کتاب آموزش علوم قرآن‌ - ط موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید

زير آمده‌است:

به‌گونه‌اى كه ملاحظه شد در نامگذارى سوره‌ها مناسبتى وجود دارد. البته عللى كه در اينجا ذكر شد انحصارى نيست و در نامگذارى، كمترين مناسبت كافى است.

تعدد نام برخى سوره‌ها

بيشتر سوره‌ها فقط يك نام دارند؛ اما برخى دو يا سه يا بيشتر كه اين تعدد در نام به جهات خاصى بوده‌است. در اينجا به‌عنوان نمونه به سوره‌حمد اشاره مى‌كنيم. جلال‌الدين سيوطى بيش‌از بيست نام براى اين سوره آورده‌است؛ اما اين سوره علاوه بر حمد، سه نام معروف دارد كه در ذيل به آنها و وجه تسميه هر كدام مى‌پردازيم:

الف) فاتحةالكتاب: از آن جهت بدين نام خوانده شده كه نخستين سوره قرآن است، نه آنكه فقط در مصحف شريف به‌عنوان اولين سوره ثبت شده، بلكه اولين سوره كاملى است كه از آسمان فرود آمد.

ب) أمّ‌الكتاب: أمّ به‌معناى مقصد و هدف است و سوره حمد بدين جهت امّ‌الكتاب خوانده شده كه تمام اهداف و اغراض قرآنى در اين سوره كوتاه فراهم شده‌است. ازاين‌رو اين سوره را افضل سُوَر قرآنى به‌شمار آورده‌اند.

ج) السبع المثانى: چون سوره حمد مشتمل بر هفت آيه و از سوره‌هاى كوتاه است- كه به آنها مثانى گفته‌مى‌شود- السبع المثانى خوانده شده است. مثانى به معناى قابل تكرار است كه سوره‌هاى كوتاه بيش از سوره‌هاى بلند تلاوت مى‌شوند.

نمونه‌هايى از نام‌هاى متعدّد سوره‌ها در زير ارائه مى‌شود:

توبه (برائت) نبأ (عمّ)

اسراء (سبحان، بنى‌اسرائيل) بيّنه (لم يكن)

نمل، (سليمان) ماعون (دين، أرأيت)

غافر (مؤمن) مسد (تبّت)

فصّلت (سجده) توحيد (إخلاص)

محمد (قتال) دهر (إنسان، هل أتى)

قمر (إقتربت) قريش (إيلاف)

ملك (تبارك) شرح (إنشراح)

معارج (سأل، واقع)

نام‌هاى گروهى سوره‌هاى قرآن‌

براى برخى سوره‌ها، نام‌هاى گروهى نهاده شده كه به شرح زير است:

1. سبع طِوال:هفت سوره طولانى بقره، آل عمران، نساء، أعراف، أنعام، مائده و دو سوره انفال و برائت كه به‌جاى يك سوره شمرده شده‌اند.

2. مئين:سوره‌هايى كه عدد آيات آنها از صد متجاوز است، ولى از لحاظ حجم به سبع طوال نمى‌رسند. دوازده سوره با اين وصف وجود دارد كه عبارتند از: يونس، هود، يوسف، نحل، اسراء، كهف، مريم، طه، انبيا، مؤمنون، شعراء و صافات.

3. مثانى:سوره‌هايى كه عدد آيات آنها زير صد قرار دارد. از اين جهت به آنها مثانى گفته مى‌شود كه قابل تكرارند و به جهت كوتاه بودن، بيش از يك مرتبه تلاوت مى‌شوند. اين گروه نزديك به بيست سوره هستند.

4. حواميم:هفت سوره‌اى كه با حروف «حم» شروع مى‌شوند و عبارتند از:

مؤمن، فصّلت، شورى، زخرف، دخان، جاثيه و أحقاف.

5. ممتحنات:نزديك به بيست سوره‌اند و عبارتند از: فتح، حشر، سجده، طلاق، قلم، حجرات، تبارك، تغابن، منافقون، جمعه، صف، جن، نوح، مجادله، ممتحنه و تحريم.

6. مفصّلات:به سوره‌هايى گفته مى‌شود كه فواصل آيات آنها كوتاه است.

اين سوره‌ها از سوره الرحمن تا آخر قرآن هستند (به جز چند سوره كه از

ممتحنات يا مئين شمرده شده‌اند).

تعداد سوره‌ها و آيات قرآن‌

قرآن با 114 سوره نازل شده و به همين صورت فعلى، نه كم و نه زياد، از طريق پيامبر صلى الله عليه و آله با نقل صحابه و تابعين به‌دست ما رسيده‌است. اين عدد متواتر است؛ زياد بر اين فاقد اعتبار و كمتر از اين فاقد دليل است.

تعيين فواصل آيات (يعنى اينكه هر آيه تا كجا ادامه دارد)، امرى اجتهادى نيست؛ بلكه امرى است توقيفى كه با دستور و نظر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بوده و از آن بزرگوار منقول است. اين‌گونه نيست كه با تمام شدن مطلب، آيه پايان يابد؛ چه بسا در وسطِ مطلب و در اثناءِ آن، آيه تمام مى‌شود با آنكه مطلب هنوز ناتمام است و در آيه بعد تمام مى‌شود. پس كوتاهى و بلندى هر آيه به مطالب مندرج در آن بستگى ندارد و صرفاً امر توقيفى است. (اينكه گذشتگان در تعداد آيات اندكى اختلاف نظر دارند، بدين جهت است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله احياناً در جايى از آيه توقف فرموده و به تلاوت ادامه نمى‌دادند. به همين دليل گمان مى‌رفت كه آيه تمام شده‌است).

از ابن عباس نقل شده‌است كه: كل آيات قرآن 6600 آيه و همه حروف قرآن 320671 حرف است. در تعداد كلمات قرآن اختلاف است؛ برخى 77277، دسته‌اى 77934، گروهى 77434 و عده‌اى 77807 كلمه شمرده‌اند.

تعداد صحيح آيات، طبق روايت كوفيان- كه صحيح‌ترين و قطعى‌ترين روايات است- 6236 آيه است كه از مولى اميرمؤمنان عليه السلام روايت شده‌است.[1]اكنون عدد آيات قرآن در مصحف شريف همين رقم است. اين شمارش مبنى‌

[1]. الاتقان؛ ج 1، ص 190، 189 و 197. روايت كوفيان از ابن ابى ليلى، او از ابوعبدالرحمان سُلَمى و او ازاميرمؤمنان عليه السلام است.

برآن است كه اولًا:«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»در سوره حمد يك آيه محسوب شود و در ديگر سوره‌ها آيه مستقل به‌حساب نيامده باشد. ثانياً: حروف مقطعه در اوايل سوَر، يك آيه محسوب شود.

پرسش‌

1. براى قرآن چند نام ذكر كرده‌اند؟ چهار نام كه در خود قرآن به عنوان اسم به كار رفته كدام است؟

2. معناى سوره و آيه چيست؟ به كار بردن سوره و آيه درباره قرآن توسط چه كسى انجام شده است؟

3. نحوه نامگذارى و تعداد آيات هر سوره چگونه و توسط چه كسى انجام شده است؟

4. سه نام معروف ديگر سوره حمد را ذكر كرده و وجه تسميه آنها را بيان كنيد.

5. نام‌هاى زير در ارتباط با سوره‌هاى قرآن به چه مفهومى است؟

سبع طوال، مئين، مثانى، حواميم، ممتحنات، مفصّلات.

6. تعداد صحيح آيات قرآن- كه از اميرمؤمنان عليه السلام نقل شده- چقدر است و «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» هر سوره در اين شمارش چگونه حساب شده است؟

7. منشأ اختلاف نظر جزئى گذشتگان در تعداد آيات چيست؟

درس هشتم: جمع و تأليف قرآن‌

جمع و تأليف قرآن به شكل كنونى، به مرور زمان و به‌دست افراد و گروه‌هاى مختلف انجام شده‌است. ترتيب، نظم و تعداد آيات در هر سوره به دستور پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بوده است. هر سوره با فرود آمدن‌«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ*»آغاز مى‌شد و آيات به ترتيب نزول در آن ثبت مى‌گرديد، تا موقعى كه‌«بِسْمِ اللَّهِ ...*»ديگرى نازل مى‌شد و سوره ديگرى آغاز مى‌گرديد.

اين نظم طبيعى آيات و رويه معمول ثبت آنها بود. گاهى اتفاق مى‌افتاد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله- با اشاره جبرئيل- دستور مى‌داد تا آيه‌اى بر خلاف نظم طبيعى در سوره ديگرى قرار داده‌شود مانند آيه‌«وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»[1]- كه گفته‌اند از آخرين آيات نازل شده‌است- پيامبر صلى الله عليه و آله دستور فرمود آن‌را بين آيات «ربا» و آيه «دَيْن» در سوره بقره آيه 281 ثبت كنند. بنابراين ثبت آيات در سوره‌ها، چه با نظم طبيعى و چه برخلاف نظم طبيعى، با نظارت و دستور خود پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله انجام گرفته و اصطلاحاً توقيفى‌

[1]. بقره، 281.

است.

ولى اهل نظر درباره نظم و ترتيب بين سوره‌ها با يكديگر اختلاف دارند؛ سيّد مرتضى علم‌الهدى، بسيارى از محققين و از معاصرين، آيت‌اللَّه خويى رحمهم الله برآنند كه قرآن كنونى- به همين شكل و روش- در زمان حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله شكل گرفته‌است؛ زيرا بسيار بعيد مى‌نمايد كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مسأله‌اى با اين اهميت را رها كرده‌باشد تا پس از وى نظم و ترتيب داده‌شود، در حالى كه بيشتر محقّقان و تاريخ‌نويسان برآنند كه «جمع و ترتيب سوره‌ها پس از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله و براى نخستين بار به دست اميرمؤمنان على عليه السلام و سپس ديگر صحابه بزرگوار انجام گرفته است». در مجموع شايد بتوان گفت كه: «عمل جمع قرآن به‌دست صحابه، پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله از امور مسلّم تاريخ است».

على عليه السلام نخستين كسى بود كه پس از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله به جمع قرآن مشغول شد. بر حسب روايات، مدت شش ماه در منزل نشست و اين‌كار را به انجام رساند. ابن نديم مى‌گويد: «اولين مصحفى كه گردآورى شد مصحف على بود و اين مصحف نزد آل جعفر بود». سپس مى‌گويد: «مصحفى را ديدم نزد ابو يعلى حمزه حسنى كه با خط على بود و چند صفحه از آن افتاده بود و فرزندان حسن‌بن‌على آن‌را به ميراث گرفته‌بودند»[1]. محمدبن‌سيرين از عكرمه نقل مى‌كند: «در ابتداى خلافت ابوبكر، على در خانه نشست و قرآن را جمع‌آورى كرد. از عكرمه پرسيدم: آيا ترتيب و نظم آن مانند ديگر مصاحف بود؟ آيا رعايت ترتيب نزول در آن شده‌بود؟ گفت: اگر جنّ و انس گرد آيند و بخواهند مانند على قرآن را گردآورند، نخواهند توانست». ابن سيرين مى‌گويد: «هرچه دنبال كردم تا بر آن مصحف دست يابم، ميسورم نگرديد»[2]. ابن جزى كلبى گويد: «اگر

[1]. الفهرست؛ ص 47 و 48.

[2]. الف) طبقات ابن سعد؛ ج 2، ص 101 ب) الاتقان؛ ج 1، ص 57.