کتاب آشنایی با قرآن ط-صدرا

راه پیامبران یکی بیشتر نیست

قرآن میفرماید که ما پیغمبران خود را یک یک پشت سر یکدیگر قرار دادیم؛ پیغمبری بعد از پیغمبری و پیغمبری بعد از پیغمبری برای همین رسالت و مأموریت آمد. جمله «ثُمَّ قَفَّینا عَلیاثارِهِمْ» متضمن این نکته است که هر پیغمبر بعدی از همان راه رفته است که پیغمبران قبلی رفتهاند؛ یعنی کسی خیال نکند پیغمبران راههای مختلف دارند؛ راه یکی بوده، از نوح تا خاتمالانبیاء راه یکی است. اختلافاتی که در شرایع و قوانین هست- که اختلافات در فروع است- به شکلی نیست که راه را دو راه کند. به تعبیری که علامه طباطبائی میفرمایند شاهراه یکی است ولی راههای فرعی که متصل به شاهراه میشود احیاناً اختلاف پیدا میکند. این است که کلمه «عَلیاثارِهِمْ» را میفرماید. آثار جمع «اثر» است و اثر یعنی جای پا. در قدیم [مسافتها را] یا پیاده میرفتند یا با مال. جای پای انسانها یا جای پای حیواناتی که رفته بودند [باقی میماند.] اساساً همان اثر پاها راه درست میکرد. غیر از این بود که حالا بشر در اثر تکامل صنعت، اول راه را با اصول هندسی میسازد بعد میرود. در قدیم اول میرفتند بعد راه ساخته میشد؛ یعنی از رفتن، راه ساخته میشد. آن شعر معروف میگوید:

این خطّ راهها که به صحرا نوشتهاند

یارانِ رفته با قلم پا نوشتهاند

سنگ مزارها همه سر بسته نامههاست

کز آخرت به عالم دنیا نوشتهاند

غرض این است که راه در قدیم یعنی آن چیزی که جای پاها آن را درست کرده بود و با مفهوم راهِ امروز خیلی فرق میکرد. مفهوم راه امروز یعنی آن که اول بشر آن را میسازد بعد در آن راه میرود، ولی راه در قدیم یعنی آن که انسان میرفت و با رفتن درست میشد. این است که اینجا تعبیر «عَلیاثارِهِم» [آمده است:] پیغمبران هر کدام آمدند پا جای پای دیگران گذاشتند. وقتی میخواهد بگوید از راه آنها رفتند، چون راه همان بوده که جای پاها درست میکرده، میگوید پا جای پای دیگران گذاشتند، بر آثار آنها [قدم نهادند،] یعنی از همان راهی که آنها رفته بودند رفتند که این هم اشاره به این است که راه انبیاء یک راه بیشتر نیست، تفاوتی که در این راهها هست از نظر اصل راه نیست، از نظر خصوصیات دیگر است، که آن را باید در فرصت دیگری عرض کنیم و گاهی هم به این مطلب اشاره کردهایم.

این مطلب البته در آیات زیادی از قرآن آمده است و قرآن همه اینها را هم «اسلام» مینامد. در تعبیر قرآن اسلام منحصر [به دین اسلام] نیست آنطور که در اصطلاح ماست. ما میگوییم «ادیان» داریم؛ یک دینْ مثلًا نوح از جانب خدا آورده بود، دین دیگری ابراهیم آورده بود، دین دیگری موسی آورده بود، دین دیگری عیسی آورده بود و دین دیگری حضرت رسول آورده است. هرگز در قرآن «دین» جمع بسته نشده است. دین یکی بیشتر نیست و آن همان اسلام است (انَّ الدّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْاسْلامُ)[1]. دینی که نوح آورد غیر از همان یک چیز نبود، همان است که «اسلام» نامیده میشود. بعد مردم منحرف میشوند، چیزهایی میسازند که آنها دین خدا و اسلام نیست. ابراهیم میآید، ابراهیم همان راهی را میرود که نوح رفته. باز آنچه که ابراهیم آورده- که حقیقت است- نامش «دین» و «اسلام» است. موسی

[1]. آل عمران/ 19.

میآید، عیسی میآید، خاتمالانبیاء میآید و هر پیغمبری میآید، اینها همان دین خدا را که یک چیز بیشتر نیست و نامش «اسلام» است میآورند. ما به این جهت دین خاتم را «اسلام» میگوییم که میخواهیم بگوییم دین حقیقی و آن دینی که همان حقیقت دین است و تکامل یافته همان حقیقت است و بقیه همه انحرافات است این دین است. ما دین خودمان را از این جهت «اسلام» میگوییم که میخواهیم بگوییم ادامه حقیقی همان دین حقیقیای است که از اول تا آخر عالم بوده است (ما کانَ ابْراهیمُ

یهودِیاً وَ لا نَصْرانِیاً وَ لکنْ کانَ حَنیفاً مُسْلِماً)[1]رَهبانیت در اتباع عیسی علیه السلام

در این میان ظاهراً برای اینکه میخواهد نکته خاصی را در باره اتباع عیسی ابن مریم گوشزد بفرماید که این نکته خاص مربوط است به جملهای که در آیه پیش خواندیم (وَ انْزَلْنَا الْحَدیدَ فیهِ بَأْسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ لِیعْلَمَ اللَّهُ مَنْ ینْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیبِ) یعنی عملًا انحرافی است از آن، چون این نکته میخواهد گوشزد شود، عیسی را اختصاصاً با حساب جدایی ذکر کرده است. اسمی از هیچ پیغمبری بعد از ابراهیم حتی موسی- با اینکه یک پیغمبر خیلی بزرگ است- نیامده، همینقدر آمده که «ثُمَّ قَفَّینا عَلیاثارِهِمْ بِرُسُلِنا» و بعد: «وَ قَفَّینا بِعیسَی ابْنِ مَرْیمَ» و در قفا قرار دادیم و پشت سر آنها قرار دادیم عیسیبن مریم را. «وَ اتَیناهُ الْانْجیلَ» و به او انجیل دادیم، نازل کردیم «وَ جَعَلْنا فی قُلوبِ الَّذینَ اتَّبَعوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً» در دل پیروان او رأفت و رحمت قرار دادیم. بعضی گفتهاند رأفت و رحمت اصلًا یک معنا دارد، همان است که ما در فارسی به آن «مهربانی» و «محبت» میگوییم. بعضی میگویند فیالجمله

[1]. آل عمران/ 67.

فرقی دارد؛ مهربانیای که برای دفع شُرور باشد «رأفت» گفته میشود و مهربانیای که برای جلب خیر باشد «رحمت». به هر حال مقصود معلوم است.

حضرت عیسای مسیح بیشتر مبلّغ رأفت و رحمت بود. قرآن در عین اینکه میگوید همه پیغمبران یک راه را میرفتند و یک برنامه را اجرا میکردند، با کمال صراحت این مطلب را ذکر میکند که هر پیغمبری مأموریت خاصی داشت، به این معنا که شما میبینید یک پیغمبر تکیه او فقط روی حیف و میلهای کسبی است، مثل شعیب؛ یک پیغمبر دیگر تمام تکیهاش روی این است که میخواهد به قومش حرکت و نیرو بدهد و سستی و تنبلی را از آنها بزداید، مثل موسی؛ و یک پیغمبر دیگر بر عکس میخواهد به مردم تلقین محبت و مهربانی بکند، مثل عیسی. این چگونه است؟ در واقع برنامهها اختلاف ندارد. هر کدام در زمانی مبعوث شدهاند که باید آن انحراف زمان خودشان را اصلاح کنند. این مثل این است که ما دو طبیب داشته باشیم، هر دو در یک حد متخصص. ایندو را میفرستیم به دو ده برای بهداشت آنجا، ولی در این دو ده دو بیماری وجود دارد؛ در این ده یک بیماری وجود دارد، در آن ده بیماری دیگر. قهراً این طبیب که در دهش بیماری مالاریا وجود دارد و آن دیگری که در دهش بیماری تیفوس وجود دارد، هریک باید بیماری ده خودش را معالجه کند. ولی این معنایش این نیست که اینها دو برنامه دارند. برنامه این با برنامه آن یکی است ولی مریضها با هم اختلاف دارند.

عیسای مسیح در زمانیمبعوث شد که بیماری قومش بیماریای بود که او باید مردم را بیشتر به رأفت و رحمت و مهربانی دعوت میکرد یعنی کسری در میان مردم این بود و قهراً عیسی هم همین اثر را گرفت یعنی در میان امت و ملت خودش تا حد زیادی [این امر را ترویج کرد.] قرآن

تصدیق و اعتراف میکند که این محبت به وسیله عیسای مسیح در میان امت مسیح پخش شد و همیشه مسیحیها را به این صفت بر یهودیها ترجیح میدهد. ما در دل پیروان مسیح رأفت و رحمت قرار دادیم، یک چیزی هم خودشان از پیش خود ساختند، بدعتی هم خودشان آوردند، بدعتی که- عجیب این است- قرآن میگوید اگر همین بدعت را خوب عمل میکردند میتوانست مطابق رضای خدا هم باشد ولی همان بدعت را هم خوب عمل نکردند.

بدعتشان چه بود؟ رَهبانیت، همین حالتِ به اصطلاح غارنشینی و صومعهنشینی، حالت گریز از خلق و نجات دادن خود؛ برای نجات دادن خود و دین خود فرار کردن از خلق. «رَهْبانِیةً ابْتَدَعوها» یعنی ما دیگر رهبانیت را برای آنها فرض نکرده بودیم؛ یعنی خیال نکنید که این ریاضت و رهبانیتی که در میان پیروان مسیح هست این هم جزو تعلیمات مسیح بوده؛ نه، این جزو تعلیمات مسیح نبوده، این را ابتداع کردند یعنی از خود ساختند، از خود به وجود آوردند. «ماکتَبْناها عَلَیهِمْ». [این جمله] تأکید و توضیح همان «ابْتَدَعوها» است: بدعتی بود که خود ایجاد کردند و ما بر آنها این را ننوشته بودیم. حال، آنها چرا این کار را کردند، هدفشان در ابتدا چه بود؟ آیا از اول هدف بدی داشتند یا هدف خوبی داشتند؟ قرآن میگوید از اول هدفشان رضای خدا بود، این کار را برای رضای خدا کردند: «الَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّه». استثناء است از یک امر مقدّر؛ یعنی اینها این رهبانیت را ابتداع نکردند جز برای رضای حق، ولی همین بدعتی را هم که برای رضای حق ایجاد کردند آنچنان که باید رعایت نکردند، یعنی از مسیر چیزی که خودشان خلق کرده بودند و بدعتی که ایجاد کرده بودند نیز منحرف شدند.

روایتی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله

روایتی هست از حضرت رسول صلی الله علیه و آله که خیلی عجیب و عالی این آیه را تفسیر میکند. در حدیث است که یک وقتی [حضرت] با ابن مسعود بودند و ظاهراً سوار بودند. (ابن مسعود همان صحابی معروف است که از غلامان مکه و غلام ابوجهل بود و بعد مسلمان شد و جزو مسلمین خیلی جلیلالقدر قرار گرفت و جزو محدثین خیلی بزرگوار و از صحابه جلیل و به اصطلاح مُبالی امیرالمؤمنین علی علیه السلام است.

او از آن غلامهایی بود که در جاهلیت اصلًا هیچ به حساب نمیآمد و در اثر اسلام مقام عالی پیدا کرد. ظاهراً یک وقتی پشت سر حضرت رسول سوار بود.) حضرت به او فرمود:یابْنَ امِّ عَبْدٍ(گویا به مادرش «امّ عبد» میگفتند؛ کنیه مادرش بوده. او را به نام مادرش خطاب کرد، فرمود:یابْنَ امِّ عَبْدٍ) آیا میدانی که چگونه شد که نصاری رهبانیت را از پیش خود اختراع کردند، منشأ رهبانیت چه بود و از کجا پیدا شد؟ او گفت: «اللَّهُ وَ رَسولُهُ اعْلَمُ» خدا و رسولش بهتر میدانند، شما بفرمایید. فرمود در میان اتباع عیسی فسق و فجور و کفر پیدا شد و مؤمنین امت عیسی علیه کفرها و فسق و فجورها قیام کردند و جنگیدند ولی چون نیروی طرف بیشتر بود اینها مکرر شکست خوردند به طوری که از اینها باقی نماند مگر عدّه کمی. اینها دیدند که دیگر تاب مقاومت ندارند؛ گفتند اگر ما باز هم به مبارزه ادامه بدهیم همه ما کشته میشویم و کسی در روی زمین باقی نمیماند که بخواهد دعوت به دین بکند؛ پس مصلحت این است که ما در بلاد متفرق و مخفی بشویم تا وقتی که پیغمبری که عیسی به ما وعده داده است که خواهد آمد (یعنی خاتمالانبیاء) ظهور کند و آن وقت اگر ما زنده باشیم در رکاب آن پیغمبر این مبارزه را ادامه بدهیم. این بود که اینها رفتند در شعاب جبال مخفی شدند. این کار، کاری بود که خدا بر آنها ننوشته بود ولی خلاف رضای خدا هم نبود، کار معقولی بود. این عمل را آنها نکردند

مگر برای رضای خدا، یعنیاینجور نبود که صرفاً برای حفظ جانشان، برای طمع به مال دنیا، برای طمع به بقای در زندگی دنیا ترک جهاد کنند، بلکه برای یک امر معقول این کار را کردند؛ یعنی وقتی که دیدند واقعاً دیگر عملشان فایده ندارد و اگر اینها هم کشته شوند کسان دیگری نیستند که دعوت به این دین بکنند ناچار رفتند و متفرق شدند و فلسفه اعراضشان از خلق این شد که ما تنها میرویم در دامنه کوهها خدا را عبادت میکنیم تا وقتی که آن پیغمبری که خدای متعال به وسیله عیسی وعده داده است ظهور کند. (آنها که نمیدانستند در چه تاریخی ظهور میکند). ابتدای انعزال اینها از مردم [ناشی از] یک چنین هدف معقول و صحیح و درستی بود، [این دستور] از ناحیه عیسی نیامده بود، از ناحیه خدا نیامده بود، دستوری بود که با فکر خودشان [اختراع] کردند ولی غلط هم نکردند اما بعد کمکم خود همین کار برای اینها اصالت پیدا کرد؛ کمکم خود رهبانیت و گوشهگیری و انعزال از خلق، مجرد از این فلسفهای که در ابتدا آن پیشروان به وجود آوردند موضوعی برایشان شد؛ برایش تشریفات و آداب قرار دادند که همان امری را هم که اول خودشان اختراع کردهبودند رعایت نکردند یعنی آن را تبدیل به چیز دیگری کردند.

بعد فرمود:یابْنَ امِّ عَبْدٍ! آیا میدانی که رهبانیت امت من چیست؟ باز ابن مسعود گفت: «اللَّهُ وَ رَسولُهُ اعْلَمُ» خدا و پیامبرش داناترند. فرمود: «رَهْبانِیةُ امَّتی الْهِجْرَةُ وَ الْجِهادُ وَ الصَّلوةُ وَ الصِّیامُ وَ الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ»[1]هجرت و جهاد و نماز و روزه و حج و عمره رهبانیت امت من است؛ یعنی در امت من دیگر رهبانیت به هیچ معنا نیست، همینها به جای آن رهبانیتهاست، با اینکه تقریباً ضد آنهاست.

[1]تفسیر مجمع البیان ج 5/ ص 243.

«فَاتَینَا الَّذینَ امَنوا مِنْهُمْ اجْرَهُمْ وَ کثیرٌ مِنْهُمْ فاسِقونَ» اتباع عیسی هم قهراً به دو گروه تقسیم شدند: گروه مؤمن، و ما اجر گروه مؤمن را به آنها عنایت کردیم، و بسیاری از آنها هم فاسق و منحرف شدند. و صلّی اللَّه علی محمد و اله الطاهرین.