در هر صورت، آيه شريفه به روشنى بر وجوب خمس دلالت دارد و جاى هيچگونه شك و ترديدى در آن نيست. تنها يك نكته را بايد بررسى كرد و آن نكته اين است كه آيا مراد از غنيمت، كه در آيه غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ ذكر شده، غنايم جنگى است كه در جنگ هاى صدر اسلام به دست مسلمانان مى آمد، يا شامل همه غنايم است تا آنچه را هم كه به واسطه كسب، تجارت، صنعت و كشاورزى به دست مؤمنين مى آيد شامل شود؟
اينجا محل اختلاف بين شيعه و اهل تسنّن است. علماى اهل تسنّن خمس را به غنايم و منافعى كه در جنگ به دست رزمندگان بيايد اختصاص داده اند، ولى علما و مجتهدين شيعه، همگى معتقدند و فتوا داده اند كه خمس به هر منفعتى كه به دست مردم برسد، تعلّق گرفته و تنها به غنايم جنگى اختصاص ندارد. از اين رو، لازم است در اين مورد قدرى تأمّل و بحث شود كه شبههاى دراذهان نماند.
معناى غنيمت در قرآن
در آيات بسيارى از قرآن مجيد، كلمه «غنم» و مشتقات آن ذكر شده است. مفسّران متقدّم و متأخّر شيعه، بدون هيچ گونه ترديد، اين كلمه را به معناى مطلق فوايد و همه بهره ها تفسير كرده اند. براى نمونه، به چهار مورد از اين آيات شريفه اشاره مى نماييم:
1.(تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثيرَةٌ)«1»
«شما آرزو داريد بهره اى از متاع ناچيز دنيا ببريد، در حالى كه منافع و بهره هاى زيادى نزد خدا هست»
2.(فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ)«2»
«پس اكنون از هر چه منافع به دست آوريد، بخوريد حلال و گوارا باشد براى شما»
3.(وَ مَغانِمَ كَثيرَةً يَأْخُذُونَها وَ كانَ اللَّهُ عَزيزاً حَكيماً)«3»
«و به بهره ها و منافع بسيارى خواهند رسيد و خداوند بر همه امور مقتدر و داناست».
4.(وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثيرَةً تَأْخُذُونَها)«4»
«خدا به شما وعده گرفتن منافع و بهره هاى فراوانى نموده است كه شما به دست مى آوريد»
خوانندگان عزيز، همچنان كه ملاحظه فرموديد آيات
__________________________________________________
(1). سوره مباركه نساء، آيه 94
(2). سوره مباركه انفال، آيه 69
(3). سوره مباركه فتح، آيه 19
(4). سوره مباركه فتح، آيه 20
شريفى كه به عنوان نمونه ذكر گرديد آياتى است كه در آنها كلمه هاى گرفته شده از «غنم» به نظر تمام مفسّران به معناى مطلق فوايد و منافع تفسير گرديده اند.
بنابراين، كلمه غَنِمْتُمْ كه در آيه 41 سوره مباركه انفال آورده شده است به معناى كليه منافع و بهره هايى است كه به انسانها مى رسد و يكى از مصاديق آنها هم منافع و غنايم جنگى است.
ب) از ديدگاه روايات
امامان معصوم:به عنوان راهبران الهى و مناديان هدايت، در قول و عمل خود، با استناد به آيه خمس و با تكيه بر مفهوم «غنيمت» در آيه شريفه، بر اين امر مهمّ از فروع اعتقادى توجّه خاصّى نمودهاند. آن بزرگواران، خمس را از انحصار به غنايم جنگى بيرون آورده و به ديگر دستاوردها از جمله سود كسب ها تعميم داده اند.
ائمّه:خمس را به عنوان حقّ ولايت و امامت از مردم گرفته و هزينه كردن آن را نيز خود به عهده داشتند و حتّى در زمانى كه در تقيّه به سر مى بردند، براى اين امر نماينده و وكيل تعيين و معرفى مىنمودند كه ان شاءالله در فصل هفتم، همه نمايندگان و وكلاى آن بزرگواران را به طور مفصّل معرفى خواهيم نمود.
اين مسؤوليّت، پس از هر امام (ع)، به امام (ع) بعد منتقل مى گرديد و نمايندگان، وجوهات خمسى را كه در اختيار داشتند
به امام (ع) بعدى مى پرداختند كه نمونه هاى زيادى در كتب تاريخ و رجال مضبوط است. از جمله آنها، داستان ابوالاديان است كه نماينده امام حسن عسگرى (ع) بود و بعد از شهادت آن حضرت (ع) به سامرا آمد و بعد از تحقيقات زيادى خدمت حضرت ولى عصر (عج) رسيد و وجوه خمسى را به دست مبارك ايشان رسانيد. اكنون توجّه خوانندگان عزيز را به چند روايت از آن بزرگواران:درباره وجوب خمس و نقش حسّاس آن در جامعه اسلامى جلب مى نماييم.
خمس در گفتار امامان معصوم:
1. امام جعفر صادق (ع) فرمود:
«إِنَّ اللَّهَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَمَّا حَرَّمَ عَلَيْنَا الصَّدَقَةَ أَنْزَلَ لَنَا الْخُمُسَ فَالصَّدَقَةُ عَلَيْنَا حَرَامٌ وَ الْخُمُسُ لَنَا فَرِيضَةٌ وَ الْكَرَامَةُ لَنَا حَلَال»«1»
همانا خدايى كه جز او خدايى نيست، صدقه را بر ما خاندان حرام كرده و خمس را براى ما قرار داد و آن را بر ما واجب كرد و براى ما كرامت و حلال است.
2. امام جعفر صادق (ع) در تفسير آيه شريفه وَ اعْلَمُوا
__________________________________________________
(1). وسائل الشيعه، ج 9، ص 483
أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ «1» مى فرمايد:
«هِيَ وَ اللَّهِ الْإِفَادَةُ يَوْماً بِيَوْمٍ»«2»
سوگند به خدا، آن، فايده اى است كه روز به روز به دست مردم برسد.
3. امام محمد باقر (ع) مى فرمايد:
«إِنَ لَنَا الْخُمُسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ لَنَا الْأَنْفَالَ»«3»
همانا در قرآن براى ما خمس و انفال تعيين شده است.
4. امام محمد باقر (ع) مى فرمايد:
«فَإِنَّ لَنَا خُمُسَهُ وَ لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَشْتَرِيَ مِنَ الْخُمُسِ شَيْئاً حَتَّى يَصِلَ إِلَيْنَا حَقُّنَا»«4»
خمس حق ماست و براى هيچ كس حلال نيست كه از مال خمس نداده چيزى بخرد، تا آن كه پيش از آن، حق ما را بپردازد.
5. امام محمد باقر (ع) فرمود:
«مَنِ اشْتَرَى شَيْئاً مِنَ الْخُمُسِ لَمْ يَعْذِرْهُ اللَّهُ اشْتَرَى مَا
__________________________________________________
(1). سوره مباركه انفال، آيه 41
(2). وسائل الشيعه، ج 9، ص 546
(3). وسائل الشيعه، ج 9، ص 549
(4). كافى، ج 1، ص 545
لَا يَحِلُ لَهُ»«1»
كسى كه از مالى كه خمس آن را پرداخت ننموده چيزى بخرد، خداوند عذر او را نمى پذيرد؛ چرا كه چيزى را خريده كه بر او حلال نبوده است.
6. عبدالله بن سنان از امام جعفر صادق (ع) روايت كرده كه فرمودند:
«عَلَى كُلِّ امْرِئٍ غَنِمَ أَوِ اكْتَسَبَ الْخُمُسُ مِمَّا أَصَابَ»«2»
بر هر فردى كه غنيمتى به دست آورد يا كسبى كند، واجب است خمس فايده اى كه به دست آورده بپردازد.
7. امام على النقى (ع) فرمودند:
«وَ اللَّهِ لَيَسْأَلَنَّهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ ذَلِكَ سُؤَالًا حَثِيثاً»«3»
به خدا قسم كه خداوند متعال از كسانى كه خمس نمى دهند سؤال سخت و دشوارى مى نمايد.
8. در روايتى از ابوعلى بن راشد وكيل حضرت هادى (ع) آمده كه مى گويد:
__________________________________________________
(1). وسائل الشيعه، ج 9، ص 484
(2). وسائل الشيعه، ج 9، ص 503
(3). وسائل الشيعه، ج 9، ص 538
«قُلْتُ لَهُ: أَمَرْتَنِي بِالْقِيَامِ بِأَمْرِكَ وَ أَخْذِ حَقِّكَ فَأَعْلَمْتُ مَوَالِيَكَ بِذَلِكَ؛ فَقَالَ لِي بَعْضُهُمْ: وَ أَيُّ شَيْءٍ حَقُّهُ؟ فَلَمْ أَدْرِ مَا أُجِيبُهُ. فَقَالَ: يَجِبُ عَلَيْهِمُ الْخُمُسُ»«1»
به حضرت عرض كردم: به من امر فرموديد كه حقّ شما را از مردم بگيرم. من هم پيام شما را به آنها رسانيدم. آنها از من پرسيدند: كه حق امام (ع) چيست؟ نمى دانستم چه بگويم. حضرت (ع) فرمودند: خمس بر آنها واجب است.
9. سكونى از امام صادق (ع) نقل مى كند كه فرمود:
شخصى به خدمت اميرالمؤمنين (ع) رسيد و عرض كرد: مالى را كسب كرده ام امّا به حلال و حرام آن توجه نداشتم. حال قصد توبه دارم امّا حلال و حرام آن براى من مشخّص نيست و مقدار اختلاط آن را نمى دانم. پس حضرت (ع) فرمود:
«تَصَدَّقْ بِخُمُسِ مَالِكَ فَإِنَ اللَّهَ رَضِيَ مِنَ الْأَشْيَاءِ بِالْخُمُسِ وَ سَائِرُ الْمَالِ لَكَ حَلَالٌ»«2»
خمس مال خود را بپرداز. به يقين خداوند با دادن خمس راضى مى شود و بقيه آن مال براى تو حلال است.
10. عمران بن خمس مى گويد: آيه خمس را در محضر امام موسى بن جعفر8خواندم. امام (ع) فرمود:
__________________________________________________
(1). وسائل الشيعه، ج 9، ص 500
(2). وسائل الشيعه، ج 9، ص 506
«مَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ لِرَسُولِهِ وَ مَا كَانَ لِرَسُولِهِ فَهُوَ لَنَا»«1»
آنچه براى خداست، از آن پيامبر6است و آنچه براى پيامبر6است براى ما هم هست.
سپس فرمود:
«وَ اللَّهِ لَقَدْ يَسَّرَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَرْزَاقَهُمْ بِخَمْسَةِ دَرَاهِمَ جَعَلُوا لِرَبِّهِمْ وَاحِداً وَ أَكَلُوا أَرْبَعَةً أَحِلَّاءَ»
سوگند به خدا، خداوند روزىِ مؤمنان را در پنج درهم مقرر داشته است كه يكى را براى پروردگارشان قرار دهند و چهار درهم را خود استفاده كنند.
11. گروهى از شيعيان خراسان به حضور امام رضا (ع) رسيده و از ايشان خواستند كه خمس را بر آنان حلال بفرمايد. امام (ع) در پاسخ فرمود:
«مَا أَمْحَلَ هَذَا، تَمْحَضُونَّا بِالْمَوَدَّةِ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَزْوُونَ عَنَّا حَقّاً جَعَلَهُ اللَّهُ لَنَا وَ جَعَلَنَا لَهُ وَ هُوَ الْخُمُسُ لَا نَجْعَلُ لَا نَجْعَلُ لَا نَجْعَلُ لِأَحَدٍ مِنْكُمْ فِي حِلٍّ»«2»
اين خواسته شما چه رنج آور است. در دوستى با ما تنها به زبانتان بسنده مى كنيد و حقّى كه خداوند براى ما قرار داده است
__________________________________________________
(1). وسائل الشيعه، ج 9، ص 484
(2). كافى، ج 1، ص 548