میگویی حالا کارهای اینجا را انجام دهیم، هر وقت خواستیم به آنجا برویم کارهایش را هم انجام میدهیم.
این حدیث میگوید هیچکدام از این دو کار را نکن. وقتی برای اینجا فکر میکنی، فکر کن که از کجا معلوم است که ما فردا بمیریم، شاید زنده باشیم. مثلًا میخواهی برنامهای بریزی برای اینکه مدرسهای تأسیس کنی، باغی درست کنی و ده سال هم باید برای آن کار کنی. اگر بگویی من که شاید فردا بمیرم پس این کار را برای چه کسی انجام دهم، درست نیست، بلکه فکر کن که انشاءاللَّه زنده هستی. یا میخواهی درسی را شروع کنی و شش سال وقت میخواهد. اینجا فکر کن انشاءاللَّه زنده هستی، چرا فکر کنی که فردا میمیری؟! اما اگر گناهی مرتکب شدهای و میخواهی توبه کنی، حق مردم را میخواهی بدهی، نمازهایت را میخواهی قضا کنی، خودت را میخواهی اصلاح کنی، نگو انشاءاللَّه من ده سال دیگر زنده هستم، بگو شاید فردا بمیرم. پس برای بعضی کارها انسان باید بگوید که انشاءاللَّه زنده هستم و برای بعضی کارها باید بگوید شاید بمیرم.
اولیاء اللَّه همیشه اینطور فکر میکنند و از یک نظر جمع میان ضدّین میکنند که جمع میان ضدّین به معنی واقعی نیست. از یک نظر فکر میکنند که همیشه زنده هستند و از یک نظر فکر میکنند که شاید فردا بمیرند.
خلاصه بحث تا اینجا این است که این آیه که میفرماید:«قُلْ یا ایهَا الَّذینَ هادوا إنْ زَعَمْتُمْ انَّکمْ اوْلِیاءُ للَّهِ مِنْ دونِ النّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ» یک قیاس استثنایی است که اساسش یک ملازمه است: اگر شما اولیاءاللَّه هستید مرگ را آرزو کنید. در اینجا دوشبهه در اذهان پیدا میشود.
یکی اینکه بعضی که توجه نمیکنند این سخن در مورد اولیاءاللَّه
است میگویند: طبق این آیه مرگ باید برای همه مردم یک امر آرزویی باشد، پس آیا خدا آدم را در این دنیا آورده تا همیشه آرزوی مرگ داشته باشد؟ نه، قرآن نمیگوید همه مردم، بلکه میگوید مرگ برای اولیاءاللَّه یک آرزوست.
شبهه دوم این است که آیا اولیاءاللَّه فقط باید آرزوی مرگ داشته باشند و آرزوی طول عمر نباید داشته باشند؟ اگر چنین است پس چرا خود اولیاءاللَّه در دعاها از خدا طول عمر خواستهاند و به ما هم دستور دادهاند که از خدا طول عمر بخواهید:
اللّهُمَّ اجْعَلْ فیما تَقْضی وَ تُقَدِّرُ مِنَ الْأَمْرِ الَمحْتومِ وَ فیما تَفْرُقُ مِنَ الْامْرِ الْحَکیمِ فی لَیلَةِ الْقَدْرِ مِنَ الْقَضاءِ الَّذی لا یرَدُّ وَ لایبَدَّلُ انْ تَکتُبَنی مِنْ حُجّاجِ بَیتِک الْحَرامِ، الْمَبْرورِ حَجُّهُمْ، الْمَشْکورِ سَعْیهُمْ، الْمَغْفورِ ذُنوبُهُمْ، الْمُکفَّرِ عَنْهُمْ سَیئاتُهُمْ وَ اجْعَلْ فیما تَقْضی وَ تُقَدِّرُ انْ تُطیلَ عُمْری فی خَیرٍ و عافِیةٍ[1].
در بخش آخر این دعا به خداوند عرض میکند: از تو میخواهم عمرم را زیاد کنی ولی در خیر و عافیت. هم خودشان آرزوی طول عمر دارند و هم از ما خواستهاند که از خداوند عمر طولانی بخواهیم. نیز اگر مرگ مورد آرزوست چرا خودکشی مانند کشتن هر انسان دیگر گناه کبیره و نتیجهاش عذاب مُخلّد است؟ چرا اگر کسی ولو به همین خیالات، خودش را بکشد، نفْس محترمی را کشته است و قرآن فرموده است که تا ابد در عذاب الهی است؟
از توضیحاتی که دادیم معلوم شد که در عین اینکه مرگ برای اولیاءاللَّه یک امر مورد آرزوست معنایش این نیست که آنان مجازند این فرصت را از دست بدهند، بلکه هر وقت آن فرصت به قضا و قدر الهی تمام شد آرزو دارند به آنجا بروند.
[1]. بحارالانوار، ج 97/ ص 375، با اندک اختلاف
مسأله شهادت
دوم مسأله شهادت است. مرگ به صورت شهادت، جمع میان هردوست. از یک طرف ولیاللَّه از این جهان به جهان دیگر منتقل شده و از طرف دیگر فرصت را از دست نداده است، چرا که شهادت یعنی تبدیل کردن عمر به بهترین شکل عمل؛ یعنی بهصورت یک عمل و بهصورت یک تکلیف و یک مسؤولیت، عمر را به پایان رساندن، که دیگر انسان نمیتواند چنین فرض کند و بگوید که اگر من شهید نشوم و در دنیا عمر کنم ممکن است کار بالاتری انجام دهم؛ کار بالاتری نیست.
پیغمبر فرمود: هر ذیبِرّی، یعنی هر صاحب عمل نیکی، فوق عمل بِرّش، برّی هست، مگر شهادت که دیگر مافوق این برّ، برّی نیست[1]؛ یعنی کسی نمیتواند بگوید من آرزوی شهادت در راه خدا را ندارم، برای اینکه میخواهم به جای شهادت کار بالاتری در این دنیا انجام بدهم. پیغمبر فرمود کار بالاتری وجود ندارد.
این است که در مقابل آرزوی مرگ به صورت شهادت، دیگر خواستن طول عمر معنی ندارد و ما میبینیم که اولیاء اللَّه همیشه مرگ بهصورت شهادت را آرزو میکنند. آن جملهای که علی علیه السلام فرمود که اگر هزار ضربت شمشیر بر من وارد شود و شهید شوم آن را بر مرگ در بستر ترجیح میدهم، معنایش همین است.
[1]. بحارالانوار، ج 74/ ص 60.
آن کسانی که اولیاءاللَّه واقعی هستند آن دنیا را به رأیالعین دارند میبینند و از آنچه پیش فرستادهاند [خشنودند.]
درنهجالبلاغهآمده است که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: یا علی! مرگ تو به صورت شهادت است و تو شهید از دنیا خواهی رفت. علی علیه السلام میفرماید وقتی که در احد هفتاد نفر از مسلمین شهید شدند و من از شهادت محروم شدم متأثر شدم. (ایشان در این زمان یک جوان سیساله است، کسی که بیش از سه چهار سال از ازدواجش نگذشته و دو پسر کوچک هم در خانه دارد. باید این قرائن و شواهد مادی را هم درنظر گرفت.) رفتم خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و عرض کردم یا رسولَاللَّه! آیا شما به من نفرمودید که من شهید خواهم شد، پس چرا من شهید نشدم؟ فرمود: یا علی! تو شهید خواهی شد و شهادت برای تو مقدر است و تو با شهادت از دنیا خواهی رفت. بعد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله میفرماید: یا علی! صبر تو درموطن شهادت چگونه خواهد بود؟ عرض کردم:«لَیسَ هذا مِنْ مَواطِنِ الصَّبْرِ، هذا مِنْ مَواطِنِ الْبُشْریوَ الشُّکرِ»[1]بفرمایید که شهادت چقدر باصفاست؛ اینجا که جای صبر نیست. صبر در یک امر مکروه است، شهادت آرزوی من است، محبوب من است، عطیه الهی است.
ابراهیم علیه السلام در میان پیغمبران به خلّت معروف است. پیغمبران در عین اینکه همه پیغمبر هستند شؤون روحی آنها و یا به قول اهل معرفت مظهریت آنها برای صفات الهی تفاوت دارد. یکی مظهر بکاء و خوف است، دیگری مظهر محبت و عشق است و مانند آن. مثلًا کار ابراهیم یک وجهه دارد و کار یحیی بن زکریا یا عیسیبن مریم علیهم السلام وجهه
[1]. نهجالبلاغه، خطبه 154.
دیگری دارد. ابراهیم خلیلاللَّه، پیغمبر عشق است، پیغمبر محبت است ولهذا لقبش هم خلیلاللَّه است. یک شب ابراهیم در حالی که در صحرا دنبال گلّه گوسفندش است صدایی میشنود:«سُبّوحٌ قُدّوسٌ، رَبُّنا وَ رَبُّ الْمَلائِکةِ وَ الرّوحِ». این صدا را که میشنود از خود بیخود میشود. یکدفعه میگوید که بود؟
که بود که نام محبوب من را برد؟ یک بار دیگر تکرار کن، ثلث این گوسفندانم را به تو میدهم. بار دیگر تکرار میکند. هیجانش بیشتر میشود؛ میگوید بار دیگر تکرار کن ثلث دیگر گوسفندانم را هم به تو میدهم و هیجانش بیشتر میشود ...
ابراهیم علیه السلام در وقت مرگ باز با خدا مغازله و عشقبازی میکند. در هنگام قبض روح میگوید:«هَلْ رَأَیتَ خَلیلًا یمیتُ خَلیلَهُ؟» آیا دیدهای خلیل و دوستْ روح دوست خود را قبض کند؟ فرشته از ناحیه خدا به او میگوید:«هَلْ رَأَیتَ خَلیلًا یکرَهُ لِقاءَ خَلیلِه»[2]آیا دیدهای دوستی لقای دوست خود را مکروه بشمارد؟! در همان حال هم در حال مغازله است؛ در همان حالی که دارد میرود، باز دارد حرف میزند و عشقبازی میکند. به قول حافظ:
دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت
رخت بر بندم و تا ملک سلیمان بروم
به هواداری او ذرهصفت رقصکنان
تا لب چشمه خورشید درخشان بروم
به هر حال این خود حقیقتی غیرقابل انکار است و فقط برای اولیاءاللَّه است که مرگ به صورت یک آرزوی واقعی درمیآید. مرگِ بهصورت شهادت برای اولیاءاللَّه، دیگر به صورت یک مرگ آرزویی
[2]. بحارالانوار، ج 6/ ص 127.
غیرمشروط است که هرگز با آن مبارزه نمیکنند. شهادت، هم انتقال از جهانی به جهان دیگر است و هم خودش درجه است، خودش بالا رفتن است.
البته این حرف هم گفته میشود که اگر انسان قائل به دنیای دیگر هم نباشد، باز زندگی کمّیت دارد و کیفیت دارد و انسان زندگی را برای ارزشهایش میخواهد.
مسأله ارزشها در زندگی مسأله درستی است ولی پایه همه ارزشها یک ارزش است و آن توحید است. اگر این یک ارزش وجود نداشته باشد دیگر ارزشی در دنیا معنی ندارد.
پروردگارا دلهای ما به نور ایمان منوّر بگردان!
نیتهای ما را خالص بفرما!
پرتوی از انواری که بر دلهای بندگان خالص و مخلصت و متهجّدینت تابانیدهای بر دلهای ما هم بتابان!
خدایا دست ما را از دامان ولای علی و آل علی کوتاه نفرما!
ما را پیرو واقعی آنان قرار بده!
پروردگارا! قلب مقدس امام زمان علیه السلام را از همه ما راضی بفرما!
اموات ما را مشمول عنایت و مغفرت خودت قرار بده!
تفسیر سوره جمعه (3)
اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم
یا ایهَا الَّذینَ امَنوا اذا نودِی لِلصَّلوةِ مِنْ یوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إلیذِکرِاللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیعَ ذلِکمْ خَیرٌ لَکمْ إنْ کنْتُمْ تَعْلَمونَ.فَإِذا قُضِیتِ الصَّلوةُ فَانْتَشِروا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکرُوا اللَّهَ کثیراً لَعَلَّکمْ تُفْلِحونَ.وَ إذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضّوا إلَیها وَ تَرَکوک قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَیرُ الرّازِقینَ[1].
این سه آیه قسمت آخر این سوره مبارکه است که به نام سوره «جُمُعَه» نامیده میشود. جُمُعَه به صورت جُمْعَه هم تلفظ میشود. علت اینکه این سوره را جمْعه یا جمُعه مینامند همین آیهای است که در مورد نماز جمعه
[1]. جمعه/ 9- 11.
است.
ابتدا مقدمهای برای شب و روز جمعه عرض کنم و آن این است که در اسلام اعیاد سالیانه داریم و عید هفتگی. بعضی اعیاد سالیانه نه به علت حادثهای که در آنروزها واقع شده «عید» نامیده شده است بلکه به اعتبار وضع خاصی که در ایام سال دارد عید اسلامی نامیده شده است مانند عید فطر؛ و اعیاد دیگری داریم که به مناسبتهای خاص است مثل مبعث و مولودها. عید هفتگی که آن هم «عید» نامیده میشود همین شبانهروز جمعه است. در اسلام آن چیزی هم که عنوان عید دارد باز از مراسم عبادت خالی نیست. عید به معنای پایکوبی و مانند آن در اسلام نداریم.
شبانهروز جمعه اختصاصاتی دارد و برای یک سلسله عباداتْ اولویتی نسبت به سایر شب و روزها دارد که معمولًا در کتابهایی که برای دعوات و زیارات نوشتهاند ذکر شده است. برای یهودیها هم یک روز خاص روز هفته است که روز شنبه است و برای مسیحیها روز یکشنبه. قهراً این یک وظیفه عمومی است برای همه مسلمین که این اختصاص و خصوصیت جمعه را حفظ کنند.
در همه دنیا در هر هفته یک روز تعطیل است و یک چنین تعطیلیای ضرورت دارد. البته ما در اسلام تصریحی نداریم که حتماً شبانهروز جمعه را تعطیل کنیم؛ در همین آیات میخوانیم که به مردم اجازه داده شده است که بعد از مراسم جمعه باز به همان کارها و شغلهای خودشان به عنوان یک امر مباح بپردازند. ولی قهراً دستورهای خاصی که در روز جمعه هست مثل عبادتهای بدنی یا رفت و آمدها و صله رحمها که اگر در جمعه صورت گیرد اجر و ثواب بیشتری دارد، اقتضا میکند که آن روزی که مسلمانها میخواهند تعطیل هفتگی خود قرار