منفعتی را میگویند غنیمت.
بنابراین ما که شیعه هستیم، از آن نظر که ائمه ما گفتهاند، در میان خودمان بحثی نداریم ولی اگر اهل تسنن از ما بپرسند از چه جهت خمس شامل هر درآمد خالصی میشود- و حالا هم عدهای سنیمآب پیدا شدهاند که این حرف را میزنند جواب میدهیم آنچه ائمه ما گفتهاند منطبق است با آنچه قرآن میگوید. قرآن نگفته است:
وَ اعْلَموا انَّما غَنِمْتُمْ فی دارِ الْحَرْبِ مِنْ شَیءٍ، قرآن گفته: وَ اعْلَموا انَّما غَنِمْتُمْخمس به چند قسمت تقسیم میشود؟
حال میآییم سراغ مسئله دوم. ما 15 را که گرفتیم- حالا از هرچه گرفتیم در اینکه این 15 باید به سهامی تقسیم شود، بین شیعه و سنی اختلافی نیست. ولی شیعه میگوید شش قسمت میشود و سنی
میگوید پنج قسمت. میرویم سراغ آیه قرآن.
ببینیم قرآن گفته شش سهم یا پنج سهم؟ میبینیم قرآن گفته: فَانَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ خود قرآن تصریح میکند که شش دستهاند. پس چرا اهل تسنن میگویند پنج سهم بشود؟ آنها میگویند خمس که 15 اصل درآمد است پنج قسمت میشود که قهراً هریک از سهام پنجگانه 125 میشود ولی اهل تشیع میگویند خمس شش قسمت میشود که قهراً هر سهم 130 خواهد شد.
چطور اهل تسنن با وجود یک دلیل واضح و روشن، برخلاف صریح آیه قرآنگفتهاند خمس باید پنج قسمت بشود؟ آنها دلیلی میآورند که ما باید بررسی کنیم ببینیم درست است یا نه؟ از آن شش تا، یکی خدا بود. میگویند معنی ندارد که خدا سهمی ببرد و یک سهم را به خدا بدهیم. مگر خدا میخواهد مال مصرف کند؟! به پیغمبر بدهیم درست است زیرا بشر است و احتیاج دارد. سایرین نیز همینطورند.
میگوییم پس چرا [خدا را] ذکر کرده؟ میگوید خدا تشریفاً ذکر شده. خدا نام خودش را در اینجا همراه دیگران کرده برای احترام آنها، و الّا خدا که سهم نمیبرد.
ذکر نام خدا تشریفی است و پنجتای دیگر حقیقی. شیعه جواب میدهد: غنائم دارالحرب گاهی آنقدر زیاد است- مثل غنائم ایران برای اعراب- و آنقدر اشیاء نفیس و سیم و زر دارد که یک فرد نمیداند چگونه خرجشان کند، سر به میلیونها و میلیاردها میزند، مثل غنائم جنگهای صدر اسلام. در این صورت آیا درست است که 125 از همه آنها به شخص پیغمبر تعلق بگیرد و به هریک از ذیالقربی و یتیمها و مسکینها و ابنالسبیلها نیز 125؟ پس پیغمبر اینهمه را برای شخص خودش اختصاص داد؟! همانطور که
ممکن نیست بگوییم خدا یک مصرف است، همچنین ممکن نیست بگوییم پیغمبر یک مصرف است به این معنی که تمام این سهم مال شخص پیغمبر باشد و برای او خرج شود. پیغمبر که از همه مردم فقیرانهتر زندگی میکرد. حتی در مورد ذیالقربی هم اینطور است. سهمی به نام خدا، سهمی به نام پیغمبر و سهمی به نام ذیالقربی، در واقع به یک معنی همهاش تشریفاتی است. تمام اینها در زمان پیغمبر در اختیار پیغمبر، در زمان امام در اختیار امام، و در نبودن امام در اختیار نایب امام علیه السلام قرار میگیرد نه برای اینکه صرف شخص خودش بکند به عنوان اینکه پیغمبر یا امام و یا جانشین آنها و ولی امر مسلمین است، بلکه به این عنوان میگیرد که صرف مصالح عالیه مسلمین بکند. ما میگوییم اگر پیغمبر برای خودش مصرف کند اشکال دارد. او این قدر احتیاج ندارد. یک سهم به نام خدا، یک سهم به نام پیغمبر و یک سهم به نام ذیالقربی، اما خرج چه بشود؟ خرج مصالح عالیه و کلیه مسلمین، و در اختیار ولی امر مسلمین هم هست. همان شش سهم درست است نه پنج سهم. پس در این اختلاف دوم هم که آیا خمس را باید شش قسمت کرد یا پنج قسمت، آنطور که بیان کردیم، حق با اهل تشیع است. باقی میماند قسمت سوم. اینجا دارد: یتیمها، مسکینها، ابنالسبیلها، که خلاصه میشود افراد فقیر. آیا مقصود عموم فقرای مسلمین هستند یا فقرای سادات: یتیمهای سادات، مسکینهای سادات و ابنالسبیلهای سادات؟ شیعه میگوید اختصاص دارد به سادات. [در جلسه آینده در این باره بحث خواهیم کرد.]
تفسیر سوره انفال (6)
اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم
وَ اعْلَموا انَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیءٍ فَانَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ انْ کنْتُمْ امَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما انْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یوْمَ الْفُرْقانِ یوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ[1].
عرض کردیم که این آیه از آیات مهم قرآن است از نظر تفسیر و از نظر یک حکم بسیار مهم که در آن، میان شیعه و سنی اختلاف بسیار شدیدی است. آیه خمس همین آیه است. خمس در نزد اهل تسنن یک مسئله بسیار فرعی و کوچک است، یعنی از فروع جهاد است. ما در اسلام جهاد داریم و در برخی از جهادها یعنی آن جهادهایی که علیه یک فرقه باغیه از خود مسلمین نیست بلکه جهاد با کفار است،
[1]. انفال/ 41.
قهراً همانطوری که قانون همه دنیاست، غنائم جنگی تعلق پیدا میکند به آن که جنگ کرده و فاتح است. از نظر اهل تسنن خمس منحصر است به غنائم جنگی؛ سرباز یا لشکری که در جنگ غنیمتی به دست آورده است، چهار قسمتش را بهخودش اختصاص میدهد و یک قسمت را بابت خمس میپردازد. معتقدند که در زمان پیغمبر باید به دست پیغمبر برسد، در زمان خلفا به دست خلفا، و بعد به دست ولی امر مسلمین، آن کسی که بالفعل حکومت مسلمین را [در دست] دارد. حالا که به دست او آمد به چه مصرفی برساند و چگونه تقسیم کند؟ میگویند از این شش موردی که ذکر شده است: لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ، خدا تشریفی است یعنی به اصطلاح جدی نیست، برای احترام ذکر شده نه اینکه واقعاً غرض این است که یک سهمی هم به نام خدا باشد. بعد میگویند بنابراین خود این یک پنجم را باید پنج قسمت کرد، یک قسمت به نام پیغمبر، یک قسمت به نام ذیالقربی، یک قسمت به نام یتیمها، یک قسمت برای مسکینها و فقرا و یک قسمت برای از راهماندگان. حال بعد از وفات پیغمبر اکرم تکلیف چیست [و سهم ایشان را] به چه کسی باید داد؟ بعضی میگفتند سهم پیغمبر ساقط میشود و آن را به چهار طبقه دیگر باید داد. برخی دیگر میگفتند سهم پیغمبر را باید نگهداری کرد تا به دست خلیفه وقت برسد. یک چنین چیزی. به هر حال مطابق آنچه اهل تسنن میگویند، خمس یکی از فروع جهاد است و اهمیت چندانی ندارد.
ولی در مذهب شیعه خمس خودش حکمی است اصیل در عرض جهاد. لهذا مطابق مذهب شیعه فروع دین دهتاست: نماز،
روزه، زکات، خمس، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، تولّی و تبرّی. اما اهل سنت خمس را جدا ذکر نمیکنند بلکه آن را از فروع جهاد به شمار میآورند. چطور شده که در این مسئله این مقدار تفاوت پیدا شده است؟ بستگی دارد به تفسیر همین آیه. ائمه ما به ما اینطور گفتهاند که در این آیه ما غَنِمْتُمْ یعنی آنچه که بهره میبرید، آن چیزی که مفت و مجانی به دست شما میرسد. غنائم جنگی یکی از موارد آن است نه اینکه منحصر به آن باشد. قبلًا راجع به کلمه غَنِمْتُمْ صحبت کردیم، هم از آیه قرآن دلیل آوردیم که این ماده اعم است از غنیمت جنگی، و هم از حدیث نبوی شاهد آوردیم، و هم از امثله سائر در میان عرب. همینقدر که کلمه غَنِمْتُمْ را به معنی «اسْتَفَدْتُمْ» گرفتیم- یعنی از هر فایدهای که نصیب شما میشود باید یک پنجمش را بدهید دایره خمس عجیب وسعت پیدا میکند.
موضوع دیگر در مورد کلمه لِلَّه است. شیعه میگوید در اینجا شش سهم است که یک سهم آن به نام خداست. اهل تسنن میگویند مگر خدا هم میخواهد برایخودش سهمی ببرد و مصرف کند؟ شیعیان جواب میدهند: معنی اینکه یک سهم به نام خدا باشد این نیست، همچنانکه معنی اینکه یک سهم به نام پیغمبر باشد این نیست که پیغمبر برای شخص خودش مصرف کند. این سه سهم که به نام خدا و پیغمبر و امام[1]است در واقع یعنی سهامی که باید صرف مصالح عمومی بشود، و اساساً این یک اصطلاحی است در قرآن که هرچیزی که راه خصوصی و فردی برای مصرف آن نباشد، راه
[1]. در اینجا «ذیالقربی» از نظر ما شیعه یعنی امام.
مصرفآن را «سبیلاللَّه» مینامد. ما در باب زکات میخوانیم:
وَ فی سَبیلِ اللَّهانفال چیست؟
سه سهم از شش سهم به نام خدا و پیغمبر و امام است که باید صرف مصالح کلی و عمومی بشود. در اینجا نکته مهمی است که به آن اشاره میکنم: ما با اهل تسنن در آیه دیگری در همین سوره انفال نیز اختلاف نظر شدیدی داریم که آن هم به همین اهمیت است. آیه اول این سوره است: یسْئَلونَک عَنِ الْانْفالِ قُلِ الْانْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسولِ ای پیغمبر! از تو درباره انفال میپرسند. بگو انفال منحصراً مال خدا و پیغمبر است.
انفال یعنی چه؟ اهل تسنن میگویند انفال یعنی غنائم جنگی؛ آیه انفال هم مربوط به غنائم جنگ است. و عجیب این است که بعضی از مترجمین که قرآن را به زبان فارسی ترجمه کردهاند، اسم سوره انفال را گذاشتهاند سوره «غنائم» (یا غنائم جنگی). این غلط است. ائمه ما گفتهاند انفال اختصاص به غنائم جنگی ندارد؛ انفال یعنی هر ثروتی که بشر آن را با کار تحصیل نکرده و مفت و مجانی به
دست او رسیده است مثل ثروتی که در طبیعت خود به خود به وجود میآید مانند جنگلها و منابع استفادهای که در کوهستانهاست از مراتع و غیر آن. اینها مال خدا و پیغمبر است
یعنی پیغمبر در زمان خودش و امام در زمان خودش، به حکم اینکه حاکم مسلمین است اینها را صرف مصالح عمومی و راه خدا میکند. یکی از انفال همین غنائم جنگی است.
پس در آن آیه گفته شده است که غنائم جنگی جزء انفال است. در آیه خمس خدا اجازه داد که از این مال عمومی چهار خمسش در میان سربازها تقسیم شود.
[در اصل] مال سرباز نیست و سرباز حق ندارد بگوید چون من جنگیدهام مال من است. میگویند اگر تو برای غنیمت بجنگی، اصلًا جهادت باطل است. تو برای خدا جنگیدی؛ خدا اگر بخواهد چیزی نصیب تو کند کرده است. از نظر شیعه غنائم جنگی جزء انفال است. از اینجا ما به یک اصل و قانون دیگر پی میبریم. آنچه که در سر کوهها و شکم وادیها و جنگلها پیدا میشود و غنائم جنگی وغیره، جزء انفال است و اختیارش با خدا و پیغمبر است یعنی مِلک شخصی کسی نیست. همچنین ائمه ما گفتهاند اختصاص به اینها ندارد، اگر شما گنجی هم استخراج کنید در واقع مِلک شخصی کسی نیست، معادن هم در اصل ملک شخصی کسی نیست و حتی کسی که کار و کسب میکند، آن مقداری که کار کرده است و خرج و مصرف کرده ملک شخصیاش بوده، هر مقدار که درآمد زائد دارد، مثل این است که ملک شخصیاش نیست، ولی خدا و پیغمبر به فرد اجازه دادهاند که در همه این موارد- با اینکه در اصل ملک شخصی وی نیست از چهار خمسش استفاده کند و یک