فیها خالِدونَ»[1]اینها هستند که وارث بهشت هستند.
اینجا میفرماید این بهشتی است که وارثش شما هستید. مفسرین در اینجا بحث کردهاند که یعنی چه شما وارث هستید؟ ارث را در جایی میگویند که یک چیزی مال کس دیگر باشد، او برود و آنچه که مال او هست به دیگری منتقل بشود.
بعضی گفتهاند که این از آن نظر است که هر کسی خانهای در بهشت دارد، یعنی برای هرکسی جا در بهشت معین شده، ولی آنهایی که به موجب اعمال بد خودشان محروم میمانند و جهنمی میشوند از خانه اصلی خودشان جدا میشوند، آنچه که به آنها داده نشده به اینها داده میشود و اینها وارث آنها میشوند. این خیلی به نظر بعید میآید، چون اصلًا تمام بهشت را میگوید شما وارث این بهشت هستید. بعضی گفتهاند که اصلًا «اورِثَ» مفهوم ارث ندارد، اعطاء است؛ یعنی این بهشتی است که به شما اعطا شده. این هم بعید به نظر میرسد که با کلمه «ارث» بیان شده باشد. علتش یک چیز دیگر است، چون ما این تعبیر را درباره خود خدا داریم: «انّا نَحْنُ نَرِثُ الْارْضَ وَ مَنْ عَلَیها»[2]. این نکتهای است، درست توجه کنید. مالک اصلی همه چیز در حاقّ واقع، در دنیا و آخرت خداست (در این حرفی نیست) یعنی هیچ وقت خدا چیزی را از مِلک خودش خارج نکرده اگر به دیگری داده، و این تعبیر از امیرالمؤمنین است در حدیث توحید صدوق که خداوند تملیک کرده به اشخاص مثلًا قوه را، قدرت را، استطاعت را، اما این تملیک معنایش این نیست که از ملک خودش خارج کرده، بلکه «وَ هُوَ امْلَک» در عین حال خودش مالکتر است. ما میبینیم که در عین حال، قیامت با دنیا یک تفاوتی دارد. لااقل عالم دنیا عالم حجاب است، یعنی مالکیت خداوند
[1]. مؤمنون/ 1- 11.
[2]. مریم/ 40.
برای ما ظهور ندارد؛ یعنی ما آنچه که احساس میکنیم، اسباب و مسببات ظاهری را میبینیم نه آن حقیقت را؛ حقیقت را نمیبینیم.
اگر کسی حقیقت را الآن ببیند باز میبیند مالک همه چیز خداست. اما وقتی که ما وارد قیامت میشویم، میبینیم همه مالکیتها باطل و ضایع شد و همه برگشت به مالک اصلی. «لِمَنِ الْمُلْک الْیومَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهّار». آن عارف گفت «الآن کما کان» الآن هم همینطور است. بله، از دید یک نفر آدم عارف الآن هم همین طور است، ولی او از دید کسانی میگوید که چشمشان آنجا باز میشود. آن وقت این مالکیتهای ظاهری همه میمیرد، همه باطل میشود، مالکیت حقیقی خداوند ظاهر میشود، خداست که وارث همه چیز است. پس چون این تعبیر «ارث» در مورد خود خدا به کار برده شده است، معنایش ظهور حقیقت است. حال برای آن کسانی که از طریق الوهیت چیزهایی را در آنجا واجد میشوند میگوید: «وَ تِلْک الْجَنَّةُ الَّتی اورِثْتُموها».
به همان معنا که خدا وارث اینهاست در قیامت، این بندگان وارث هستند، یعنی مالک حقیقی اینها میشوند به مالکیت پروردگار. پس درواقع این جور میخواهد بگوید: «ما که مالک همه چیز هستیم، تو هم مالک اینها و بلکه همه چیز هستی».
یک چیزی نقل میکنند که نامهای از خداوند به اهل بهشت میرسد: «مِنَ الْحَی الْقَیومِ الَّذی لایموتُ الَی الْحَی الْقَیومِ الَّذی لایموتُ» ما قیوم واقعی هستیم و تو هم به قیومیت ما اینجا قیوم و مالک واقعی خواهی بود.
پس اینجا که تعبیر «ارث» میکند، برای این است که میخواهد بگوید مالکیت شما شأنی از شئون مالکیت حقیقی خداوند است. همان وراثت الهی که به خداوند میرسد- که معنایش این است که حجابها از بین میرود و حقیقت آشکار میشود- به شما هم میرسد. «تِلْک الْجَنَّةُ الَّتی اورِثْتُموها بِما کنْتُمْ تَعْمَلون».
باز به نوع دیگر به تنعمات جسمانی اشاره میکند. در آن آیه به خوردنیها و نوشیدنیها اشاره کرد، صِحافٍ مِنْ ذَهَب که خوردنیها بود، اکواب که جامهایی است که نوشیدنیها را در آن قرار میدهند، در اینجا دِسر و میوهاش را ذکر میکند: «لَکمْ فیها فاکهَةٌ کثیرَةٌ مِنْها تَاْکلونکیفر مجرمان
تا اینجا صفحه بهشت و بهشتیان بود، حالا صفحه جهنمیها شروع میشود: «انَّ الُمجْرِمینَ فی عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدونَ» مجرمان، گنهکاران (البته مقصود گروهی از گنهکاران هستند که خود قرآن معین کرده) در عذاب جهنم جاوید میمانند. آنجا راجع به آنها فرمود: «انْتُمْ فیها خالِدونَ»، اینجا به صورت غیاب ذکر میکند. مفسرین، اینجا این مطلب را عنوان کردهاند که مقصود از «مجرم» چیست؟ آیا مقصود از «مجرم» خصوص کافر است، خصوص مشرک است؟ نه، چون اولًا کلمه «مجرم» یعنی گنهکار، و ثانیاً خود قرآن خلود را منحصر به کفار نکرده، مسلمان هم در اثر بعضی از گناهان ممکن است خالد در جهنم باشد. در قتل عمد، صریح آیه قرآن است، اگر کسی نفس محترمی را بکشد و توبه نکند و از این دنیا برود او خالد در جهنم است.
پس ضرورتی ندارد که ما بگوییم [مقصود از «مجرم» مشرک است.] ظاهر آیه هم که [مفید] «مشرک» نیست. «لا یفَتَّرُ عَنْهُمْ» تخفیفی داده نمیشود، اول و آخرش یک جور است، نه این است که اولش سخت است، بعد تخفیف و تخفیف؛ نه، «لا یفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فیهِ مُبْلِسونَ» و اینها در آنجا ناامیدند. یک عذاب، یک رنج برای انسان،
چرا بعضی از عذابها خالد است؟
اینجا این سؤال همیشه مطرح است و خیلی افراد میگویند که چرا بعضی از عذابها عذاب خالد است؟ آیا این خلاف عدل الهی نیست؟ قرآن هم همین جا مسئله را طرح میکند: «و ما ظَلَمْناهُمْ وَلکنْ کانوا هُمُ الظّالِمینَ» ما به آنها ستم نکردهایم، اینها خودشان به خودشان ستم کردهاند؛ یعنی ما چیزی را از خارج به آنها تحمیل نکردهایم، این همان ظلم خودشان بر خودشان است که اینجا ظاهر و بارز شده است. خیال نکنید که مثل ظلمهایی است که در دنیا واقع میشود که یک کسی استحقاق چیزی را ندارد و نباید به او برسد، از خارج به او تحمیل میکنند. چیزی از خارج بر آنها تحمیل نشده است. یکی دو آیه بعد این را توضیح میدهد. اینها به جد راضی به انعدام و مرگ خودشان میشوند و یگانه آرزوی آنها این است که بمیرند و متأسفانه در آنجا اصلًا مرگی وجود ندارد، و بعضی از مفسرین گفتهاند اینها با اینکه میدانند مرگ وجود ندارد ولی [به سبب] آن ملکاتی که در دنیا دارند که دیدهاند مرگ در دنیا هست، مثل اینکه یک نوع قیاسی میکنند، خطاب میکنند به مالک جهنم «وَ نادَوْا یا مالِک» فریاد میکنند ای مالک! «لِیقْضِ عَلَینا رَبُّک» (دیگر نمیگویند «رَبُّنا») پروردگارت کار ما را تمام کند.
از قرآن چنین استنباط میکنیم که آن موجود و آن ملک و فرشتهای که اختیاردار جهنم است نامش «مالک» است. این نامگذاری مثل نامگذاریهای دنیا نیست که نامگذاری میکنند تا با همدیگر اشتباه نکنند، نام در آنجا یعنی صفت، یعنی حقیقت، غیر از نامگذاری اینجاست که به یکی میگوییم «حسن»؛ حسن یعنی نیک، ولی ما به او میگوییم «حسن» نه به اعتبار اینکه نیک است، اسم گذاشتهایم، قرارداد کردهایم؛ ممکن است خیلی هم زشت باشد ما به او بگوییم «حسن». اسم گذاری است، غیر از این است که صفت و حقیقت باشد. در اخبار هم زیاد وارد شده که آن فرشته مأمور جهنم نامش «مالک» است و متقابلًا خادم بهشت نامش «رضوان» است، و این نکتهای و لطیفهای دارد. چطور شده که آنجا نگفتهاند مالک بهشت، گفتهاند «رضوان»، ولی اینجا گفتهاند مالک جهنم؟ این برای آن است که در آنجا سخن، سخن خشنودی و رضای پروردگار است، او باب رضوان الهی است؛ یعنی آن کسی که از خودخواهی و خودپرستی و مالکیت نفس گذشته و تسلیم امر پروردگار و راضی به رضای پروردگار است، او میشود بهشتی. این «مالک» که در اینجا گفته میشود، مظهری است از آن خودخواهیهای انسان و مالکیت انسان خودش را و خودپرستیهای انسان. این است که نام این شده «مالک» و نام آن شده «رضوان».
اینها به او میگویند که از پروردگار خودت بخواه (نمیگویند پروردگار ما) کار ما را تمام کند، ما اساساً نباشیم. جوابی که او میدهد این است: «انَّکمْ ماکثونَ» شما ماندنی هستید. «لَقَدْ جِئْناکمْ بِالْحَقِّ وَ لکنَّ اکثَرَکمْ لِلْحَقِّ کارِهونَ». عجیب است! انسان باید آیات قرآن را با همدیگر مقایسه کند تا درست متوجه نکات شود. در ردیف چند آیه پیش که راجع به اهل بهشت بود خواندیم: «الْاخِلّاءُ یوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ الَّا
الْمُتَّقینَ یا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَیکمُ الْیوْمَ وَ لا انْتُمْ تَحْزَنونَ» بعد: «الَّذینَ امَنوا بِایاتِنا وَکانوا مُسْلِمینَ» آنان که به آیات حق ایمان آوردند و مسلم بودند (یعنی تسلیم بودند، و اساساً گوهر انسانیت تسلیم است). خدا انسان را به حکم فطرتی که به او داده حقخواه قرارداده، حالتی به انسان داده که عاشق و علاقهمند حق و حقیقت است.
حقپرستی و حقدوستی و حقیقتخواهی، آن گوهر و جوهر حقیقت انسان است.
اسلامِ فطری هم یعنی این؛ اسلام که در فطرت انسان هست یعنی همین. [حدیث] «کلُّ مَوْلودٍ یولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ فَابَواهُ یهَوِّدانِهِ أَوْ ینَصِّرانِهِ أَوْ یمَجِّسانِهِ»[1]عمل غیر مسلمان
در بحث آخر کتاب عدل الهی که راجع به مسئله «عمل غیر مسلمان»
[1]. صحیح بخاری، کتاب الجنائز، ابواب 80 و 93.
بحث کردهایم، عرض کردهایم که غیر مسلمانانی که قاصرند نه مقصر (یعنی اگر مسلمان نیستند به دلیل این است که دستشان نرسیده، نه اینکه به آنها عرضه شده و تعصب و عناد و لجاج ورزیدهاند) ولی آن سلامت روح خودشان را در آن حد حفظ کردهاند که اگر حقیقت بر آنها عرضه میشد با آن نمیجنگیدند هرگز خداوند اینها را عذاب نمیکند چون تقصیری نکردهاند. اینها را به اصطلاح فقهی میگویند «قاصر». ولی اگر انسان رسید به آنجا که حق و حقیقت بر او عرضه بشود و وی عنادی، تعصبی، لجاجی، استکباری بورزد [معذب خواهد بود.] این است که قرآن همواره کلمه «کفر» میآورد که به معنی عناد ورزیدن است، کلمه «استکبار» میآورد، کلمه «جحود» میآورد. آیا هر کسی که به پیغمبر ما ایمان نداشته باشد لزوماً اهل جهنم است؟
جوابش این است: [آیا] ایمان ندارد به دلیل اینکه بر او عرضه نشده است و بدون تقصیر ایمان ندارد، یا ایمان ندارد از راه اینکه در تحصیل حقیقت کوتاهی کرده، یا حقیقت عرضه هم شده معذلک تعصب و لجاج ورزیده؟ اگر قسم دوم باشد قطعاً اهل جهنم است، ولی قسم اول این جور نیست، «قطعاً» نمیشود گفت، چون اصلًا روح و حقیقت [ایمان تسلیم و عدم عناد] است. انسان قاصر را که حجت بر او تمام نشده است خداوند متعال عذاب نمیکند: «وَ ما کنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسولًا»[1]ما هرگز قومی را عذاب نمیکنیم پیش از آنکه حجت را بر آن مردم تمام کرده باشیم.
وای به حال کسی که حجت بر او تمام بشود! همچنین کسانی که ولایت ائمه را قبول ندارند، دو جورند: [آیا] عرضه شده است و مخالفت کردهاند یا عرضه نشده است؟
بوصیری یک شاعر مصری قرن هفتم است؛ قصیدهای دارد به نام
[1]. اسراء/ 15.
«بُرده» در مدح حضرت رسول. قصیدهای است که میان شیعه و سنی شایع است، در کتابهای شیعهها هم زیاد است. قصیدهای است که از شاهکارهای ادبیات عرب بلکه شاهکار ادبیات جهان است. مرحوم آقا شیخ عباس قمی در هر کتابش راجع به حضرت رسول که چیزی نقل میکند از اشعار بوصیری میآورد. شما هم خیلی شنیدهاید:
فاقَ النَّبیینَ فی خَلْقٍ وَ فی خُلُقٍ
وَ لَمْ یدانوهُ فی عِلْمٍ وَ لا کرَمٍ
مُحَمَّدٌ سَیدُ الْکوْنَینِ وَ الثَّقَلَینِ
وَالْفَریقَینِ مِنْ عُرْبٍ وَ مِنْ عَجَمٍ
أَ مَنْ تَذَکرَ جیرانٍ بِذی سَلَمٍ
مَزَجْتُ دَمْعاً جَری مِنْ مُقْلَةٍ بِدَمٍ
أَمْ هَبَّتِ الرّیحُ مِنْ تِلْقاءِ کاظِمَةٍ
وَ اوْمَضَ الْبَرْقُ فِی الظَّلْماءِ مِنْ اضَمٍ
«کاظمه» و غیر آن که میگوید، نام کوههای اطراف مدینه است. اصلًا با پیغمبرعشقورزی کرده، و عجیب قصیدهای است! من خودم که هر وقت این قصیده را میخوانم تکان میخورم.
مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی بسیاری از شعرهای این قصیده را حفظ داشت که من میدیدم گاهی میخواند و خیلی افراد خیلی شعرهایش را حفظ دارند.
ایشان میگفت که من معتقدم ائمه از این آدم شفاعت میکنند؛ با اینکه یک عالم و سنی بوده است. میگفت اینها قاصرند؛ تشیع به اینها عرضه نشده است. مثل بوصیری دربارهاش یک چنین حرفی میزنند. یک آدمی که تا آن حد اخلاص نشان میدهد نمیشود گفت این اهل جهنم است. بله، اگر حقیقت بر او عرضه شد و مخالفت کرد [اهل جهنم است.] این است که ما که حقیقت بر ما بیشتر از