نیست که بخواهد واقعاً خیانتی کرده باشد، فقط میخواسته به خیال خودش از این راه به خانوادهاش خدمتی کرده باشد. عمر گفت: یا رسولَاللَّه این مرتد شده، اجازه بدهید الآن من این را بکشم. پیغمبر فرمود: نه[1]مسأله ولاء کفار(پیوند و دوستی با کافران)
مطلب دیگر: یکی از مسائل بسیار اساسی که فرق اسلام را با سایر ادیان و بالخصوص مسیحیت بلکه با جمیع ادیان روشن میکند همین مسأله است: از نظر مسیحیها [ایمان یک امر قلبی است و ...] که میبینید همین تبلیغ را در همه جا کردهاند و حتی بسیاری از مسلمین هم گاهی همین حرفها را میزنند بدون اینکه توجه داشته باشند که اینها اصلًا با اسلام جور در نمیآید. میگویند ایمان فقط یک امر قلبی است، مربوط است به رابطه انسان با خدا، غیر از این چیزی نیست، به روابط انسان با انسان کاری ندارد. ایمان امری است قلبی، وجدانی، مربوط به رابطه انسان با خدا، و اما رابطه انسان با انسان مسألهای است که به ایمان ارتباط ندارد. تو در دلت رابطهات را با خدا درست کن، دیگر رابطهات با انسانها را بر هر اساس دیگری میخواهی تنظیم کنیتنظیم کن. گاهی که میخواهند ایمان رابطه انسان با انسان را هم در بر بگیرد به این شکل ذکر میکنند که رابطه یک نفر مؤمن با همه انسانها علیالسّویه [است؛] با همه انسانها باید رابطه دوستی و مودّت داشته باشد و نباید میان انسانی و انسانی فرق بگذارد. فقط انساندوست باید بود (نوع خاصی از انساندوستی که اینها میگویند) که این موضوع را بعد بیشتر باید تشریح کنم. این حرف دومشان خیلی حرف جالبی هم به نظر
[1]. [شأن نزول این سوره همراه با این قضیه در مجمعالبیان جلد 5 صفحه 269 و 270 آمده است.]
میرسد که ایمان مربوط است به رابطه انسان با خدا و اما رابطه انسان با انسان، آن طرف همین قدر که انسان شد دیگر کافی است که انسان هرگونه ارتباطی با او داشته باشد و بلکه باید با همه انسانها رابطه دوستی داشت بدون اینکه میان انسان مؤمن و انسان غیر مؤمن فرق بگذاریم.
این مطلب با تعلیمات اسلامی جور در نمیآید و قرآن بعد میفرماید- مثل اینکه تعریضی به مسیحیت هم هست- که سیره و سنت ابراهیم که خود مسیحیها و یهودیها هم قبول دارند این نبوده است و نباید باشد؛ و قدر مسلّم این است که این امر با دینِ جامعهساز یعنی دینی که مسؤولیت ساختن یک جامعه را به عهده گرفته است جور در نمیآید. فرق است میان تعلیماتی که صرفاً یک تعلیمات اخلاقی و فردی است و تعلیماتی که علاوه بر جنبه فردی، جنبه اجتماعی هم دارد. در این تعلیمات نمیتواند میان انسان مؤمن و انسان ضد ایمان هیچ فرقی گذاشته نشود.
قرآن مسأله دیگری را در آیات بعد طرح کرده است که بنابراین [آیا] رابطه انسان فقط با انسانهای مؤمن باید رابطه دوستی و خوبی باشد و انسان با هر کس که غیر مؤمن شد باید رابطه دشمنی و عداوت داشته باشد و هیچ به او احسان و خوبی نکند، پس انساندوستی اساساً غلط است؟ در آیه هشتم این را هم توضیح میدهد:
«لا ینْهیکمُ اللَّهُ عَنِ الَّذینَ لَمْ یقاتِلوکمْ فِی الدّینِ وَ لَمْ یخْرِجوکمْ مِنْ دِیارِکمْ انْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطوا الَیهِمْ» از این [مطلبْ] شما اینچنین استنباط نکنید که کسانی که دین و ایمان ندارند و اسلام ندارند اگر با شما سر ستیزه و دشمنی ندارند صِرف احسان به آنها را خدا نهی میکند؛ به آنها احسان کنید؛ ولی مسأله، مسأله دیگر است؛ مقصود کسانی هستند که با اسلام و مسلمین سر ستیزهجویی دارند و اگر شما با سادهدلی بخواهید با آنها رابطه دوستی برقرار کنید آنها زهر خودشان را حتماً خواهند ریخت؛ آنها دشمن مسلکی شما هستند. آنچه که ما میگوییم در واقع هشداری است به
شما که از کینهتوزی و کینهورزی آنها غافل نمانید.
در این جهت، آیات قرآن بسیار حساسیت دارد و هشدار میدهد که شما گاهی غافل میشوید و به اینها حسن ظن پیدا میکنید و یک وقت میبینید آنها کار شما را ساختهاند. در آیهای در سوره نساء میفرماید: «وَدَّ الَّذینَ کفَروا لَوْ تَغْفُلونَ عَنْ اسْلِحَتِکمْ وَامْتِعَتِکمْ فَیمیلونَ عَلَیکمْ مَیلَةً واحِدَةً»[1]شما اشتباه میکنید؛ اگر امروز آنها روی خوش به شما نشان میدهند از قدرت شما میترسند؛ اگر بتوانند شما را غافلگیر کنند- به تعبیر ما- یک لقمهتان میکنند؛ اینقدر از آنها غافل نباشید!
در آن مقاله «ولاءها و ولایتها»[2]منکران خدا یا پیام خدا، دشمنان خدا«
یا ایهَا الَّذینَ امَنوا لاتَتَّخِذوا عَدُوّی وَ عَدُوَّکمْ اوْلِیاءَ» ای اهل ایمان، دشمنان مرا [و دشمنان خودتان را دوستان نگیرید.] دشمنان خدا کسانی هستند که منکر خدا و پیام خدا هستند. هر کس که بر ضد ایمان به خدا یا بر ضد پیام
[1]نساء/ 102.
[2]این مقاله اکنون به صورت کتاب در آمده و به صورت مقاله نیز در کتاب ششش مقاله منتشر شده است.
خدا- که همان وحی و رسالت است- قیام کرد او دشمن خداست. دشمنی معنی دیگری ندارد. عدهای از روشنفکرهای اخیر مثل فروغی به سعدی ایراد میگیرند که چرا گفته است:
ای کریمی که از خزانه غیب
گبر و ترسا وظیفهخور داری
دوستان را کجا کنی محروم
تو که با دشمنان نظر داری
میگویند مگر میشود خدا دشمن کسی باشد یا مگر کسی میتواند دشمن خدا باشد؟! چون سعدی در این شعرش پیوند خودش را با اسلام روشن میکند و غیر مسلمان [را دشمن خدا معرفی میکند]- که حساسیت اینها بیشتر روی کلمه «گبر» است، گبر و زردشتی و دوره قبل از اسلام- ناراحتند که چرا سعدی علیه گبر اینجور حرف میزند؛ میگویند این حرف سعدی قابل قبول نیست که «ای کریمی که از خزانه غیب- گبر و ترسا وظیفه خور داری»، آنگاه مسلمانها را «دوستان» مینامد و گبر و ترسا را «دشمنان». گبرها که همین زردشتیهای خودمان هستند، ترساها هم که اربابهای خودمان هستند! بنابراین چطور ما اینها را «دشمنان خدا» بدانیم؟
اینها همه حرف مفت است. هر کسی که بر خلاف فطرت خودش که فطرت توحید است و بر ضد ایمان به خدا و بر ضد پیام خدا قیام کند دشمن خداست. اینها فرض میکنند که خدا از نظر مسلک- العیاذ باللَّه- یک صلح کلّی است؛ یعنی هر کسی هر مسلکی و هر راهی میخواهد، داشته باشد؛ اینها دیگر به خدا مربوط نیست، دوست و دشمنْ دیگر معنی ندارد. ولی قرآن تصریح میکند؛ مشرکین را، منکرین خدا و منکرین پیام خدا را دشمنان خدا معرفی میکند.
حال نکته این است که بعد از آن که میفرماید: «عَدُوّی» میگوید: «وَ عَدُوَّکمْ» [کافران را دوستان نگیرید] نه فقط به دلیل اینکه دشمنان پیام من و ضد ایمانِ به من هستند [بلکه همچنین به دلیل اینکه] اینها دشمن شما هم از
آیه سوره آلعمران
در یک آیه دیگر در سوره آل عمران میفرماید: «لاتَتَّخِذوا بِطانَةً مِنْ دونِکمْ»[1]. آنجا تعبیر دیگری است. «بطانه» یعنی آستر. لباسی که انسان میپوشد یک رویه دارد [و یک آستر.] شعرنصابمیگوید: «الظِّهارَة ابره دان و الْبِطانَة آستر». عرب رویه پارچه لباس را «ظهاره» میگوید و آستر را «بطانه». این تشبیهی است که قرآن میکند. میفرماید در جامعه از غیر خود بطانه نگیرید. خیلی تعبیر عجیبی است! یعنی در جامعه مسلمان، غیر مسلمان هم شرکت داشته باشد مانعی ندارد ولی یک وقت هست به صورت ظهاره شرکت دارد، پارچه رو، یعنی پارچه شناخته شده، آن که دیده میشود، [و یک وقت به صورت بطانه و آستر؛] یعنی تشکیلات جامعه اسلامی یک کارهای علنی دارد، یک کارهای سرّی و مخفی مثل آن کارهایی که به سیاست اجتماع مربوط است. غیر مسلمان بخواهد کارهایی در جامعه اسلامی داشته باشد که روست، مثلًا تجارت یا زراعت داشته باشد، مانعی ندارد؛ اما غیر مسلمان را در اسرار جامعه مسلمان، در کارهای اساسی و پنهانی و نهانی و کارهایی که در زیر و باطن اجتماع است [شرکت دادن، جایز نیست.]
[1]. آل عمران/ 118.
لزوم مسلکی بودن«
لاتَتَّخِذوا عَدُوّی وَ عَدُوَّکمْ اوْلِیاءَ تُلْقونَ الَیهِمْ بِالْمَوَدَّةِ» شما القاء دوستی میان خود و آنها برقرار میکنید. القاء مودّت یعنی در دل مودّتی نسبت به آنها دارید؛ علاقهای پیدا میکنید و بعد این علاقه را آشکار و ظاهر میسازید و روابط دوستانه با آنها برقرار میکنید «وَقَدْکفَروا بِما جاءَکمْ مِنَ الْحَقِ» در حالی که آنها کفر میورزند. (همیشه گفتهایم که مفهوم «کفر» صرفِ قبول نکردن اسلام نیست، قبول نکردن و به عناد و ستیزه برخاستن است.) و حال آنکه آنها با حقی که بر شما نازل شده و برای شما آمده است (یعنی همین پیام خدا، همین قرآن) ستیزه میکنند. معنایش این است:
پس مسلکی بودن کجا رفت؟ آنها اینقدر نسبت به دین و ایمان و مسلک شما مخالفت میکنند، باز شما آنها را برادرخوانده خودتان قرار دادهاید؟! «یخْرِجونَ الرَّسولَ وَ ایاکمْ انْ تُؤْمِنوا بِاللَّهِ رَبِّکمْ» اینها مردمی هستند که پیامبر را و شما را از شهر و دیارتان اخراج کردند به گناه اینکه به ربّ خودتان، به پروردگارتان ایمان آوردید. چرا فراموش میکنید؟ اینها نگذاشتند که پیغمبر و شما در زادگاه خودتان زندگی کنید، شما را مجبور به مهاجرت کردند (واقعاً هم مجبور به مهاجرت کردند یعنی اگر به آنها آزادی میدادند مهاجرت نمیکردند)، شما را از شهر و دیارتان اخراج کردند به گناه ایمانتان؛ ایمان به چه؟ آیا به یک بیگانه؟ مثل اینکه مردم شهری افرادی را به دلیل اینکه با یک بیگانه ارتباط برقرار کردهاند اخراج میکنند؟
[خیر،] میگویند چرا شما به خدای خالق و پروردگارتان ایمان آوردید؟ در واقع خود آیه نشان میدهد، میگوید آنها به دلیل مسلک با شما مخالفند، آنوقت شما چطور میخواهید بین آنها و غیر آنها به دلیل مسلک فرق نگذارید؟
آیه سوره حج
نظیر این آیه است آیهای که در سوره مبارکه حج است و اولین آیهای است که در مورد جهاد نازل شده است و میفرماید: «اذِنَ لِلَّذینَ یقاتَلونَ بِانَّهُمْ ظُلِموا وَ انَّ اللَّهَ عَلینَصْرِهِمْ لَقَدیرٌ.الَّذینَ اخْرِجوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیرِحَقٍّ الّا انْ یقولوا رَبُّنَا اللَّهُ»[1]به مقاتلان و مجاهدان اجازه داده شد (برای اولین بار است که اجازه داده میشود) که دست به اسلحه ببرند به دلیل اینکه مظلوم واقع شدهاند و خدا قادر است که آنها را یاری بفرماید. بعد [بیان] میفرماید که کدام مجاهدین و مقاتلین را میگوییم: همین مردمی که اینها را به زور از شهر و دیارشان اخراج کردند به گناه اینکه گفتهاند:
«رَبُّنَا اللَّهُ ».
شرط مجاهد در راه خدا بودن و طلب رضای الهی«
انْ کنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً فی سَبیلی وَ ابْتِغاءَ مَرْضاتی» اگر شما راست میگویید ای مؤمنین، اگر واقعاً شما به نیت جهاد در راه خدا و برای طلب رضای الهی خارج شدهاید. [در باره] این شرطی که در اینجا ذکر شده است، مفسرین گفتهاند در زبان عرب (در فارسی هم این مطلب هست) شرط گاهی واقعاً به مفهوم شرط است یعنی در یک صورت بله و در صورت دیگر نه، و گاهی معنایش این است که «و حال آنکه چنین است»؛ مثل اینکه به پسری که آمادگی ندارد که به پدرش نیکی کند، میگوییم اگر این پدرت هست که تو باید این طور با او رفتار کنی! این «اگر» نه به این معنی است که ما شک داریم که آیا او پدرش هست یا نیست؛ بلکه یعنی به دلیل اینکه پدرت هست (پس حالا که پدرت هست) تو باید رفتارت با او چنین باشد. اینجا هم «انْ کنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً فی سَبیلی وَ ابْتِغاءَ مَرْضاتی» یعنی شما که به نیت جهاد
[1]. حج/ 39 و 40.
خدا آگاهتر است«
تُسِرّونَ الَیهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ انَا اعْلَمُ بِما اخْفَیتُمْ وَما اعْلَنْتُمْ» شما که مدعی ایمان به خدا هستید (بهطور جمع ذکر کرده ولی همینطور که عرض کردم شأن نزول آیه در مورد یک فرد است که همان حاطب باشد) در سرّ و خفاء عُلقه خودتان را به کفار و مسلمین اظهار میکنید، مخفیانه علقه خودتان را به آنها میرسانید، مثل اینکه یادتان رفته که شما مؤمن هستید و به خدا ایمان دارید که آن خدا همه چیز را میداند، آنچه را که شما ظاهر کنید و آنچه را که مخفی کنید؛ یعنی مگر غافلید از اینکه خدا از اسرار شما آگاه است و از ظاهر و باطن شما [و از] همه چیز آگاه است؟! «وَ انَا اعْلَمُ بِما اخْفَیتُمْ وَ ما اعْلَنْتُمْ» من که خدای شما هستم به آنچه شما پنهان کنید و به آنچه شما آشکار کنید، از خود شما آگاهترم «وَ مَنْ یفْعَلْهُ مِنْکمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبیلِفرصتطلبی کافران
آیه بعد باز توضیحی در همین زمینه است. (کمی به صورت مختصرتر تا آخر این آیات تفسیر میکنیم بعد شرح مفصّلتری عرض میکنم.)
«انْ یثْقَفوکمْ یکونوا لَکمْ اعْداءً وَ یبْسُطوا الَیکمْ ایدِیهُمْ وَ الْسِنَتَهُمْ بِالسّوءِ وَ