کتاب آثار اسلامی مکّه و مدینه

آثار اسلامي مکّه و مدينه رسول جعفريان بسم الله الرحمن الرحيم مراتب معنوي حج که سرمايه حيات جاودانه است و انسان را به افق توحيد و تنزيه نزديک مي نمايد، حاصل نخواهد شد مگر آنکه دستورات عبادي حج بطور صحيح و شايسته مو به مو عمل شود . حضرت امام خميني(قدس سره) حجّ نمايشي پرشکوه، از اوج رهايي انسان موحّد از همه چيز جز او، و عرصه پيکاري فرا راه توسن نفس، و جلوه بي مانندي از عشق و ايثار، و آگاهي و مسؤوليت، در گستره حيات فردي و اجتماعي است. پس حجّ تبلور تمام عيار حقايق و ارزشهاي مکتب اسلام است. مؤمنان گرچه با اين عبادت الهي، آشنايي ديرينه دارند، و هر سال با حضور شورانگيز از سراسر عالم، زنگار دل، با زلال زمزم توحيد مي زدايند، و با حضرت دوست تجديد ميثاق مي کنند، و گرچه ميراث ادب و فرهنگ ما، مشحون از آموزه هاي حياتبخش حجّ است، امّا هنوز ابعاد بي شماري از اين فريضه مهمّ، ناشناخته و مهجور مانده است. پيروزي انقلاب اسلامي، در پرتو انديشه هاي تابناک امام خميني(قدس سره) حجّ را نيز همچون ساير معارف و احکام اسلامي، در جايگاه واقعي خويش نشاند، و سيماي

راستين و محتواي غني آن را نماياند. امّا هنوز راهي دراز در پيش است، تا فلسفه و ابعاد و آثار و برکات حجّ، شناخته و شناسانده شود، و مؤمن حجّ گزار با آگاهي و شعور ديني، بر آن مواقف کريمه، و مشاعر عظيمه، که محلّ هبوط ملائکة الله، و توقّف انبيا و اوليا بود، گام بگذارد. در راستاي تحقق اين هدف بزرگ، بعثه مقام معظّم رهبري با الهام از انديشه هاي والا و ماندگار امام راحل(قدس سره)، احياگر حجّ ابراهيمي و بهره گيري از رهنمودهاي ارزشمند رهبر عزيز انقلاب اسلامي حضرت آية الله خامنه اي ـ مدّ ظلّه العالي ـ با تأسيس معاونت آموزش و پژوهش، تلاش مي کند فصل جديدي فرا راه انديشمندان مسلمان، و علاقمندان به فرهنگ حجّ، و زائران و راهيان حرمين شريفين بگشايد. از اين رو در عرصه تحقيق و تأليف و ترجمه، آثار گوناگون پيرامون حقايق و معارف حجّ، آشنايي با اماکن مقدسه، تاريخ و سرگذشت شخصيتهاي بزرگ اسلام، بررسي رويدادها و عرضه خاطرات و بويژه آموزش مسائل و آداب حجّ تلاشهايي را آغاز کرده است. آنچه اينک پيش روي خواننده قرار دارد برگ سبزي است از اين دفتر. بي گمان راهنمايي و همراهي انديشوران، از نارساييها خواهد کاست، و در اين راه معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبري، از همکاري همه علاقمندان استقبال کرده، و دست آنان را به گرمي مي فشارد. ومن الله التوفيق وعليه التکلان معاون آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبري

مقدمه مشتاقان حرم خدا و رسول(صلي الله عليه وآله) با سفر به اين دو حرم شريف، افزون بر انجام مناسک حج، در جستجوي يادگارهايي هستند که پيامبر خدا(صلي الله عليه وآله)، امير مؤمنان(عليه السلام) و ديگر چهره هاي برجسته و مخلص صدر اسلام از خود بر جاي گذاشته اند. آنان علاقه مندند تا آثار متبرّک موجود در حرمين را بشناسند و با حضور در آنجا تعلّق خاطر خويش را به آن بزرگواران نشان دهند و با خواندن نماز و دعا، توشه اي براي آخرت خويش برگيرند. بديهي است، هدف اصلي و اساسي در اين سفر، انجام اعمال حج است و زائري که به عشق زيارت خانه خدا و قبر پيامبر(صلي الله عليه وآله) عازم حجاز مي شود، مي بايست پيش از سفر، آگاهي هايي از چگونگي اين سفر داشته باشد و ضروري ترين کار در اين راستا، آموختنِ مناسک حج است که اين، با حضور روحاني کاروان ميسور مي گردد، اما روشن است که اعمال ومناسک، بخشي از سفر حج ـ و البته بخش مهم آن ـ است. آنچه که به عنوان فضا سازي ذهني براي انجام اعمال و زيارت اماکن متبرّکه مکه و مدينه اهميت دارد، آشنايي با تاريخ اين دو شهر و نيز مکان هاي قدسي آنها است که بي شک همه علاقمند به دانستن آن هستند. در اين ميان، تنها اشکال آن است که زائران عزيز، پيش از سفر، در اين باره مطالعه اي نمي کنند و منتظر مي مانند تا همه چيز را از زبان روحاني کاروان بشنوند، در حالي که زائر بايد پيش از سفر، مطالعاتي اجمالي داشته باشد و در

کنار آن اطلاعات، از دانش روحاني و راهنمايي هاي او بيشتر و بهتر بهره مند شود. به علاوه، آنچه که امروزه معمول است، اين اطلاعات در طول سفر به زائر داده مي شود، در حالي که زائر از همان روز نخست، مي تواند با مطالعه برخي از کتاب هايي که در اين زمينه تأليف شده است، تصوّري از وضعيت کلي اين دو شهر مقدس داشته باشد تا هر جا که قدم مي نهد، از موقعيت آن پيشاپيش آگاه گردد. اين ضرورت سبب شده است تا از روزگاران کهن، کساني در صدد نگارش آثاري در شناخت اين دو شهر بر آيند تا مورد استفاده حجاج قرار گيرد. طبيعي است که آثار پيشين، با همه تفصيل و ارزشي که دارند، نه زبانشان و نه کمّ و کيف شان، مناسب با وضعيت اطلاعات امروزين زائران نيست; به علاوه، تغييراتي که در هر مکان يا بنا روي داده، ضرورتِ به روز کردن اطلاعاتِ اين قبيل آثار را ـ که به هدف راهنمايي زائران نوشته مي شود ـ توجيه مي کند. به همين دليل، طي سال هاي گذشته، بخش معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبري، تلاش قابل تقديري را آغاز کرد تا بتواند دانش زائران را در اين زمينه و زمينه هاي ديگرِ حج بيشتر کند. در زمينه شناساندن آثار تاريخي مکه و مدينه، آثار مستقل چندي نگاشته شده که در حجم هاي مختلف به چاپ رسيده است. همچنين، در نشريه وزين ميقات حج تحقيقاتي در باره اماکن مختلف صورت گرفته که برخي تأليف و برخي ترجمه است و به هر روي، در روشن کردن ابعاد تاريخيِ اماکن متبرکه، کمک شايان توجّهي به علاقمندان مي کند. نگارنده، در سال هفتاد، با توصيه جناب حجة الاسلام و المسلمين آقاي سيد علي قاضي عسکر ـ زيد عزه ـ نوشتنِ کتابچه اي را در اين زمينه آغاز کرد که در سال 71 به چاپ رسيد. به مرور زمان، در اين متن اصلاحات و اضافاتي صورت گرفت و به سال 1375 چاپ ديگري از آن در حجمي نسبتاً مفصّل تر عرضه شد. در سال 1379 تحرير تازه اي از آن انتشار يافت که داراي تصاوير، نقشه ها و مطالب بيشتري بود.

اکنون ـ مرداد 1381 ـ طي گذشت دو سال از آن چاپ، دوستان عزيزم، با ارائه يادآوري ها و تذکرات فراوان نسبت به اغلاط متن، اعم از مطبعي و محتوايي، و همچنين مطالبي که وجودش در کتاب لازم است، زمينه هرچه بهتر شدن کتاب را فراهم کردند. متني که اکنون در اختيار عزيزان خواننده قرار دارد، بدون همراهي دوستان ارجمندي چون حضرات حجج اسلام: شيخ محمدحسين فلاح زاده، شيخ محمد مهدي معراجي و شيخ رضا مختاري ممکن نبود. عزيزان ديگري هم در ويرايش کتاب تلاش کردند که اميدواريم زحمات آنان مورد قبول حق تعالي قرار گيرد. حجت الاسلام ورسه اي، بار ديگر متن نهايي کتاب را ملاحظه کرده و زحمت آماده سازي نهايي آن را به همراه جناب آقاي موسوي حروفزن کوشاي مرکز تحقيقات حج در قم فراهم آوردند. در چاپ جديد بيش از چهل تصوير جديد که حاصل کار مؤلف در دو سفر عمره اخير است، درج شده است. به علاوه کوشش شده است تا اطلاعات مربوط به اماکن به روز باشد. در چاپ جديد نقشه هايي افزوده و يا اصلاح شده است که کار رايانه اي آن را آقاي مجيد غلامحسيني عهده دار بوده است. بي ترديد باز هم متن جديد نياز به اصلاحاتي دارد که با بذل توجه عزيزان روحاني و ديگر زائران خانه خدا، قابل تحقّق است. وَآخر دعوانا اَن الْحَمْدُ للهِِ رَبِّ الْعالَمِين رسول جعفريان 22 مرداد 1381

معرفي چند اثر مهم در تاريخ حرمين شريفين الف: مکه تاريخ نگاران و جغرافي دانان، درباره هيچ شهري به اندازه مکه و مدينه، مطلب ننوشته اند، دليل آن روشن است; چرا که همه مي دانيم اين دو شهر، نزد مسلمانان از قداست برخوردار بوده و ثبت اخبارِ وضعيّتِ شهر، تحوّل و چگونگي بناهاي تاريخي ـ ديني آن، براي مسلمانان اهميت بسيار دارد. گرچه برخي از اين آثار مکتوبِ کهن، به دلايل مختلف از ميان رفته و حتي نُسْخه اي از آنها به دست ما نرسيده است، ليکن، بسياري از آنها به دست آمده و اخيراً شماري ديگر در اين باره تأليف شده است. در اينجا مهم ترين آنها را به اجمال مي شناسانيم: * اخبار مکّة و ما جاء فيها من الآثار; از ابوالوليد محمد بن عبدالله بن احمد اَزْرَقي. اين کتاب در اواخر قرن دوم و اوايل قرن سوم هجري نگارش يافته و يکي از کهن ترين آثاري است که در باره تاريخ شهر مکه انتشار يافته است. اين اثرِ با ارزش و جاودانه، گردآمده اي است از اخبار و آگاهي هاي منحصر به فرد در باره مکه که در دو جزء و يک مجلد توسط رشدي صالح ملحَّس تحقيق و چاپ شده است (بيروت، دارالاندلس، 1983). * اخبار مکة في قديم الدهر و حديثه; از ابوعبدالله محمد بن اسحاق فاکهي. اين

کتاب ـ در کنار کتاب اخبار مکه ازرقي ـ دومين اثر کهن در باره تاريخ شهر مکه، از قرن سوم هجري است. بخشي از اين اثر از ميان رفته، و باقي مانده آن، در سه مجلد، توسط عبدالملک ابن عبدالله بن دُهَيش تحقيق و در سال 1414 در شهر مکّه چاپ شده است. * العِقْد الثمين في تاريخ البلد الأمين ; از امام تقي الدين محمد بن احمد الحسيني الفاسي (775 ـ 832) که شرح حال بزرگان شهر مکه را بيان کرده است. کتاب ياد شده به سال 1406 توسط مؤسسة الرساله در هشت مجلّد به چاپ رسيده است. * اتحاف الوري بأخبار امّ القري; از عمر بن فهد بن محمد (812 ـ 885)، بحث خود را از سيره نبوي آغاز کرده و حوادث شهر مکه را به صورت سالشمار تا زمان خويش آورده است. (5 جلد، مکه، جامعة ام القري، 1410). * غاية المرام بأخبار سلطنة البلد الحرام ; از عزّالدين عبدالعزيز بن عمر بن محمد بن فهد (850 ـ 922) که سالشمار تاريخ مکه بوده و در ادامه کتاب اتحاف الوري و تکميل آن نوشته شده است. * الإعلام بأعلام بيت الله الحرام ; از محمد بن احمد بن محمد نهرواني (م 990)، در تاريخ مسجد الحرام واحکام فقهيِ مربوط به اين مسجد نگاشته شده و در مکه (سال 1416) به چاپ رسيده است. * تاريخ مکة المشرّفة و المسجد الحرام و المدينة الشريفه ; از محمد بن محمد ابن احمد مکي (م 885)، اين کتاب توسط عادل عبدالحميد العدوي تحقيق و در مکه (المکتبة التجارية، 1416) چاپ شده است. * الأرج المسکي في التاريخ المکّي; از علي بن عبدالقادر طبري (م 1070). در دو مجلد، توسط اشرف احمد الجمال در مکه (المکتبة التجارية1416) چاپ شده است. * تهنئة اهل الاسلام بتجديد بيت الله الحرام ; از ابراهيم بن محمد بن عيسي (م1079). اين کتاب در سال 1418 در مکه چاپ شده است. * منائح الکرم في اخبار مکة و البيت و ولاة الحرم ; از علي بن تاج الدين سنجاري. اين اثر در هفت مجلد تصحيح و چاپ شده است (مکه، جامعة