خصوصیات قلب
قلب از دیدگاه قرآن یک ابزار شناخت نیز به حساب میآید. اساساً مخاطب بخش عمدهای از پیام قرآن دل انسان است، پیامی که تنها گوش دل قادر به شنیدن آن است و هیچ گوش دیگری را یارای شنیدن آن نیست. از این رو قرآن تأکید زیادی در حفظ و نگهداری و تکامل این ابزار دارد. در قرآن به کرّات به مسائلی از قبیل تزکیه نفس و روشنایی قلب و صفای دل برمیخوریم:
قَدْ افْلَحَ مَنْ زَکیها[1].
رستگار شد کسی که قلب خود را از آلودگیها پاک نگه داشت.
کلّا بَلْ رانَ عَلی قُلوبِهِمْ ما کانوا یکسِبونَ[2].
سخن اینها را نخوان که کارهای ناشایست اینان بر روی قلبهایشان تیرگیها و زنگارها قرار داده است.
و درباره روشنایی قلب میگوید:
انْ تَتَّقُوا اللَّهَ یجْعَلْ لَکمْ فُرْقاناً[3].
اگر راه تقوا و پاکی را پیش گیرید خدا نور روشنایی در قلب شما قرار میدهد.
[1]. شمس/ 9.
[2]. مطفّفین/ 14.
[3]. انفال/ 29.
و یا در آیهای دیگر:
وَ الَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنا[1].
کسانی که در راه ما با خلوص نیت کوشش کنند ما راه خود را بر روی آنها باز میکنیم.
متقابلًا از اینکه کارهای ناشایست انسان روح او را تیره و کدر میکند و کششها و گرایشهای پاک را از انسان میگیرد، به کرّات در قرآن سخن رفته است. از زبان مؤمنین میگوید:
رَبَّنا لاتُزِغْ قُلوبَنا بَعْدَ اذْ هَدَیتَنا[2].
و یا در وصف بدکاران:
کلّا بَلْ رانَ عَلی قُلوبِهِمْ ما کانوا یکسِبونَ.
چنین نیست بلکه ظلمت ظلم و بدکاریهایشان بر دلهای آنها غلبه کرد.
فَلَمّا زاغوا ازاغَ اللَّهُ قُلوبَهُمْ[3].
چون از حق روی گردانیدند خدا هم دلهایشان را از اقبال به
[1]. عنکبوت/ 69.
[2]. آلعمران/ 8.
[3]. صف/ 5.
حق بگردانید.
و یا از قفل زده شدن و مهر خوردن بر دلها و قسی شدن قلبها سخن میگوید:
خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی ابْصارِهِمْ غِشاوَةٌ[1].
وَ جَعَلْنا عَلی قُلوبِهِمْ اکنَّةً انْ یفْقَهوهُ[2].
بر دلهایشان پرده نهادهایم که فهم نتوانند کرد.
کذلِک یطْبَعُ اللَّهُ عَلی قُلوبِ الْکافِرینَ[3].
اینچنین خداوند دلهای کافران را مهر خواهد کرد.
فَقَسَتْ قُلوبُهُمْ وَ کثیرٌ مِنْهُمْ فاسِقونَ[4].
پس دلهایشان زنگ قساوت گرفت و بسیار فاسق و نابکار شدند.
همه این تأکیدها نشان میدهد که قرآن یک جوّ روحی و معنوی عالی برای انسان قائل است و لازم میداند که هر فردی این جوّ را پاک و
(1). بقره/ 7 [خداوند بر دلهایشان مُهر کرد و بر گوش و چشمشان پردهای است.]
[2]. انعام/ 25.
[3]. اعراف/ 101.
[4]. حدید/ 16.
فاجعه اندلس
تاریخ بشر نشان میدهد که هرگاه قدرتهای حاکم میخواهند جامعهای را تحت سلطه خود قرار دهند و آن را استثمار کنند، تلاش میکنند تا روح جامعه را فاسد کنند و برای این منظور تسهیلات شهوترانی را برای مردم زیاد میکنند و آنها را به شهوترانی ترغیب میکنند. نمونه عبرتانگیزی از این شیوه کثیف، فاجعهای بود که در اسپانیای مسلمان- که یکی از سرچشمههای رنسانس به حساب میآمد و از پیشرفتهترین تمدنهای اروپا محسوب میشد- برای مسلمانان اتفاق افتاد.
مسیحیان برای خارج کردن اسپانیا از چنگ مسلمانان، از راه فاسد کردن روحیه و اخلاق جوانان مسلمان وارد عمل شدند. تا آنجا که توانستند وسائل لهو و لعب و شهوترانی را به سهولت در اختیار مسلمانان قرار دادند و در این کار تا آنجا پیش رفتند که حتی سرداران و مقامات دولتی را نیز فریفتند و آنان را آلوده ساختند و به این ترتیب توانستند عزم و اراده و نیرو و شجاعت و ایمان و پاکی روح مسلمین را از میان بردارند و آنها را به آدمهایی زبون و ضعیف و شهوتران و شرابخواره و زنباره مبدل کنند. و پر واضح است که
غلبه و پیروزی بر چنین مردمی کار دشواری نیست.
مسیحیان به انتقام حکومت 300- 400 ساله مسلمانان آنچنان انتقامی از آنان گرفتند که تاریخ نیز از بازگوکردن آن جنایات شرمسار است. همان مسیحیانی که برحسب تعلیمات حضرت مسیح موظفند وقتی سیلی به سمت راست صورتشان میخورد سمت چپ صورت خود را پیش بیاورند، در اندلس دریای خون از کشتگان مسلمان به راه انداختند و روی چنگیز را سفید کردند. البته شکست مسلمانان نتیجه دون همتی و فساد روح خود آنان بود و مکافات عمل نکردن به قرآن و دستورات آن.
در زمان ما نیز استعمار هرجا که پا میگذارد، تکیه روی همان موضوعی میکند که قرآن دربارهاش هشدار داده است؛ یعنی میکوشد تا دلها را فاسد کند. دل که فاسد شد، دیگر نه تنها از عقل کاری نمیآید، بلکه خود تبدیل به زنجیر بزرگتری بر دست و پای انسان میشود. این است که میبینیم استعمارگران و استثمارکنندگان انسان از باز کردن مدرسه و دانشگاه بیم ندارند و حتی خود در تأسیس آن اقدام میکنند، اما از سوی دیگر با تمام قوا میکوشند تا قلب و روح دانشجو و دانشآموز را فاسد و تباه کنند. آنها از این حقیقت به خوبی آگاهند که قلب و روح مریض و بیمار هیچ کاری نمیتواند صورت دهد و به هر پستی و بهرهکشی و استثمار تن میدهد.
قرآن به تعالی و پاکی روح جامعه اهمیت زیادی میدهد. در آیه شریفهای میفرماید:
وَ تعاوَنوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لاتَعاوَنوا عَلَی الْاثْمِ وَ الْعُدْوانِ[1]
. با یکدیگر همکاری و تعاون و فعالیت مشترک داشته باشید در زمینه نیکیها و پاکیها؛ یعنی اولًا دنبال کار خیر و نیک باشید و گرد پلیدی و زشتی نگردید و ثانیاً کار نیکو را دستهجمعی و گروهی انجام دهید نه به صورت انفرادی و تنها.
در مورد دل دو سه نکته هم از زبان پیامبر و ائمه برایتان نقل میکنم تا حسن ختامی برای این مطلب باشد. در کتب سیره نوشتهاند: روزی مردی به خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد سؤالی دارم. پیامبر فرمودند: آیا میخواهی پاسخت را بشنوی؟ عرض کرد بفرمایید. پیامبر فرمود: آمدهای از من معنای برّ و نیکی، و اثم و زشتی را سؤال کنی؟ جواب داد آری سؤال من همین است. پیامبر سه انگشت خود را جمع کرد و آرام بر سینه مرد زد و فرمود: این فتوا را از قلبت بپرس، و بعد اضافه کرد: این دل انسان طوری ساخته شده است که پیوندی دارد با نیکیها؛ با نیکیها آرام میگیرد ولی بدیها و زشتیها آن را مضطرب و ناراحت میکند. درست همانگونه که بدن انسان اگر چیزی که با آن تجانس ندارد واردش شود نظم آن را بهم میزند و کار ارگانهای مختلف آن را مختل میسازد، روح انسان نیز به واسطه اعمال ناشایست دچار اختلال و ناراحتی میشود. آنچه که در میان ما «عذاب وجدان» نامیده میشود ناشی از همین عدم تجانس روح است با زشتکاری و تباهی.
[1]. مائده/ 2.
اسْتَفْتِ قَلْبَک وَ انْ افْتاک الْمُفتونَ.
نظر واقعبینانه را از قلبت بپرس اگرچه صاحبنظران به خلافش نظر بدهند.
مولوی این حدیث را به شعر درآورده:
پس پیمبر گفت استفتوا القلوب
گرچه مفتیشان برون گوید خطوب
و یا در شعر دیگری:
گوش کن استفتِ قلبَک از رسول
گرچه مفتی برون گوید فضول
پیامبر بر این نکته انگشت میگذارد که اگر انسان جوینده حقیقت باشد و برای کشف حقیقت خود را بیطرف و خالص بکند، در این صورت قلب او هرگز به او خیانت نخواهد کرد و او را در مسیر صحیح هدایت خواهد کرد. اساساً انسان تا زمانی که جوینده راستین حق و حقیقت است و در جاده حق گام برمیدارد هرچه که به او برسد حق و حقیقت است. و البته این نکته ظریفی است که اغلب باعث اشتباه میشود. آنجا که انسان به گمراهی کشیده میشود دلیلش این است که از ابتدا جهتگیری خاصی داشته و جویای حقیقت خالص نبوده است. پیامبر در جواب کسی که سؤال کرده بود «برّ» چیست، جواب داد: اگر تو واقعاً به دنبال برّ هستی، آنگاه که قلبت به چیزی آرام میگیرد و وجدانت آسوده میشود بدان که این برّ است، ولی آنگاه که به چیزی راغب هستی اما دلت آرام و قرار نمیگیرد مطمئن باش که آن اثم است.
و در جای دیگر از پیامبر درباره معنای ایمان میپرسند. پیامبر میفرماید: آن که هرگاه کار زشتی انجام میدهد دچار ناراحتی و پشیمانی میشود و هرگاه کار شایستهای انجام میدهد خوشحال و شاد میگردد، او
از ایمان بهرهمند است.
از حضرت امام صادق علیه السلام نقل میکنند که فرمود: مؤمن وقتی از گرفتاری تعلق به دنیا آزاد شد[1]حلاوت دوستی خدا را در قلب خود احساس میکند و در این هنگام گویی دیگر زمین برایش کوچک میشود و با تمام وجود میخواهد که از این عالم ماده رها شود و بیرون برود. و این واقعیتی است که اولیاءاللَّه و مردان خدا با زندگی خود درستی آن را به اثبات رساندهاند.
در تاریخ زندگی پیامبر نوشتهاند روزی بعد از نماز صبح به سراغ اصحاب صُفّه رفت. اینان مردمی فقیر بودند که از مال دنیا هیچ نداشتند و در مدینه در کنار مسجد پیامبر روزگار میگذرانیدند. پیغمبر چشمش به یکی از آنها افتاد، دید که رنجور و نزار است و چشمهایش در کاسه سرش فرو رفته است. پرسید حالت چطور است؟
جواب داد: در حالی صبح کردهام که اهل یقین شدهام. پیامبر فرمود: ادعای بزرگی میکنی، علامت آن چیست؟ گفت: علامت یقین من این است که شبها خواب از من گرفته شده و روزها همواره در روزه بسر میبرم و شب تا به صبح بیتاب عبادتم.
پیامبر فرمود: کافی نیست، بیشتر بگو. او هم شروع کرد به گفتن سایر علائم. عرض کرد: یا رسول اللَّه! من الآن در حالتی هستم که گویی اهل بهشت و اهل جهنم را میبینم و صدایشان را میشنوم. اگر به من اجازه دهی باطن یک یک اصحاب تو را بگویم. پیامبر فرمود: سکوت، سکوت، بیشتر نگو. اما بگو چه آرزویی داری؟ عرض کرد: آرزوی جهاد در راه خدا.
[1]. در کتاب سیری در نهجالبلاغه توضیح دادهام که اسلام میان علاقه به دنیا و تعلق و وابستگی به آنفرق میگذارد.