكيد و استعلام نبى الاكرام و الاعز از بيان نمود كه « * ( الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ ناراً ) * » يعنى همان خداوند بيچون كه در درخت سبز آتش سوزاننده را مكمون گردانيد كه در هنگام ضرورت و احتياج شما چون اراده كنيد آتش از آن استخراج مينمائيد اعاده و ايجاد اموات كند ، پس حضرت
[1]سورهء يس : 80 .
قادر علام از اظهار اين نوع قدرت و اهتمام شما را آگاه و اعلام نمود كه بر اعاده و احياى اجسام پوسيده بيشتر از پيشتر قدرت دارد .
و نيز قادر عزيز كريم بجهت مزيد تعليم و تفهيم سيد النبى العظيم در باب اعاده اجسام غير مستقيم و عظام رميم در جواب منكر لئيم در كتاب لازم التكريم ميفرمايد كه « * ( أَ وَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ ) * »[1]يعنى هر گاه خلقت آسمان و زمين در نزد قدرت و وهم شما منكرين از اعاده و احياى اجسام باليه و عظام رميم بغايت اعظم بلكه بحسب عقل شما ابعد از هر امر بعيد و عظيم باشد و حال آنكه شما تجويز ايجاد اين همه چيز عجيب از حضرت عزيز مجيب كه در پيش عقل شما بغايت صعب و مهيبست مينمائيد ، پس چرا تجويز چيزى كه از خلقت آسمان و زمين بغايت سهل و آسانتر باشد نمىنمائيد ، زيرا كه ارباب عقل و عرفان و اصحاب علم و ايقان بعد از رؤيت ادله و برهان كه عبارت از مشاهده مصنوعات ايزد سبحان از خلقت زمين و آسمان و ايجاد انس و جان است همگى ايشان قائل بر اعاده اجسام پوسيده و عظام رميم در يوم القيامه شدند و منكر قدرت حضرت واجب الوجود مهيمن بر هيچ امر ممكن نشدند .
چون كلام امام الانام جعفر صادق عليه السّلام باين مقام رسيد روى باصحاب حضار مجلس عالى و محفل متعالى آورده فرمود كه بحث و جدال كه نزد ايزد متعال مستحسن بىقيل قال است همينست ، زيرا كه اين بحث و جدال باعث دفع قيل و قال كفره ضال و موجب رفع شبهات آن طايفه جهالست .
اما جدال بغير احسن كه پسنديدهء واحد مهيمن نيست بنوعى كه سابقا سمت تحرير يافت مثلا آنكه تو منكر امر حق گردى بجهت آنكه ترا علم و كمال حاصل نيست كه بوسيله آن تفرقه
[1]سورهء يس : 81 .
ميان حق و باطل آنكه با تو مجادله مينمايد كنى و بتوانى كه او را از باطل بحجت و برهان برهانى ، بلكه تو بواسطهء عدم قدرت بر دليل و برهان منكر اين امر حق ظاهر و عيان گشتى ؛ بىشبهه و قال اين نوع بحث و جدال بر تو حرام و وبالست ، بلكه در يوم لا ينفع فيه مال و لا بنون موجب و مستحق عذاب و نكال گردى ، زيرا كه چنانچه خصم مدعى باطل منكر حق شده تو نيز همان طريق غير مستحسن را مرعى داشته حق ديگر را منكر شدى ، پس در انكار امر حق با مبطل غير حق شريك و سهيم گشتى و اصلا پى تحصيل حجت و براهين نگشتى .
حضرت ابو محمد الحسن بن على العسكرى عليه السّلام فرمود كه چون كلام جد بزرگوارم حضرت امام جعفر بن محمد الصادق عليه السّلام باين كلمات صدق اليتام اختنام يافت شخص ديگر از اصحاب كرام در آن مقام بر پاى خاست و گفت پدر و مادرم فداى تو باد آيا حضرت سيد الانام عليه صلوات الملك العلام در ايام نبوت با هيچ احدى از اشخاص رجال بحث و جدال بواسطهء اثبات امر ايزد متعال نمود و آن خصم مبرم لجاج را باثبات مطلب و مرام الزام و احتجاج فرمود ؟
آن حضرت در جواب سائل گفت : ترا ظن بر حضرت رسول ذو المنن بر امرى كه مراد ايزد مهيمن باشد بچه نوعست ؛ زنهار در آن كار و فن مخالفت حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم را با ايزد داور بخاطر خود راه ندهى ؛ زيرا كه بمضمون « * ( إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ) * » خصوص ظن آن حضرت سيد العرب و العجم كه آن وسيله اضعاف و مضاعفه اثم و موجب عقوبت و حرمت جسمست گناه بسيار بسيار آشكار گردد . زيرا كه حضرت واهب مهيمن بنا بر آيات ظاهر الدلالات « * ( وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ) * » و « * ( قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ ) * » براى حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم مثل زدند و آن حضرت را مأمور بجدال و بعضى اشغال ديگر گردانيدند ، و هر گاه امر چنين بسيد المرسلين نموده باشند چگونه شما ظن مخالفت امر و حكم ايزد داور نسبت بآن سيد و سرور ميبريد و گمان شما چنانست كه آن حضرت بآنچه مأمور گرديد معمول نگردانيد يا چيزى