کتاب آشنایی با قرآن ط-صدرا

میکند خدا هم با او مکر میکند(وَ مَکروا وَ مَکرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیرُ الْماکرینَ)[1].

معنی مکر خدا

مکر در مورد خداوند چه معنی دارد؟ مکر خدا آن وقتی است که کار خدا، یعنی سنت الهی، آن شکل پوشیده خود را پیدا میکند. اینکه «مکر» گفته میشود به اعتبار این است که وقتی ما این افعال را به خدا نسبت میدهیم از نظر شکل کار است نه از نظر روح کار. یک انسان که با انسان دیگر مکر میکند، معنایش این است که طوری با او رفتار میکند که او راز و رمز کار این را نمیفهمد و نمیداند. البته همه مکرها در مورد انسانها بد نیست؛ مکر یک انسان نسبت به انسان دیگر ممکن است بر اساس سوءنیت باشد و ممکن است بر اساس حسن نیت باشد در جایی که انسان با یک مکار مکر میکند. لازمه ایمان این نیست که انسان سیاست و روشی را که در مقابل دیگران پیش میگیرد صددرصد آشکار کند و به اصطلاح امروز دست خودش را رو کند تا طرف بخواند و بعد بر ضدش رفتار کند. این که حماقت است. منتها فرق میان مکر خوب و مکر بد- که مکر خوب را «تدبیر» میگوییم- در نیت نهایی است که آدمی که مکرش بد است، بر اساس یک سوءنیت یک کار پوشیده را انجام میدهد، ولی آن کسی که نیت خیر دارد، بر اساس یک حسن نیت کار پوشیدهای را انجام میدهد. مقصود از «کار پوشیده» این است که کاری که انجام میدهد راز و سرّ این کار برطرف روشن نیست، طرف نمیتواند دست او را بخواند که کار او برای چیست، و بسا هست

[1]. آلعمران/ 54.

در مورد او اشتباه میکند.

حال، رفتار خداوند با بندگان دو جور است: گاهی راز مطلب خیلی آشکار است، یعنی یک رابطه علت و معلولی واضح و آشکاری هست که انسان زود میتواند راز مطلب را بفهمد. گاهی قضیه برعکس میشود، یعنی جریان کار عالم با انسان طوری رفتار و عمل میکند که راز مطلب بر انسان پوشیده است و انسان ضد آنچه که هست خیال میکند.

مثلًا، اگر فرض کنیم که انسان معصیتی را انجام بدهد و بلافاصله یا با فاصله کم نتیجه بد آن معصیت را ببیند، این یک کار آشکار است، یعنی عکسالعمل دارد ولی عکسالعمل آشکار. یا کار خیری انجام بدهد و اثر کار خیر خودش را خیلی واضح در عمل مشاهده کند؛ این یک کار آشکار است. اینکه انسان کار بد بکند و خود اثر کار بد خود را احساس کند، خودش یک نعمتی است برای انسان. ولی یک وقت انسان میرسد به آنجا که استحقاق این مقدار لطف را هم ندارد که خداوند با چشاندن اثر گناه او، او را بیدار کند و به او بفهماند. این [چشاندن] خودش یک نعمت و لطفی است از پروردگار. گاهی این لطف از او گرفته میشود؛ کار بد میکند، میبیند برعکس بجای اینکه یک اثر بد ببیند اثرهای خوب میبیند، یعنی نعمتها بیشتر بر او میبارد، باب نعمت بیشتر به روی او باز میشود، هیچ اثر بد ظاهری نمیبیند. آیا این از باب این است که کار بد اثر بد ندارد؟ نه، اثر بد دارد، ولی به دلیل اینکه او چنین شایستگی نداشته است، کار بد میکند، باب نعمت بیشتر به روی او باز میشود؛ بدتر میکند و باز باب نعمت بیشتر به رویش باز میشود. میرسد به آنجا که دیگر پیمانهاش پر میشود، یک وقتی به

سراغ او میآیند که دیگر هیچ فایدهای ندارد.

این است که در یک تعبیر به آن گفته میشود «استدراج»، یعنی درجه به درجه گرفتن، کمکم گرفتن؛ و در یک تعبیر دیگر به آن گفته میشود «مکر»، مکر الهی، یعنی خدا با انسان طوری رفتار میکند که راز کار بر انسان مخفی است و انسان ضد آنچه که هست خیال میکند. عرض کردیم که شخصی به شعیب پیغمبر گفت: ای شعیب! اینکه شما میگویید کار بد اینهمه اثر دارد، من تجربه کردم خلافش را دیدم. گناهی نیست که من در دنیا نکرده باشم و هیچ اثر بدی هم از آن ندیدهام.

شعیب به خدای خودش عرض کرد: خدایا این بنده چنین میگوید. فرمود: به او بگو ما تو را گرفتهایم و خودت نمیدانی؛ بدترین نوع گرفتن تو همین است.

«وَ امْلی لَهُمْ انَّ کیدی مَتینٌ»[1]مهلتشان میدهیم، مکر ما خیلی بامتانت است.وَ لایحْسَبَنَّ الَّذینَ کفَروا انَّما نُمْلی لَهُمْ خَیرٌ لِانْفُسِهِمْ انَّما نُمْلی لَهُمْ لِیزْدادوا اثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ[2].

این است که قضیه زمان میخواهد. در مفهوم «استدارج» زمان خوابیده است.

حال، به پیغمبر اکرم خطاب میرسد:«فَاصْبِر» چون مسأله، مسأله استدراج است، تو هم نباید عجله داشته باشی، عجله نکن، مبادا در عذاب اینها استعجال کنی که فوراً و بلافاصله [نازل شود]«وَ لا تَکنْ کصاحِبِ الْحوتِ اذْ نادیوَ هُوَ مَکظومٌ» اشتباهی که یونس مرتکب شد، که باید در مقابل گناهان قوم خودش صبر میکرد تا مهلت و مدت استدراج الهی پایان بیابد؛ این صبر را به خرج نداد آنگاه خودش گرفتار

[1]. قلم/ 45.

[2]. آلعمران/ 178.

شد.«فَاصْبِرْ لِحُکمِ رَبِّک» صبر داشته باش، صبر کن برای رسیدن حکم پروردگارت؛ یعنی زمان میخواهد- چون مسأله، مسأله استدراج است- ولی قطعاً رسیدنی است (خواندیم کهسَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطومِ)، احتیاجی ندارد که تو نفرین کنی تا عذاب الهی بیاید، همین الآن عذاب الهی آمده است ولی اثرش کمکم ظهور و بروز میکند، و اینها بدتر از آنها عذاب شدهاند.«فَاصْبِرْ لِحُکمِ رَبِّک»تکالیف پیامبران در سطح خودشان

وَ لا تَکنْ کصاحِبِ الْحوتِداستان اعتراض حاجآقا حسین قمی و حمایت آیةاللَّه بروجردی

این داستان را خودم شاهد و حاضر بودم. در سال 22 مرحوم آقای

حاجآقا حسین قمی از عتبات در نهایت احترام به ایران آمدند، بعد به مشهد رفتند و بعد که از مشهد برگشتند در تهران توقف کردند، یک سلسله تقاضاها و درخواستهای دینی و مذهبی داشتند، ایستادگی کردند، گفتند: اینها باید انجام بشود، اگر انجام نشود من از اینجا نمیروم. اوضاعی شد. دولت وقت هم خیلی شدید ایستادگی کرد و اگر با وسائلی که داشتند ایشان را مدتی نگه میداشتند و آن درخواستها را انجام نمیدادند کمکم احساسات و حرارتهای مردم- که یک مدت موقتی است- فروکش میکرد و هر کس دنبال کار خودش میرفت. علمای ایران از همه جا آمدند. آن تابستان ما در بروجرد بودیم. مرحوم آقای بروجردی هنوز به قم نیامده بودند و در بروجرد بودند.

علمای تهران دو نفر را به بروجرد فرستادند و از آقای بروجردی خواستند که ایشان هم به تهران تشریف بیاورند برای اینکه تقویتی باشد در کار آقای حاج آقا حسین؛ چون ایشان در منطقه لرستان خیلی نفوذ داشتند و میتوانستند کارهایی انجام بدهند. یکی از آندو مرحوم آقا سید کاظم پروَنی واعظ معروف بود (همه مقدماتش را نمیخواهم بگویم).

روز آخر ماه شعبان بود؛ ما به درس ایشان رفتیم، آن درسی که در منزل میگفتند. طلبهها قبل از اینکه ایشان بیایند بنا را بر شوخی گذاشتند. (این رسم را من آنجا شنیدم، بعد دیدم در جاهای دیگر هم هست. در خراسان چنین چیزی نشنیده بودیم. اصطلاحاً میگویند: روز کلوخ اندازان. روز آخر ماه شعبان را میروند بیرون برای گردش و سیاحت، که به اصطلاح روز خوشیشان باشد و شکمها را از عزا دربیاورند، برای اینکه از فردا روزه بگیرند.) گفتند اگر آقا آمدند درس را تعطیل میکنیم. تا ایشان نشستند، شروع کردند به شوخی کردن،

گفتند آقا روز آخر شعبان است، روز کلوخاندازان است، میخواهیم برویم بیرون. ایشان یک تبسمی کردند و زود خودشان را ضبط کردند. گفتند این قضیه تهران حواس برای من نگذاشته است، هیچ حواس ندارم. یک نفر از این آدمهای فضولی که همیشه هستند گفت: شما وظیفه ندارید در این کارها مداخله کنید، مبادا یک وقت مداخله کنید، به این دلیل و آن دلیل؛ آقای آقا سید ابوالحسن هم اقدامی نکردند، مبادا شما اقدامی بکنید. از حرف او [خوششان نیامد.] بعد گفت: البته اگر ایشان قبلًا با من مشورت کرده بودند من میگفتم به گونه دیگری عمل کنند. ولی من میدانم که این مرد در کار خودش جز خدا هیچ نظری ندارد و برای من جایز نیست که در مورد کسی که در کار خودش جز خدا هیچ نظری ندارد سکوت کنم. البته بعد هم همان اقدام ایشان بود که مؤثر واقع شد. یک تلگراف شدیدی کرد که اگر ترتیب اثر داده نشود من چنین میکنم و امنیت غرب در خطر خواهد بود. همین سبب شد که دولت سر و ته قضیه را بهم آورد و بعد قضیه هرچه بود یک سر و صورت ظاهری پیدا کرد.

غرضم این جهت است که این [کار] برای مثل مرحوم حاج آقا حسین یک کمالی است، و چه کمالی است که انسان غضب کند برای خدا، و در کارش غرضی جز خدا نداشته باشد! اما از این بالاتر هم هست: یک پیغمبر، مسلّم اگر غضب کند برای خدا غضب میکند، ولی یک وقت به او میگویند: این کار زمان هم میخواهد؛ تو که غضبت جز برای خدا نیست، معذلک یک مدتی صبر کن. همین غضبت برای خدا فعلًا برای تو یک ترک اولی شمرده میشود.«فَاصْبِر» یعنی همان غضب برای خدا را فعلًا رها کن، والّا او غضب برای غیر خدا که ندارد.

ترک اولای یونس علیه السلام

«وَ لا تَکنْ کصاحِبِ الْحوتِ اذْ نادیوَ هُوَ مَکظومٌ» مانند آن یار ماهی (یونس) نباش. در فارسی وقتی که بخواهند کسی را به اعتبار ملابستش با یک شئ معرفی کنند با همان یای نسبت میگویند. مثلًا به آن که یخ میآورد میگویند «یخی» و به آن که پیاز میفروشد میگویند «پیازی». در زبان عربی با کلمه «صاحب» میگویند. قبلًا گفتیم کلمه «صاحب» در زبان عربی معنای خیلی وسیعی دارد. آن کسی که یک نوع ملابستی با یک شئ دارد- ولو ملابستش در همین حد باشد که یخفروش را میگویند «یخی»- صاحب آن شئ نامیده میشود. و لهذا شیعه در رد استدلال سنیها که گفتند در قرآن ابوبکر به عنوان صاحب پیغمبر یاد شده است و صاحب به معنای رفیق و دوست و صمیمی است، استدلال کردند که خیر، در قرآن کلمه «صاحب» معنای بسیار اعم و وسیعی دارد؛ هر کسی که همراه چیزی باشد [صاحب آن چیز گفته میشود] ولو از قبیل همراهی یونس با ماهی، که همراهی ماهی با یونس فقط این است که امر خدا [به او] شده که یونس را ببلعد.

«وَ لا تَکنْ کصاحِبِ الْحوتِ» مانند یار ماهی مباش«اذْ نادیوَ هُوَ مَکظومٌ» آن وقتی که خدای خود را میخواند، در حالی که از خشم و غضب داشت- به تعبیر ما- میترکید. (در آیه دیگر است که«فَلَوْ لا انَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحینَ.لَلَبِثَ فی بَطْنِهِ الییوْمِ یبْعَثونَ»[1]اگر نبود که او دائماً از مسبّحان بود [تا قیامت در دل آن ماهی باقی میماند.] با اینکه از مسبحان دائم بوده است [چنان مجازات شده است.]) در عین حال یونس زود درک

[1]. صافّات/ 143 و 144.

کرد که اشتباه کرده است و به درگاه الهی توبه و بازگشت کرد، که اینجا به تعبیر«لَوْلا انْ تَدارَکهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ» آمده است: اگر نبود که نعمت توفیق الهی، نعمت توبه، نعمت الهی شامل حالش شده بود، در یک بیابان قفری پرت میشد با بدبختی.

«فَاصْبِرْ لِحُکمِ رَبِّک» صابر باش برای حکم پروردگار خودت.«وَ لا تَکنْ کصاحِبِ الْحوتِ» مانند یار ماهی (یونس) مباش«اذْ نادیوَ هُوَ مَکظومٌ» آن وقتی که فریاد میکرد در حالی که در خشم فرو رفته بود. (شاید مقصود آن وقتی است که ندا میکرد، از خدا میخواست که مردم را عذاب کند، نه آن وقتی که ندا میکرد، برای خودش عذرخواهی میکرد.)«لَوْ لا انْ تَدارَکهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ» اگر نعمت توبه تدارک و جبران نکرده بود«لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَ هُوَ مَذْمومٌ» به این ماهی دستور میرسید که او را در بیابان قفر بیسقف بیسایبان پرت کن در حالی که مذموم درگاه پروردگار است.

ولی او با توبه خود اشتباه خودش را جبران کرد، خدای متعال هم از او پذیرفت.

«فَاجْتَبیهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّالِحینَ» خدا او را اختیار و انتخاب کرد و برگزید و او را از صالحان قرار داد، بنابراین جبران شد.

آیه ماقبل آخر این سوره آیه معروف است:وَ انْ یکادُ الَّذینَ کفَروا لَیزْلِقونَک بِأبْصارِهِمْ لَمّا سَمِعُوا الذِّکرَ وَ یقولونَ انَّهُ لَمَجْنونٌ. ترجمه آیه این است: و نزدیک است که این کافران تو را با چشمهای خود بلغزانند، آن وقتی که آیات قرآن را میشنوند، و اینها میگویند که او (یعنی تو) یک دیوانه و جنزده است. البته در اینجا مقصود این است که اگر یک جنبههای غیرعادی در این میبینید، اینها الهامات و القائاتی است که شیاطین به او میکنند؛ لهذا بعد میفرماید:«وَ ما هُوَ الّا ذِکرٌ لِلْعالَمینَ» خیر، اینها جز ذکری و تذکری و تنبّهی و القائی که از ناحیه پروردگار برای