و عزرائیل هم بر او منکشف میشوند و فرود میآیند، همان طور که ملک و فرشته حامل علم و وحی و الهام که نامش جبرئیل است فرود میآید.
اگر این طور گفتیم، نشان میدهد که در شب قدر مطلبی که برای امام و ولی مطلق که رابط میان زمین و آسمان است منکشف میشود تنها علوم نیست، بلکه غیر علوم هم بر او نازل میشود.
بعضی دیگر معتقدند که اساسا روح از جنس ملائکه نیست و مقصود از روح هم جبرئیل نیست. حتی در آنجا که میفرماید: «نَزَلَ بِهِ الرّوحُ الاَْمینُ»[1]یا «نَزَّلَهُ روحُ الْقُدُسِ»[2]مقصود از روح الامین و روح القدس، جبرئیل نیست. روح اساسا موجود دیگری است؛ در این جهت که از سنخ عالم طبیعت نیست مانند فرشتگان است ولی خودش جنس دیگری است که با جنس ملائکه متفاوت است. ولی حالا او چگونه است و چه خصوصیاتی دارد ما نمیدانیم.
پس آن مقداری که ما میتوانیم بدانیم این است که روح از جنس عالم طبیعت نیست، حال یا خودش فرشته خاصی است که همان جبرئیل است و به اعتبار اینکه شأن و منصب او این است که حامل علوم و الهام بخش است جداگانه ذکر شده است، یا مقصود موجود دیگری است که از سنخ ملائکه نیست. این جهاتش الان بر شخص من کاملا روشن نیست. و صلّی الله علی محمد و آله الطاهرین.
باسمک العظیم الاعظم الاعزّ الاجلّ الاکرم یا الله...
پروردگارا دلهای ما به نور ایمان منوّر بفرما، ما را قدردان ایام و لیالی متبرکه قرار بده، در این ماه رجب که ماه عبادت است
[1]. شعراء / 193.
[2]. نحل / 102.
توفیق عبادت به همه ما عنایت بفرما[1]، اموات ما مشمول عنایت و مغفرت خودت قرار بده.
[1]. حالا دیگر این چیزها ور افتاده. ما وقتی بچه بودیم ماه رجب و شعبان كه میآمد احساس میكردیم؛ چونمرحوم پدر ما وقتی ماه رجب میآمد همه اوضاع و عباداتش فرق میكرد. ایشان و والده ما در ماه رجبپنجشنبهها و جمعهها روزه میگرفتند و گاهی ابوی ما هر سه ماه رجب و شعبان و رمضان را روزه میگرفت.اصلا ماه رجب در منزل ما فرق داشت. حالا اصلا خود ما احساس نمیكنیم كه ماه رجب آمده، و باید با تقویمآن را پیدا كنیم.
تفسیر سوره بینه
بسم الله الرحمن الرحیم
لَمْ یکنِ الَّذینَ کفَروا مِنْ اَهْلِ الْکتابِ وَ الْمُشْرِکینَ مُنْفَکینَ حَتّی تَأْتِیهُمُ الْبَینَةُ. رَسولٌ مِنَ اللهِ یتلوا صُحُفآ مُطَهَّرَةً. فیها کتُبٌ قَیمَةٌ. وَ ما تَفَرَّقَ الَّذینَ اُوتُوا الْکتابَ اِلّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَینَةُ. وَ ما اُمِروا اِلّا لِیعْبُدُوا اللهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدّینَ حُنَفاءَ وَ یقیمُوا الصَّلوةَ وَ یؤْتُوا الزَّکوةَ وَ ذلِک دینُ الْقَیمَةِ[1].
سوره مبارکه بینه (لَمْ یکنْ) است. آیه اول این سوره از نظر ترکیب کلمات و احتمالاتی که در این آیه مبارکه هست از آیات مشکل قرآن است و کمتر آیهای این طور است. یک ترجمه اجمالی از این آیه بکنیم بعد به
[1]. بینه / 1 ـ 5 .
شرح بپردازیم.
میفرماید: کافرانی از اهل کتاب[1]و همچنین از مشرکین جدایی پذیر[2]نبودند، تا وقتی که برسد برای آنها دلیل روشن[3]. مقصود از اینکه «کافران از اهل کتاب و مشرکین (یا: کافرانی از اهل کتاب و مشرکین[4]) جدا شدنی نبودند تا وقتی که دلیل روشن برای آنها بیاید» چیست؟ از چه چیزی جدا شدنی نبودند؟
در اینجا چند سؤال وجود دارد: اول اینکه میفرماید «مِنْ اَهْلِ الْکتابِ». «مِنْ» در زبان عربی در موارد متعددی استعمال میشود و معانی متعددی دارد. در اینجا دو معنا محتمل است: یکی اینکه «مِنِ» بیانی باشد و دیگر اینکه «مِنِ» تبعیضی باشد. اگر آن را بیانی بگیریم معنی عبارت این است: «کافران که عبارتند از اهل کتاب و مشرکین» و اگر آن را تبعیضی بگیریم این طور میشود : «کافرانِ از اهل کتاب و مشرکین» و در واقع چنین میشود: «کافرانی از اهل کتاب و مشرکین» که مقصود بعضی از اهل کتاب و مشرکین است. سؤال دوم: اینها از چه چیزی جدا شدنی نبودند؟ آن چیزی که اینها به آن چسبیده بودند یا آن چیز به اینها چسبیده بود، چیست؟ سؤال سوم: گفتهاند طبق قاعده اینجا باید به جای «حَتّی تَأْتِیهُمُ الْبَینَةُ» میفرمود: «حَتّی اَتیهُمُ الْبَینَةُ» و معمولا هم در ترجمهها این فعل مضارع را ماضی ترجمه میکنند: تا بینه برای آنها آمد؛ و حال آنکه خود لفظ میگوید: تا برای آنها بینه بیاید. البته در زبان عربی استعمال مضارع به
[1]. یعنی پیروان كتابهای آسمانی: یهود، نصاری و احتمالا مجوس.
[2]. «منفكّ» یعنی جدا شونده.
[3]. «بینه» یعنی دلیل روشن.
[4]. اینكه دو جور عرض میكنم، دلیل دارد كه بعد توضیح میدهم.
معنی ماضی جایز است، ولی اصل این است که در همان معنی اصلیاش استعمال شود. میخواهیم ببینیم اگر اینجا «تَأْتِیهُمْ» را به همان معنی مضارع بگیریم درست در میآید یا نه؟
مُنْفَکینَ
در مورد «مُنْفَکین» چند احتمال داده شده: یکی اینکه مقصود این است که اینها از عقاید سابق خودشان جدا شدنی نبودند تا وقتی که بینه و دلیل روشن آمد و اینها را از عقایدی که به اینها چسبیده بود و اینها به آن چسبیده بودند، جدا کرد.
احتمال دیگر این است: اینها خودشان از یکدیگر جدا شدنی نبودند، یعنی با یکدیگر متحد بودند و یکی بودند، با آمدن بینه[1]، از یکدیگر جدا شدند. ولی این احتمال، از جهاتی تأیید نمیشود.
احتمال سوم این است: مقصود این نیست که اینها از عقایدشان جدا نمیشدند، مقصود این است که ما آن سنت راهنمایی و هدایتمان را از اینها جدا نمیکنیم؛ یعنی اینها چنین نبودند که جدا باشند از هدایت الهی تا وقتی که آنها را بینه بیاید. مقصود این است که همیشه خدای متعال وسیله هدایت را برای مردم فراهم کرده و میکند. این احتمال هم به نظر بعید میرسد. در میان این احتمالات همان احتمال اول که اکثر مفسرین گفتهاند، درست است. حال راجع به احتمال اول بحث کنیم ببینیم مقصود چیست.
[1]. اینجا مقصود از بینه، پیغمبر اكرم است.
انسان به حکم فطرت حق طلب است
کلمه «عقیده» که ما آن را به کار میبریم، از ماده «عَقْد» و «انعقاد» است. خیلی فرق است میان چیزی که انسان آن را از راه تفکر دریافته است و چیزی که صرفا به آن اعتقاد پیدا کرده بدون آنکه یک مبنای عقلانی داشته باشد و این اعتقاد بیشتر ریشه عاطفی پیدا کرده. اگر یک فکر و اندیشه در ذهن انسان پیدا شود و بعد با عواطف یا عادتهای انسان (یا چیزهایی نظیر عواطف و عادتها) گره بخورد، این فکر و اندیشه حالت انعقاد و بستگی و انجماد پیدا میکند. مثل بعضی چیزها که ابتدا به صورت یک ماده شُلی است، ولی مدتی که میماند سفت میشود، از سنگ هم محکمتر[1].
این خودش مسئلهای است. آیا بشر چنین استعدادی را دارد که اگر دلیل روشن (بینه) برای او اقامه شود دست از عقاید بیدلیل خودش بردارد و دنبال آن بینه برود؟ بله، اصلا خدا انسان را این طور ساخته. خدا به انسان فطرت حق جو و حق طلب داده است. انسان به حکم فطرت حق جو و حق طلبش اگر با یک دلیل روشن و واضح و قانع کننده عقل مواجه بشود، با اینکه جدا شدن از عقیده سابق، سخت و مشکل است، ولی در عین حال به حکم دلیل روشن از آن دست برمیدارد. انسان چقدر فکرها و عقاید ابتدایی در دوران کودکی درباره مسائلی پیدا میکند، ولی بعد که معلوماتش زیادتر و مطالعاتش بیشتر شد و بینه برایش اقامه شد، خودش را تطبیق میدهد به آنچه که بینه و دلیل اقتضا میکند.
این است که قرآن برای بینه، اصالت و نیرو قائل است. این خودش
[1]. مانند گچ، كه اول كه آن را در آب میریزند شل است و بعد از مدتی سفت میشود و حالت تحجّر پیدا میكند.
مطلبی است.
نقطه مقابل این حرف این است که اصلا منطق و بینه و دلیل عقلپسند، هیچ نیرو و قدرتی ندارد و هیچ حکومتی بر وجود انسان ندارد. معمولا انسانها به هر عقیدهای که گرایش پیدا میکنند آن عقیده هر ریشهای ممکن است داشته باشد غیر از دلیل و بینه و عقل؛ یعنی بر خلاف اینکه مردم اینهمه دم از عقل و دلیل میزنند و میگویند «ما تا دلیل واضح و روشنی پیدا نکنیم، به مطلبی گرایش پیدا نمیکنیم» عملا همیشه برعکس است.
حال، کسانی که نقش دلیل و بینه را قبول ندارند راههای مختلفی طی میکنند؛ بعضی تکیهشان بیشتر روی عادات است و میگویند آنچه حاکم بر وجود انسان است عادت است نه عقل. عقاید از عادات پیدا میشود. عقل نه عقیده را میآورد (بلکه عادت میآورد) و نه میتواند عقیدهای را که به وسیله عادت پیدا شده از بین ببرد و اگر بنا باشد چنین عقیدهای از بین برود باید عامل دیگری پیدا شود. به هر حال عقل در وجود انسان حاکمیتی ندارد.
بعضی دیگر برای عقل حاکمیتی قائل نیستند ولی عقاید انسان را ناشی از منافعش میدانند. اینها میگویند: به طور ناخودآگاه (نه آگاهانه) انسان همیشه آنچنان اعتقاد پیدا میکند که منافعش اقتضا کند. جمله معروفی را ماتریالیستها گفتهاند: «بگو چه میخورد تا من بگویم چه فکر میکند». یعنی فکر تابع شکم است. مقصود از «چه میخورد» این نیست که آیا نان و پنیر و سبزی میخورد یا پلو و مرغ، بلکه مقصود این است که بگو در مجموع فقیرانه زندگی میکند یا زندگیاش زندگی اغنیاست، تا من بگویم درباره جهان چطور فکر و قضاوت میکند و جهان را چگونه میبیند
. اینها هم برای عقل نقشی قائل نیستند. اگر به اینها بگوییم «انسان به هر حال عقل دارد» میگویند عقل را رها کن، منافع را بگو، منافع به هر طرف باشد انسان آن طور فکر میکند.
قرآن برای عقل اصالت قائل است
ولی از جمله اصول تفکر قرآنی این است که قرآن برای عقل و دلیل عقلانی اصالت و نیرو قائل است. اینکه میگویند در قرآن راجع به عقل زیاد صحبت شده، فقط این نیست که اسم عقل و تعقل و تفکر و لبّ و چیزهایی که دلالت بر عقل میکند در قرآن زیاد برده شده که البته زیاد هم برده شده، بلکه علاوه بر این، برداشتهای قرآن درباره انسان بر این پایه است که عقل در وجود انسان یک نیروی قوی و اصیل است و اگر انسان با یک بینه و دلیل عقل پسند مواجه شود، در مقابلش خاضع میشود. خدا انسان را این طور آفریده. عقل جوهر وجود انسان است. این است که قرآن کلمه «بینات» را زیاد به کار برده: لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیناتِ[1]. ما پیامبران خودمان را با بینهها و دلیلهای واضح و روشن فرستادیم. اگر دلیل در وجود انسان کارهای نباشد پیغمبران را چه با دلیل بفرستید چه بی دلیل، فرقی نمیکند. بینه کی میتواند در وجود انسان کارهای باشد؟ (بینه یعنی دلیل، و دلیل به عالم عقل مربوط میشود.) آن وقت میتواند کارآیی و نقش مؤثر داشته باشد که عقل در وجود انسان نقش اصیلی داشته و یک قوه مؤثر باشد. البته انسان عقل محض نیست، بلکه همان طور که نیروی عقل دارد و نیروی عقل او در مقابل بینهها قهرا و جبرا خاضع است، قوای دیگری هم دارد و احیانا به جای
[1]. حدید / 25.