کتاب آشنایی با قرآن ط-صدرا

میگوید: به جای اینکه بر حرث وارد شوند بر حردی وارد شدند:«وَ غَدَوْا عَلیحَرْدٍ» به جای «حرث» بر «حرد» وارد شدند. سالی که از باران دادن امتناع و امساک دارد «حارد» یا «حرد» گفته میشود؛ حیوانی که از شیردادن ابا دارد و لگد میزند «حرد» گفته میشود؛ همینطور زمینی که ابا کند از اینکه چیزی به انسان بدهد و کأ نّه بر صاحب خودش خشم گرفته است که هر چه او کوشش میکند از این زمین چیزی بگیرد این زمین چیزی به او نمیدهد؛ یک زمین خشمناک و ممسک. این زمینی که تا دیروز حرث بود امروز به صورت یک حرد درآمده است.«وَ غَدَوْا عَلیحَرْدٍ» وارد شدند بر چنین زمینی، زمینی که گویی قسم خورده است که یک دانه میوه به اینها ندهد.

قادِرینَ. کلمه «قدر» در قرآن به دو معنا اطلاق شده است؛ بیشتر به همان معنی قدرت اطلاق شده است؛ یعنی توانایی. معنی دیگری که در قرآن اطلاق شده است «قدر» است به معنی اندازهگیری. در آیهای هست:«لِینْفِقْ ذوسَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ» [کسی که ثروتمند است انفاق کند]«وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیهِ رِزْقُهُ» و کسی که روزیاش بر او مقدور شده است، یعنی محدود و اندازهگیری شده است (مقصود اشخاص فقیر هستند)«فَلْینْفِقْ مِمّا اتیهُ اللَّهُ»[1]. یا در داستان حضرت یونس آیه«وَ ذَا النّونِ اذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَأنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیهِ» معنایش این نیست که او گمان کرد که ما توانای بر او نیستیم، ما قدرت نداریم او را بگیریم (چنین چیزی محال است)، بلکه یعنی باور نمیکرد که ما او را بگیریم، اخذش کنیم، محدودش کنیم. پیغمبر خدا بود، مثل اینکه به خودش اعتماد داشت که ما پیغمبر

[1]. طلاق/ 7.

خودمان را هرگز در تنگنا قرار نمیدهیم. باور نمیکرد که ما پیغمبر خود را در تنگنا قرار بدهیم:«فَظَنَّ أنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیهِ». ولی وقتی که ما او را در تنگنا قرار دادیم، در همان ظلمات فریاد کرد:فَنادیفِی الظُّلُماتِ انْ لا الهَ الّا انْتَ سُبْحانَک انّی کنْتُ مِنَ الظّالِمینَ[1].

بسیاری از مفسرین گفتهاند «قادر» در اینجا به هر دو معنا درست است: در کمال قدرت بر آن حرث وارد شدند، اما چه فایده؟ آنها قدرت داشتند ولی زمین چیزی به آنها تحویل نمیداد. یا«قادِرینَ» یعنی در حالی بر این سرزمین خشمناک و غضبناک که ابا کرده است از اینکه چیزی به آنها بدهد وارد شدند که در دل خودشان داشتند اندازه میکردند؛ یعنی در همان حالی که داشتند پیش خودشان حساب میکردند وارد شدند. (این معنا بهتر است و در تفسیرالمیزانآرزوهای بیمنطق

این یک نکته روانشناسانه است. انسان دارای قوه خیال است. بسیار بسیار کماند افرادی که بتوانند خودشان را از تحت سیطره قوه خیال رها سازند. آرزوهای بیمنطق انسان- که اکثر آرزوهای انسان بیمنطق است- همه ملعبههای قوه خیال است. آرزوی بیمنطق یعنی چه؟ یک وقت انسان آرزویی دارد که این آرزو منطق هم دارد، یعنی واقعاً اگر انسان فکر منطقی هم بکند، این فکر منطقی لااقل به صورت یک امر محتمل یا بسیار محتمل این آرزو را تأیید میکند. مثل یک

[1]. انبیاء/ 87.

داستان شیخ بهایی و پیشخدمتش

میدانید شیخ بهایی مرد فوقالعادهای بوده. مسأله قرائت افکار را خیلیها دارند، میگویند او هم قرائت افکار داشته است. میگویند وی پیشخدمتی داشت که به او شیخ حسن میگفت. (شیخ بهایی یک آدمی بود که بیشتر سیاح بود و تقریباً سی سال در دنیا سیاحت کرده بود، آخر عمرش شیخالاسلام اصفهان شده بود.) روزی یک مقدار کشک به او

داده بود که بسابد و برای ناهار حاضر کند. او مشغول کشک سابیدن بود. کشکسابی هم که یک آهنگ مخصوصی دارد و انسان وقتی که در جایی باشد که یک آهنگ خوشی هم باشد خیالش بیشتر پرواز میکند؛ مثلًا کنار یک نهر باشد، صدای یکنواخت این نهر را که میشنود خیالش شروع میکند به پرواز کردن، زمین را به آسمان میزند و آسمان را به زمین. او پیش خودش در همان عالم خیال یک آینده سعادت بخشی را برای خودش تخیل میکرد، به این صورت که شیخ بالاخره از کارش معزول میشود، بعد من ترقی میکنم، تا کمکم به آنجا رساند که خودش میشود شیخالاسلام اصفهان. شیخ بهایی متوجه بود که او در عالمِ چه خیالی است، با خود گفت ببینیم رشته خیال این به کجا میرسد. یک وقت رشته خیالش رسید به اینجا که پیش شاهعباس در مسند شیخالاسلامی بالاتر از همه نشسته است، استادش شیخ بهایی از در وارد میشود، حال چکار کند؟ مسند را به او بدهد از نظر اینکه استادش و شیخالاسلام قبل بوده، آنوقت خودش مسندی ندارد، یا او را پایین دستش بنشاند و این درست نیست. در شش و پنج این حرفها بود که شیخ بهایی گفت: شیخ حسن کشکت را بساب. تا گفت: کشکت را بساب، به خودش آمد.

حال، آدمیزاد در عالم خیال اینجور است. مخصوصاً وقتی که انسان مثلًا یک معامله زمین میکند، بعد مرتب خیال میکند که این زمین ترقی میکند، بعد چنین و چنان میکنم؛ یا یک زراعت میکند: امسال زراعت ما اینجور محصول میدهد، بعد اینطور و آنطور میکنم.

بعضی از مفسرین گفتهاند«قادِرینَ» در اینجا یعنی در حالی که در

دلشان حساب میکردند که حالا اینقدر محصول داریم، میبریم و چنین میکنیم و ... در دل خودشان حساب میکردند و به قول معروف با ابرویشان چرتکه میانداختند که چنین و چنان میشود. قرآن میگوید: همینطور که داشتند با خودشان حساب میکردند که چنان و چنین خواهد شد، یکدفعه وارد شدند و چشمهایشان به چنین منظرهای افتاد.«فَلَمّا رَأَوْها» تا چشمشان افتاد، اول چنان یکه خوردند و به اصطلاح شوکه شدند که گفتند: ما گم کردهایم، راه را اشتباهی آمدهایم:«قالوا انّا لَضالّونَ» عوضی آمدهایم، باغ ما نیست؛ اینقدر چهره این باغ عوض شده بود! ولی فوراً فهمیدند که عوضی نیامدهاند و حساب دیگری در کار بوده است:«بَلْ نَحْنُ مَحْرْومونَ» نه، ما مردمِ محروم و بیچاره هستیم؛ یعنی میوههایمان رفت.

قالَ اوْسَطُهُمْ. بعضی خیال کردهاند که«اوْسَطُهُمْ» یعنی وسطیشان، آن بچه وسطی؛ مثلًا اگر پنج تا بودند، برادر سومی. ولی اکثر مفسرین گفتهاند مقصود از اوسط «اعدل» است.«وَ کذلِک جَعَلْناکمْ امَّةً وَسَطاً»[1]یعنی امت معتدل.«خَیرُ الْامورِ اوْساطُها» یعنی در هر کاری بهترینش وسطترین یعنی معتدلترین است که از افراط و تفریط هر دو بدور است، و لهذا اینجا گفتهاند اوسطشان یعنی بهترینشان، معتدلترینشان.«قالَ اوْسَطُهُمْ الَمْ اقُلْ لَکمْ لَوْ لا تُسَبِّحونَ» من قبلًا به شما نگفتم؟ اینجا قرآن نشان میدهد که آن وقتی که اینها نشستند با یکدیگر کنکاش کردند، در میان اینها یکی بوده که مخالف بوده است؛ اما او چون در اقلیت قرار گرفته و دیده حرفش به جایی نمیرسد، گفته است

[1]. بقره/ 143.

حال اگر نمیکنید، نکنید ولی به هر حال حقیقت این است.«قالَ اوْسَطُهُمْ ألَمْ اقُلْ لَکمْ لَوْلا تُسَبِّحونَ» به شما نگفتم این حرفها را نزنید، از خدا بترسید، خدا را تسبیح کنید؟ یعنی از این حرفهای خودتان توبه کنید، اینها خدا را فراموش کردن است، از خدا غافل شدن است، خدانشناسی است.

در این وقت که دچار بلایا شدند- چون بالاخره هر چه بود اینها مؤمنزاده بودند، پدرشان مرد مؤمنی بود- گفتند:«سُبْحانَ رَبِّنا انّا کنّا ظالِمینَ» منزّه است پروردگار ما؛ ما بد کردیم، ما مردم ستمکاری بودیم.«فَاقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیبَعْضٍ یتَلاوَمونَ» آنگاه بعضی به بعض دیگر رو کردند، یعنی شروع کردند با یکدیگر حرف زدن، خودشان را ملامت میکردند، یکدیگر را ملامت میکردند، این میگفت تقصیر تو شد که این حرف را زدی، آن میگفت: خیر، تو این حرف را زدی، تقصیر تو شد.

مرتب به گردن یکدیگر میانداختند و یکدیگر را ملامت میکردند. ولی بالاخره همه فهمیدند که گنهکارند.

بعد از اینکه یکدیگر را ملامت کردند، همه به خطای خودشان اقرار و اعترف کردند:«قالوا یا وَیلَنا انّا کنّا طاغینَ» وای به حال ما، عجب ما طغیانگر شدیم! یعنی همینقدر که پدر ما مرد و ما خود را دارای چیزی دیدیم، چقدر زود طاغی شدیم و طغیان کردیم!«عَسیرَبُّنا انْ یبْدِلَنا خَیراً مِنْها انّا الیرَبِّنا راغِبونَ» این اظهار توبه آنهاست: ما دیگر بعد از این راغب به سوی پروردگار خودمان هستیم، یعنی راغب به عبادت و بندگی و اطاعت او هستیم و میخواهیم امر او را اطاعت کنیم، بر اساس رضای او عمل کنیم؛ امیدواریم که اگر اینچنین باشیم، پروردگار ما به ما بهتر از آنچه که بود عنایت بفرماید؛ امید است که پروردگار ما به ما عوض بدهد

دو نکته

قرآن اینجا میفرماید:«کذلِک الْعَذابُ» عذاب دنیا چنین عذابی است. اینجا دو نکته عرض کنم. یک نکته این که ما آیهای راجع به کفار قریش را که قبلًا خواندیم: «سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطومِ» (عن قریبٍ بینی او را به خاک خواهیم مالید، روی بینیاش علامت خواهیم گذاشت) اینجور تفسیر کردیم که مقصود این است که عنقریبٍ اینها به عذاب دنیا خواهند رسید. عرض کردیم که این آیه در مکه است و اشاره است به اینکه اینها عنقریب به دست مؤمنین ذلیل و منکوب میشوند، که در جنگ بدر همینها بودند که اینچنین شدند. بعد یکی از آقایان گفتند: این«سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطومِ» را فقط یک نفر گفته است که مربوط به دنیاست، اکثر گفتهاند مربوط به آخرت است. من تفسیر را نگاه کردم، مخصوصاًتفسیر فخررازیکه اقوال را نقل میکند، دیدم اینجور نیست. دو قول بوده است: یکی قول آنهایی که گفتهاند:

مقصود آخرت است، و دیگر قول آنهایی که گفتهاند: مقصود دنیاست؛ و شاید بیشتر کسانی هستند که گفتهاند مقصود دنیاست، و بعلاوه منافاتی میان جمع بین هر دو نیست.

مطلب دیگر این است که این«کذلِک الْعَذابُ» نیز قرینه است برای آن مطلب.

اینجا وقتی میگوید این است عذاب، اینچنین عذاب میکنیم، معلوم میشود آنجا هم وعده عذاب دنیا داده است، چون اینجا عذاب دنیاست؛ منتها میگوید عذاب دنیا رافع عذاب آخرت نیست:«وَلَعَذابُ الْاخِرَةِ اکبَرُ» عذاب آخرت، [به نحو] بزرگتر سر جای خودش هست. پس این هم قرینهای است بر همان«سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطومِ» به آن معنا که ما تفسیر کردیم.

برخی گناهان در همین دنیا نیز عقوبت دارد

مطلب دیگری به مناسبت آیات«انّا بَلَوْناهُمْ کما بَلَوْنا أصْحابَ الْجَنَّةِ. عرض کنم و آن مطلب این است که خداوند عقوبت بعضی از گناهان را در همین دنیا میکند، و در آخرت [عقوبت] سر جای خودش هست. در میان عقوبتهایی که در دنیا عکسالعمل دارد، یکی همین گناهانی است که منجر به محروم کردن و مخصوصاً دل شکستن یک عده مردم بیچاره و فقیر و ضعیف میشود. این یک امر عجیبی است؛ یکی مسأله پدر و مادر است، که بدی کردن به پدر و مادر در همین دنیا عقوبت دارد و دیگر بدی کردن به مردم دلشکسته است ...[1]

[1]. [متأسفانه اندکی از سخنان استاد شهید روی نوار ضبط نشده است.]