تفسير سوره جن (2)
اعوذ باللَّه من الشيطان الرجيم
وَ انّا مِنَّا الصّالِحونَ وَ مِنّا دونَ ذلِک کنّا طَرائِقَ قِدَداً.وَ انّا ظَنَنّا انْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْارْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً.وَ انّا لَمّا سَمِعْنَا الْهُدیامَنّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلايَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً.وَ انّا مِنَّا الْمُسْلِمونَ وَ مِنَّا الْقاسِطونَ فَمَنْ اسْلَمَ فَاولئِک تَحَرَّوْا رَشَداً.وَ امَّا الْقاسِطونَ فَکانوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً.وَ الَّوِ اسْتَقاموا عَلَی الطَّريقَةِ لَاسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً.لِنَفْتِنَهُمْ فيهِ وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِکرِ رَبِّهِ يَسْلُکهُ عَذاباً صَعَداً[1].
در سوره مبارکهقُلْ اوحِی الَیبوديم که به نام «سورة الجن» معروف است و قسمتی در هفته گذشته راجع به جن بحث کرديم. نکتهای را در جلسه پيش نگفتيم و حالا عرض میکنيم و آن اين است: جريانی که قرآن مجيد
[1]. جن/ 11- 17.
نقل فرموده است که گروهی از جن قرآن را استماع کردند بعد رفتند در ميان جمع خود مسأله را بازگو کردند و آنچه که در بين آنها گذشته است، همه را به اين صورت نقل میکند که:قُلْ اوحِی الَی ا نَّهُاسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالوا انّا سَمِعْنا قُرْ اناً عَجَباً. اين نکته خيلی جالب توجهی است يعنی منشأ يک تفکر در انسان میشود. میفرمايد: ای پيغمبر! به مردم بگو اينجور به من وحی شده است که چنين جريانی پيش آمده، يعنی پيغمبر از طريق وحی اين جريان را بازگو میکند نه از طريق مستقيم؛ نمیگويد گروهی از جن پيش من آمدند، اينچنين گفتند و من چنين گفتم؛ میگويد به من وحی شده که چنين جريانی رخ داده است؛ گروه اندکی از آنها آمدهاند و استماع قرآن کردهاند و بعد رفتهاند در ميان خود چنين سخنانی گفتهاند؛ يعنی از نظر پيغمبر وقتی که جريان واقع شده است به صورت مباشر نبوده است، که پيغمبر از طريق وحی از جريان آگاه میشود. در يک جای ديگر قرآن هم که يا اشاره به همين جريان است يا به جريانی مشابه آن، عيناً همينطور ذکر شده است. قبلًا در سوره احقاف خوانديم:
وَ اذْ صَرَفْنا الَيْک نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعونَ الْقُرْ انَ فَلَمّا حَضَروهُ قالوا انْصِتوا فَلَمّا قُضِی وَلَّوْا الیقَوْمِهِمْ مُنْذِرينَ.قالوا يا قَوْمَنا انّا سَمِعْنا کتاباً انْزِلَ مِنْ بَعْدِ موسیمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدی الَی الْحَقِّ وَ الیطَريقٍ مُسْتَقيمٍ.يا قَوْمَنا اجيبوا داعِی اللَّهِ وَ امِنوا بِهِ يَغْفِرْ لَکمْ مِنْ ذُنوبِکمْ وَ يُجِرْکمْ مِنْ عَذابٍ اليمٍ[1].
در آنجا هم قضيه به همين شکل بازگو شده است، چرا؟ چون قضيه به
[1]. احقاف/ 29- 31.
بدی ارتباط انسان با جن
نکتهای که میخواهم عرض کنم اين است: به طور مسلّم عدهای از انسانها- و البته انسانهای معدودی- هستند که میتوانند ارتباط با جن پيدا کنند. اين يک حقيقت است. البته نمیخواهم بگويم هر کسی که چنين ادعايی میکند حرفش درست است.
به ندرت انسانهايی پيدا میشوند که میتوانند ارتباط با جن پيدا کنند. ولی کسانی که به جنبههای معنوی انسان میانديشند اين کار را کار غلط و بدی میدانند و معتقدند که روح انسان را خراب و فاسد میکند؛ نه تنها برای انسان کمالی شمرده نمیشود، بدتر انسان را خراب میکند. اينجور ادعا میکنند که معاشرت
با جن در روح انسان آن اثری را میگذارد که معاشرت با انسانهای پست منحطِ کوتاهفکرِ گرفتار به يک نوع آلودگيها. چگونه اگر انسان با آنها معاشرت داشته باشد روحش را پست و منحط میکند؟
از همين آيات میتوانيم يک نوع دستورالعملی بگيريم که در عين اينکه چنين مخلوقی در عالم وجود دارد و بهترين دليلش همان است که قرآن از وجود اين مخلوق خبر داده است، انسانها هيچ وقت دنبال اين کار نروند که با اين مخلوق ارتباطی برقرار کنند. حتی وقتی که آنها آمدند از قرآن آگاه شدند، بدون ارتباط مستقيم با شخص پيغمبر بوده و شخص پيغمبر با اينها ارتباط مستقيم نگرفت يعنی خدا نخواست که پيغمبر ارتباط مستقيم با آنها بگيرد و بيايند حرفی بزنند. نه اينکه بخواهم بگويم امرِ نشدنی است، ولی خداوند نخواسته به اين شکل باشد. آنها آمدهاند، از موضوع هم آگاه شدهاند، بدون آنکه ارتباط مستقيمی با پيغمبر بگيرند رفتهاند در ميان جمع خودشان قضايا را در ميان گذاشتهاند. و لذا قرآن میگويد:
قُلْصالح و ناصالح در جن
آن گروه بعد از آنکه ايمان آوردند، با قوم خودشان اينچنين گفتند:وَ انّا مِنَّا الصّالِحونَ وَ مِنّا دونَ ذلِک کنّا طَرائِقَ قِدَداًيعنی برخی از ما صالح و
شايسته هستيم و برخی ديگر اينچنين نيستيم غير اين هستيم و تازه غير اين هم [که هستيم] يکجور نيستيم، طرائق و راههای مختلف هستيم. اين مطلب چيست؟ عين همان جريانی که در بشر وجود دارد- چون در بشر به حکم همان اختيار و آزادی و مکلّف بودن اين جريانها به وجود میآيد- در ميان آنها هم به وجود آمده. حيوان طرائق نيست، طريقه است؛ يعنی هر نوع حيوانی چون به حکم غريزه کار میکند يک راه و روش مخصوص دارد و لهذا همه افراد حيوانها از يک خصلت خاص به نحو شبيه يکديگر برخوردار هستند. مثلًا همه گربههای دنيا يک جور خصلت دارند، همه سگهای دنيا يک جور خصلت دارند، همه گوسفندها يک جور، همه اسبها يک جور؛ چون کارشان به حکم غريزه است، يعنی کاری که میکنند کاری است که خلقت در جلو راه آنها گذاشته است و نوعی اجبار در کارشان هست. ولی انسان اين طور نيست؛ انسانها اولًا تقسيم میشوند به انسانهای صالح و شايسته که راه صحيح زندگی را پيش گرفتهاند و انسانهای ناصالح که راه صحيح را پيش نگرفتهاند. تازه انسانهای ناصالح هم يک راه نرفتهاند هر گروهشان يک راهی رفتهاند.
در اين جهت، جنها هم مانند ما هستند؛ چون مانند ما هستند قرآن اين حرفی را که در ميان آنها بازگو شده است نقل میکند که گفت:وَ انّا مِنَّا الصّالِحونَبعضی از ما صالحان هستيموَ مِنّا دونَ ذلِکبعضی از ما غير اين هستيم يعنی صالح نيستيم؛ ولی آنهايی هم که غير اين هستيم يک گروه نيستيم، گروههای متعدد [هستيم.]کنّا طَرائِقَ قِدَداًتمثيل پيغمبر اکرم
نکتهای که در اينجا هست اين است که راه راست يکی است، راه کج
متعدد. اهل حق هميشه در عالم يک گروهند و مشابه يکديگر ولی اهل باطل گروهها هستند و غير مشابه با يکديگر. چه مثل خوبی پيغمبر اکرم ذکر کرده است! يک وقت اصحاب در جلسهای نشسته بودند؛ ديدند پيغمبر روی زمين همينطور خط میکشد. اول نقطهای را در نظر گرفت. بعد، از آنجا که نشسته بود يک خط مستقيم به سوی آن نقطه کشيد. آنگاه خطهايی منحنی- يا اگر مستقيم هم بود غير موازی با آن خط- کشيد؛ يک عده از اين طرف کشيد يک عده از آن طرف. بعد آن خط وسط را که خط مستقيم بود نشان داد و فرمود: راه ما يعنی همين و يکی هم بيشتر نيست و اما راههايی که به اين مقصد منتهی نمیشود و راه ما نيست متعدد است، از اين طرف بخواهی بروی صدها راه است، از آن طرف هم بخواهی بروی صدها راه است.
اين است که اينجا نگفت که صالحين هم طرائق هستند؛ صالحون يک طريقه بيشتر نيستند. [آن فرد جن گفت] بعضیمان غيرصالحند. غيرصالح هم يک گروه نيستند، گروههای مختلف هستند.
وَ انّا ظَنَنّا انْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْارْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً. «ظن» در زبان عربی به معنی «گمان» به کار برده میشود و به معنی «يقين» هم به کار برده میشود. در قرآن به هر دو معنا به کار برده شده؛ اينجا به معنی يقين به کار برده شده است.وَ انّا ظَنَنّاما حالا چنين فکر میکنيم، ديگر رسيدهايم به اين حقيقت که راه حق لا بُدَّ مِنْه است؛ يعنی انسان نمیتواند خود را به ساحل نجات برساند بدون آنکه راه حق را پيش بگيرد که در واقع خدا را مجبور و عاجز کند. ما فهميديم «لا مَفَرَّ مِنْک الّا الَيْک» مفرّی از خدا جز به سوی خدا نيست؛ به اين يقين رسيديمانْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْارْضِما نمیتوانيم خدا را عاجز و بيچاره کنيم. مقصود اين است که ما نمیتوانيم راه او را نرويم و در عين حال به هدف و مقصد خودمان
برسيم؛ يعنی علیرغم راهی که خدا معين کرده است راه ديگری برويم و در عين حال به نتيجه برسيم. اين معنايش لغو کردن راه خدا و غلبه کردن بر خداست. فهميديم اينها همه خيال است.
اين امر نظير آن چيزی است که در ميان ما انسانها هم رخ میدهد که وقتی میبينيم راه خدا دشواری دارد میآييم به خيال خودمان يک راه ديگری خلق میکنيم؛ بعد اگر آن راه را به خودمان نسبت بدهيم کسی از ما قبول نمیکند، میگوييم که راه خدا يک راه سختی است ولی راه امام حسين از راه خدا آسانتر است، ما به جای اينکه راه خدا را برويم راه امام حسين را میرويم؛ به جای اينکه تکليفهای خدا را انجام بدهيم يک سينه سه ضربه میزنيم همه کارها را درست میکنيم؛ غافل از اينکه امام حسين که راهی غير از راه خدا ندارد. اگر چنين حرفی راست باشدنُعْجِزَ اللَّهتوريه
من بعضی اشخاص واقعاً متدين را میبينم که هميشه دروغ میگويند و هميشه هم توريه میکنند؛ يعنی هيچ وقت واقعاً نمیخواهد يک حرفی بزند که قصدش هم دروغ گفتن باشد و به نيت دروغ بگويد. دروغ میگويد ولی به صورت توريه. استاد هم شده و آنچنان در توريه کردن استاد است که مطلب را به گونهای میگويد که شما يک چيزی میفهميد، اگر روزی بفهميد قضيه اين جور نبوده و به او بگوييد چرا گفتی، میگويد من قصدم از اين جمله مطلب ديگری بود؛ يعنی مطلب را يک جور
میگويد، به قلبش خطور میدهد که مقصود چيز ديگر است؛ ولی طرف ظاهر لفظ را میفهمد. برای طرف فرق نمیکند که شما به اين قصد بگوييد يا به قصد ديگری؛ به هر حال او گمراه میشود. چرا نبايد دروغ گفت؟ برای اينکه مردم گمراه میشوند.
توريه در جايی است که دروغ گفتن واجب است، يعنی اگر راست بگوييد از اين راست فتنه بزرگ برمیخيزد؛ آنوقت مجبوريد دروغ بگوييد برای اينکه جلو فتنه بزرگی را بگيريد.
مثال معروفی ذکر میکنند: فرض کنيد يک آدم ديوانه يا شبهديوانهای به شخصی حمله کرده و واقعاً هرجا گيرش بيايد با آلت قتّاله تکهتکهاش میکند. آن شخص فرار میکند، خودش را در منزل شما میاندازد و در اتاقی مخفی میشود. بعد او با همان آلت قتّاله میرسد و میگويد که او در اين خانه است يا نه؟ اگر راست را بگوييد میآيد خون ناحقی را میريزد. خدمت به هر دو نفر (آن کسی که قصد قتل دارد و آن ديگری) و خدمت به جامعه مسلمين اين است که انسان بگويد نه. اما اينجا میگويند توريه کن. تو مجبوری بگويی نه، ولی برای اينکه روحت به دروغ گفتن عادت نکند و آلوده به خيال دروغ نشود، در اين يک مورد استثنايی- که در عمر يک يا دو بار ممکن است برای انسان پيش بيايد- مثلًا وقتی میگويد که آيا تو او را ديدی، بگو نه؛ مقصود اين است که ديروز نديدم. در دلت آن را خطور بده و لفظت را چنين بگو برای اينکه روحت عادت به انحراف نکند؛ در کجا؟ در جايی که مجبوری خلاف بگويی، يعنی در جايی که از راستی فتنه برمیخيزد؛ نه اينکه انسان در هر موردی که منافع خودش اقتضا میکند دروغ بگويد به شکل توريه، يعنی مطلبی را بگويد که طرف از لفظ يک مطلب میفهمد و او در دلش چيز ديگری را خطور میدهد. آن همان دروغ است و با دروغ فرق نمیکند.