بهنام خدا
آنچه پيشروى داريد خلاصه آموزشى مباحث علوم قرآنى است كه استاد آيتالله محمدهادى معرفت در تأليفات ارزشمند خود: «التمهيد فى علوم القرآن»، «صيانةالقرآن منالتحريف»، «علوم قرآنى» و «تاريخ قرآن» مطرح كردهاند.
در اين كتاب سعى شده تا حد امكان تمامى موضوعات علوم قرآنى- كه معمولًا تحت اين عنوان بحث مىشود- و همچنين آنچه در سرفصلهاى تصويب شده دانشگاهها مطرح گرديده، آورده شود. همچنين سعى شده مطالب كتاب ساده و روان باشد تا افراد مبتدى هم به سهولت بتوانند از آن بهرهمند شوند. نيز كوشش شده پرسشهاى آخر هر درس دربرگيرنده همه مطالب مهم آن درس باشد، بهطورى كه اگر كسى پاسخ پرسشهاى اين كتاب را بداند، مىتواند مطمئن باشد كه يك دوره مختصر اما جامع علوم قرآنى را فراگرفته است.
اين كتاب براى تدريس در حوزههاى علميه، كانونها و مدارس قرآنى تأليف شده و به همين جهت بعد از تنظيم اوليه از معاونتهاى آموزشى و پژوهشى حوزه علميه قم، مديريت حوزه علميه خواهران و برخى از اساتيد برجسته و صاحبنظران علوم قرآنى نظرخواهى شد و متن نهايى نيز زير نظر استاد و با عنايت به پيشنهادات رسيده آماده گرديد.
يادآورى مىشود در صورتىكه خوانندگان محترم به تفصيل بيشتر مطالب اين كتاب نياز داشته باشند مىتوانند به كتاب «علوم قرآنى» و يا دوره «التمهيد» مراجعه نمايند.
اميد است در آينده نزديك بتوانيم كتاب «آموزش تاريخ و روشهاى تفسيرى»- كه خلاصه آموزشى كتاب «تفسير و مفسران» تأليف استاد است- را با كسب نظر اساتيد محترم، به طلاب و قرآنآموزان كشورمان تقديم كنيم.
از استادان و مدرسان و همه خوانندگان صاحبنظر تقاضا مىشود با ارسال نقطه نظرات هميشه ارزشمندشان به نشانى موسسه ما را يارى فرمايند.
مؤسسه فرهنگى تمهيد- مهر 1381
فهرست درسها
درس اول- آشنايى با علوم قرآنى 9
درس دوم- پديده وحى 13
درس سوم- نزول قرآن 20
درس چهارم- اسباب نزول 27
درس پنجم- كاتبان وحى 34
درس ششم- سورههاى مكى و مدنى 39
درس هفتم- اسامى و اوصاف قرآن 50
درس هشتم- جمع و تأليف قرآن 61
درس نهم- اختلاف مصحفها 69
درس دهم- يكسان سازى مصحفها 75
درس يازدهم- قرائت و قُرّاء قرآن 84
درس دوازدهم- قرائت حفص 93
درس سيزدهم- نسخ در قرآن 102
درس چهاردهم- محكم و متشابه 111
درس پانزدهم- حروف مقطّعه 121
درس شانزدهم- قصص قرآن 126
درس هفدهم- سوگندهاى قرآن 138
درس هجدهم- امثال قرآن 146
درس نوزدهم- اعجاز قرآن 156
درس بيستم- ابعاد اعجاز قرآن (1) 164
درس بيست و يكم- ابعاد اعجاز قرآن (2) 171
درس بيست و دوم- دفع شبهه تحريف 181
فهرست
درس اول- آشنايى با علوم قرآنى 9
پرسش 12
درس دوم- پديده وحى 13
وحى در لغت 13
وحى در قرآن 14
اقسام وحى رسالى 17
كيفيت نزول وحى 18
پرسش 19
درس سوم- نزول قرآن 20
آغاز نزول 21
سه سال تأخير 22
مدت نزول 22
پرسش 26
درس چهارم- اسباب نزول 27
سبب نزول يا شأن نزول 28
تنزيل و تأويل 29
راه يافتن به اسباب نزول 30
پرسش 33
درس پنجم- كاتبان وحى 34
پرسش 38
درس ششم- سورههاى مكّى و مدنى 39
معيار و ملاك تشخيص سورههاى مكّى و مدنى 42
چگونگى تشخيص سورههاى مكّى و مدنى 43
ترتيب نزول 45
پرسش 49
درس هفتم- اسامى و اوصاف قرآن 50
اشتقاق واژه قرآن 51
معناى سوره 53
معناى آيه 54
اسامى سورهها 54
تعدد نام برخى سورهها 57
نامهاى گروهى سورههاى قرآن 58
تعداد سورهها و آيات قرآن 59
پرسش 60
درس هشتم- جمع و تأليف قرآن 61
وصف مصحف على (ع) 63
سرانجام مصحف على (ع) 64
جمع زيد بن ثابت 65
روش زيد در جمع قرآن 66
مصاحف صحابه 67
پرسش 68
درس نهم- اختلاف مصحفها 69
اختلاف مصحفها 70
ورود حذيفه به مدينه 72
پرسش 74
درس دهم- يكسان سازى مصحفها 75
هيأت يكسان سازى مصاحف 75
مراحل انجام برنامه 76
تعداد مصحفهاى عثمانى 78
مشخصات كلى مصحفهاى عثمانى 79
سرانجام مصحفهاى عثمانى 81
موضع امامان در حفظ مصحف مرسوم 82
پرسش 83
درس يازدهم- قرائت و قاريان قرآن 84
تعريف قرائت 85
عوامل اختلاف قرائات 86
1. ابتدايى بودن خط عربى 86
2. بىنقطه بودن حروف 87
3. خالى بودن از علائم و حركات 87
4. نبودن الف در كلمات 88
تدوين قرائتهاى معروف 88
انحصار قرائتها به هفت 89
قاريان هفتگانه و راويان آنها 91
پرسش 92
درس دوازدهم- قرائت حفص 93
معيار قرائت قابل قبول 93
ويژگى قرائت حفص 94
حجّيت قرائات سبع 97
سخنانى از اهلبيت درباره قرائت قرآن 99
رابطه شيعه و نص كنونى قرآن 100
پرسش 101
درس سيزدهم- نسخ در قرآن 102
شرايط نسخ 103
اهميت بحث نسخ 104
حقيقت نسخ 104
انواع نسخ در قرآن 105
آيات منسوخه 106
آيه نجوى 108
آيات صفح (گذشت) 109
پرسش 110
درس چهاردهم- محكم و متشابه 111
متشابهات در قرآن 112
اقسام تشابه در قرآن 113
تشابه در تفسير 114
علل تشابه 115
تفسير و تأويل 115
تأويل متشابهات را چه كسى مىداند؟ 117
نمونههايى از آيات متشابهه 118
1. نفى تحيُّز 118
2. اراده و اختيار 119
پرسش 120
درس پانزدهم- حروف مقطعه 121
نظريههاى مختلف درباره حروف مقطعه 122
پرسش 125
درس شانزدهم- قصص قرآن 126
ويژگيهاى قصص قرآنى 127
1. گزينش در قصه 127
2. واقعگرايى 128
3. تربيت و آموزش 129
اهداف قصه 129
راز تكرار در قصص قرآنى 133
تفاوت قصههاى قرآن و عهدين (تورات و انجيل) 134
پرسش 137
درس هفدهم- سوگندهاى قرآن 138
عناصر سوگند 139
اقسام سوگند در قرآن 139
1. سوگندهاى صريح 139
2. سوگندهاى منفى 140
3. سوگندهاى تقديرى 141
مواد سوگند در قرآن 142
پرسش 145
درس هجدهم- امثال قرآن 146
ويژگىهاى تمثيل 147
انواع تمثيل در قرآن 148
الف) مفاهيم ذهنى كه بهصورت محسوس آمدهاند 148
ب) تجسّد حالات نفسانى و معنوى 149
ج) ترسيم نمونههاى انسانى 149
د) ترسيم حوادث جارى 150
ه) ترسيم اوصاف عينى 151
و) ترسيم داستانهاى مورد ضرب المثل 151
ضرب المثل در قرآن 153
پرسش 155
درس نوزدهم- اعجاز قرآن 156
ضرورت اعجاز 157
معجزه جاويد 158
تحدّى قرآن 160
مراحل تحدّى 161
پرسش 163
درس بيستم- ابعاد اعجاز قرآن (1) 164
1. اعجاز بيانى 164
الف) گزينش كلمات 165
ب) سبك و شيوه بيان 167
ج) نظمآهنگ قرآن 167
د) وحدت وضوعى (تناسب معنوى آيات) 169
و) نكتهها و ظرافتها 169
پرسش 170
درسبيست و يكم- ابعاد اعجاز قرآن (2) 171
2. اعجاز علمى 171
الف) دشوارى تنفّس با افزايش ارتفاع 172
ب) پوشش هوايى حافظ زمين 174
3. اعجاز تشريعى 175
صفات جمال و جلال الهى 177
جامعيت احكام اسلامى 178
پرسش 180
درسبيست و دوم- دفع شبهه تحريف 181
تحريف در لغت 181
تحريف در اصطلاح 182
1. تحريف در دلالت كلام 182
2. قرار دادن آيه يا سوره در مصحف برخلاف ترتيب نزول 182
3. قرائت بر خلاف قرائت مشهور 182
4. قرائت بر خلاف لهجه قريش 183
5. تبديل كلمات 183
6. افزودن بر قرآن 183
7. كاستن از قرآن 183
منشأ قول به تحريف 184
دلايل نفى تحريف 185
1. گواهى تاريخ 185
2. ضرورت تواتر قرآن 186
3. مسأله اعجاز قرآن 186
4. ضمانت الهى 187
5. عرضه روايات بر قرآن 187
6. نصوص اهل بيت 188
7. نظر علماى بزرگ شيعه 189
پرسش 190
درس اول: آشنايى با علوم قرآنى
قرآن يگانه كتاب آسمانى است كه از بدو نزول تاكنون و براى هميشه سلامت و اصالت خويش را حفظ كرده و خواهد كرد. بحث درباره اين كتاب مقدس يك ضرورت خداشناسى است تا از نزديك با كلمات و گفتار ناب الهى آشنا شويم.
ورود به مباحث مختلفى كه درسهاى آينده متكفل بيان آن است نيازمند آشنايى با واژه «علوم قرآنى» و وجه تمايزش از «تفسير قرآن» مىباشد؛ لذا در اين درس با معناى اين واژه و مهمترين كتابهاى تأليف شده درباره اين موضوع آشنا خواهيد شد.
«معارف قرآنى» را به دو دسته مىتوان تقسيم كرد؛ معارفى «درباره قرآن» و معارفى «برگرفته از قرآن»؛ بهعبارت ديگر گاه كتاب الهى را بهعنوان يكى از پديدههاى قابل شناخت و بررسى، مطالعه مىكنيم و جوياى كسب اطلاعاتى درباره آن هستيم؛ مثلًا مىخواهيم بدانيم اين كتاب چگونه نازل شد؟ چگونه و طى چه مراحلى تدوين يافت؟ و شكلگيرى آن بهصورت كنونى چگونه بوده
است؟
از جمله ديگر عرصههاى قابل بررسى اين پديده آنكه آيات آن چه ارتباطى با هم دارند؟ آيا تعدادى از آيات تفصيل ديگر آيات مىباشد و آيا روابطى چون ناسخ و منسوخ، مطلق و مقيد، عام و خاص، محكم و متشابه در مجموعه آيات برقرار است يا خير؟ اگر جواب مثبت است كدام آيات مورد اين تقسيمات مىباشند؟ و اعجاز قرآن به چه معنا است؟ همچنين آشنايى با تاريخ تفسير، مفسران بزرگ و روشهاى تفسيرى از اين مقوله است.
علت اينكه از اين مباحث با نام «علوم قرآنى» به صيغه جمع ياد مىشود، گستردگى و دستهبندى هر يك با نام علمى مستقل نظير: علم اعجاز، علم تجويد، علم قرائت، علم تاريخ قرآن و ... مىباشد كه نقطه مشترك آنها عبارت است از: «بحثهايى براى شناخت قرآن و پى بردن به شئون آن».
اما گونه ديگر از معارف قرآنى مربوط به شناخت محتواى اين كتاب مقدس است كه تفسير نام دارد. تفسير قرآن با اسلوبهاى خاص خود انجام مىگيرد و يكى از لوازم آن آشنايى با علوم قرآنى است.
از بيان بالا معلوم شد كه علوم قرآنى بر مطالعه محتواى درونى آيات و بهعبارت ديگر «تفسير قرآن» مقدم است. بر اين اساس و از دير هنگام؛ يعنى پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام (ص) پيشگامان بزرگى در حوزه علوم قرآن و تفسير ظهور نمودند؛ از ميان صحابه شخصيتى چون على (ع) گوى سبقت را از ديگران ربوده است. جلال الدين سيوطى در اينباره نوشته است: «در ميان خلفا كسى كه بيشترين مطلب را در زمينه تفسير قرآن روايت كرده علىبنابيطالب است». پس از آن جناب، ديگر اصحاب چون عبداللهبنعباس، عبداللهبنمسعود و ابىّبنكعب حائز بالاترين رتبه در اين رشته هستند.