فرشته را).
باسمک العظیم الاعظم الاجلّ الاکرم یا اللَّه.
پروردگارا! دلهای ما را به نور ایمان منوّر بگردان.
پروردگارا! به ما توفیق عنایت بفرما که مراقب تغذیههای جسمی و روحی خودمان باشیم.
پروردگارا! ما را از همه لغزشها مصون و محفوظ بدار، ما را از شرّ نفس خودمان محفوظ بدار، نیتهای ما را خالص بفرما، اموات ما را مشمول عنایت و مغفرت خودت قرار بده.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
[تفسیر سوره ملک]
تفسیر سوره ملک (1)
بسماللَّه الرحمن الرحیم
تَبارَک الَّذی بِیدِهِ الْمُلْک وَ هُوَ عَلیکلِّ شَیءٍ قَدیرٌ.الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیوةَ لِیبْلُوَکمْ أَیکم أحْسَنُ عَمَلًا وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفورُ.الَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقاً ما تَریفی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَریمِنْ فُطورٍ.ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کرَّتَینِ ینْقَلِبْ إلَیک الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسیرٌ[1].
این سوره مبارکه سوره «مُلک» نامیده میشود به اعتبار آیه اول، و بعلاوه بهطورکلی در این سوره راجع به مسائلی بحث شده است که با آنچه که در اینجا «ملک» نامیده و بیان شده است تناسب دارد. سوره با
[1]. ملک/ 1- 4.
این جمله شروع میشود:تَبارَک الَّذی بِیدِهِ الْمُلْک. اول کلمه«بِیدِهِ الْمُلْک» را معنی میکنیم، بعد کلمه«تَبارَک»معنی«مُلک»
ملک یعنی سلطه و اقتدار. انواع قدرتها، نیروها، تواناییها در عالم وجود دارد و بلکه غیرمتناهی. و شک ندارد که هر موجودی در حد خودش و به اندازه ظرفیت خودش از یک قدرت و توانایی و اقتداری و از یک حدی از سلطه برخوردار است. اگر ما یک مورچه را هم در نظر بگیریم این مورچه هم در حوزه عمل خودش دارای یک حدی از قدرت و توانایی است، و بلکه هر ذرّهای را در عالم در نظر بگیریم مظهر یک قدرت و اقتدار است. وجود بهطورکلی مساوی با قدرت و توانایی و اقتدار است. قبلًا کسی گمان نمیبرد که چقدر قدرت در داخل یک ذرّه ذخیره باشد و حالا بشر به آن پی برده است. ولی در باب توحید، انسان به این حقیقت باید پی ببرد که آن کسی که زمام همه قدرتها در اختیار و در دست اوست [خداست.] هر موجودی هر اندازه قدرت دارد، باز خود او و قدرت او دراختیار ذات پروردگار است؛ یعنی هیچ قدرتی در مقابل قدرت پروردگار هرگز عرضاندام نمیکند و چنین چیزی محال است. زمام همه امور و زمام همه قدرتها در دست اوست (ازِمَّةُ الْامورِ طُرّاً بِیدِه)[1]. درنهجالبلاغههست که«عِلْماً بِأَنَّ ازِمَّةَ الْامورِ بِیدِک»[2]یعنی اولیای تو علم یقینی دارند و میدانند که زمام همه کارها در دست تو و دراختیار توست.
[1]. شرح منظومه حاج ملاهادی سبزواری، منظومه حکمت.
[2]. نهجالبلاغه فیضالاسلام، خطبه 218.
کلمه«بِیدِهِ الْمُلْک» معنایش این است که همه ملکها و همه قدرتها و همه اقتدارها در قبضه اوست، دراختیار اوست، در دست اوست، یعنی هیچ قدرت مستقلی در عالم وجود ندارد که در قبال قدرت الهی شمرده شود.
در باب مُلک و قدرت، دو جور انسان میتواند سخن بگوید، بلکه سه جور.
یکی اینکه انسان بگوید: هیچ موجودی دارای هیچ قدرتی به هیچ نحو نیست.
اساساً هیچ موجودی قدرتی ندارد، یعنی خیال کند که نظام عالم فقط یک نمایش بیاساس است، که این نظریه اشاعره بوده است.
نظریه دیگر این است که خدا از خود قدرتی دارد، هر موجودی هم برای خودش قدرتی دارد که این قدرتها در مقابل قدرت خداوند استقلال دارند.
سوم این است که هر موجودی در حد و اندازه خود از قدرتی برخوردار است، ولی او و قدرتش در قبضه قدرت الهی است که این «امر بین امرین» در تکوینیات است.«بِیدِهِ الْمُلْک»معنی«تَبارَک»
و اما جمله اول که«تَبارَک» است.تَبارَکاز همان مادهای است که ماده برکت است.
برکت، فزونی خیر است. آنجایی که خیری وجود دارد، وقتی میگوییم که برکتی در اینجا هست، یعنی این خیر فزونی گرفته است. اگر میگویند عمر فلانکس برکت دارد، مال فلانکس
برکت دارد، معنایش این است که این شیء در ذات خودش خیر است و این خیر فزونی گرفته است. در دعاها نسبت به یکدیگر گفته میشود:بارَک اللَّهُ لَک؛ معنایش این است که خداوند خیر را درباره تو افزون گرداند، یعنی خداوند خیری که به تو میرساند افزون گرداند.
کلمه«تَبارَک» را دو جور میشود معنی کرد؛ یکی اینکه افزون است خیر و برکت خداوند، یعنی خداوند که منبع همه خیرات و برکات است فزون در فزون است خیرات و برکات او. این در صورتی است که ما فعل ماضی را به همان صورت فعل ماضی معنی کنیم.
ولی احتمال دیگری در معنی این جمله هست که نزدیک به معنی اول است و آن اینکه جنبه شعاری پیدا میکند نه جنبه خبری:«تَبارَک الَّذی بِیدِهِ الْمُلْک» فزون باد خیر و برکت آن کسی که تمام سلطهها و قدرتها در اختیار اوست. حال چه «افزون است» بگیریم چه «فزون باد». فزون باد معنایش دعا نیست که بگویید دعا در حق خدا معنی ندارد. جملههای انشائی گاهی جنبه شعاری دارد، مثل اینکه خود خداوند در قرآن میفرماید:تَبارَک اللَّهُ أحْسَنُ الْخالِقینَ[1]. اینتَبارَکهم به احتمال قوی همینطور است. وقتی که ما میگوییم فزون باد، یعنی وقتی به صورت شعار یک چیزی را ذکر میکنیم درواقع احساسات خودمان را درباره آن بیان میکنیم.
پس خلاصه معنی آیه توحید افعالی است: زمام تمام قدرتها دراختیار اوست.
قهراً هیچ خیری به هیچ موجودی نمیرسد مگر اینکه به اراده و مشیت او و به دست اوست. پس فزون در فزون است
[1]. مؤمنون/ 14.
(یا فزون باد) خیرات و برکاتی که از ناحیه ذات حق به موجودات میرسد.
«وَ هُوَ عَلیکلِّ شَیءٍ قَدیرٌ» او بر هر چیزی تواناست، یعنی در قدرت او محدودیتی نیست. این دو جمله، ظاهر این است که مقدمهای است برای آیه بعد که«ا لَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیوةَ لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَمَلًا»؛ یعنی آنچه که بعد میگوییم، خیال نکنید که به این دلیل است که ملک و اقتدار در دست او نیست یا او بر هر چیزی توانا نیست، بلکه مسأله مسأله حکمت باری تعالی است نه مسأله عجز و ناتوانی، العیاذ باللَّه.«ا لَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیوةَ لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَمَلًا وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفورُ» فزون باد (یا افزون در فزون است) خیر و برکت کسی که تمام قدرتها و سلطهها در اختیار اوست و بر هر چیزی تواناست، آن که بر اساس یک حکمت (که آن حکمت را خودش ذکر فرموده است) نظام موت و حیات را آفرید، نظام مردن و زنده بودن را آفرید، آن که هم مرگ را آفرید و هم حیات و زندگی را. چون بعدش دارد:«لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَمَلًا» معلوم است که در اینجا نظر به همان موت و حیات انسان است: آن که برای انسان، هم مرگ را آفرید و هم زندگی را، چرا؟ بر اساس چه؟ میفرماید: بر اساس یک حکمت و یک فلسفه. آن حکمت این است:«لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَملًا» برای اینکه بیازماید شما را که کدام یک از شما از نظر عمل، احسن و نیکوکارتر هستید. به عبارت دیگر برای آزمودن نیکوکاری شما. مکرر گفتهایم که آزمودن الهی یعنی در معرض یک عمل قرار دادن، یک امر بالقوه را در معرض فعلیت درآوردن.
سه گونه آزمایش
آزمایش به سه گونه صورت میگیرد: یکی آزمایشی که یک انسان میکند درباره انسان دیگری یا درباره چیز دیگری برای اینکه خودش میخواهد به حقیقت امر واقف شود. مثلًا شخصی میخواهد با شما در کاسبی شریک شود، او را درست نمیشناسید، وی را تحت آزمایش و امتحان درمیآورید، برای اینکه میخواهید ماهیت او بر شما معلوم شود. به این معنا آزمایش در مورد ذات حق معنی ندارد.
گاهی کسی را مورد آزمایش قرار میدهید نه برای اینکه بر شما معلوم شود، بلکه برای اینکه شما بر خود او معلوم کنید. شما میدانید، ولی قبل از اینکه او را در معرض آزمایش قرار بدهید، اگر شما به علم خودتان عمل کنید او خیال میکند که شما درباره او ظلمی روا داشته و تبعیضی کردهاید. مثل این است که یک معلم که در تمام سال با شاگردها سر و کار دارد، بسا هست که قبل از امتحان کاملًا میداند که کدام دانشآموز یا دانشجو چه نمرهای را استحقاق دارد، ولی خود دانشآموز یا دانشجو چنین اعترافی ندارد. اگر بنا شود او بر اساس علم خودش نمره بدهد، آن هم که به او نمره بالا داده است راضی نیست چون بالاترش را میخواهد، یا اگر بالاترین نمره را هم داده باشد میگوید کاری نکرده است؛ و آن که نمره کم آورده مسلّم ناراضی است، میگوید: خیر، من بیش از این استحقاق دارم. ولی وقتی که پای امتحان در کار آمد، دیگر زبان معترض بسته میشود، که من همان هستم که این نمره را به من دادهاند.
ولی یک نوع امتحان و آزمایش دیگری هست که آن را «آزمایش پرورشی» مینامند، یعنی در عملْ یک موجودی را، انسانی را در کوره