درس چهاردهم- محكم و متشابه 111
متشابهات در قرآن 112
اقسام تشابه در قرآن 113
تشابه در تفسير 114
علل تشابه 115
تفسير و تأويل 115
تأويل متشابهات را چه كسى مىداند؟ 117
نمونههايى از آيات متشابهه 118
1. نفى تحيُّز 118
2. اراده و اختيار 119
پرسش 120
درس پانزدهم- حروف مقطعه 121
نظريههاى مختلف درباره حروف مقطعه 122
پرسش 125
درس شانزدهم- قصص قرآن 126
ويژگيهاى قصص قرآنى 127
1. گزينش در قصه 127
2. واقعگرايى 128
3. تربيت و آموزش 129
اهداف قصه 129
راز تكرار در قصص قرآنى 133
تفاوت قصههاى قرآن و عهدين (تورات و انجيل) 134
پرسش 137
درس هفدهم- سوگندهاى قرآن 138
عناصر سوگند 139
اقسام سوگند در قرآن 139
1. سوگندهاى صريح 139
2. سوگندهاى منفى 140
3. سوگندهاى تقديرى 141
مواد سوگند در قرآن 142
پرسش 145
درس هجدهم- امثال قرآن 146
ويژگىهاى تمثيل 147
انواع تمثيل در قرآن 148
الف) مفاهيم ذهنى كه بهصورت محسوس آمدهاند 148
ب) تجسّد حالات نفسانى و معنوى 149
ج) ترسيم نمونههاى انسانى 149
د) ترسيم حوادث جارى 150
ه) ترسيم اوصاف عينى 151
و) ترسيم داستانهاى مورد ضرب المثل 151
ضرب المثل در قرآن 153
پرسش 155
درس نوزدهم- اعجاز قرآن 156
ضرورت اعجاز 157
معجزه جاويد 158
تحدّى قرآن 160
مراحل تحدّى 161
پرسش 163
درس بيستم- ابعاد اعجاز قرآن (1) 164
1. اعجاز بيانى 164
الف) گزينش كلمات 165
ب) سبك و شيوه بيان 167
ج) نظمآهنگ قرآن 167
د) وحدت وضوعى (تناسب معنوى آيات) 169
و) نكتهها و ظرافتها 169
پرسش 170
درسبيست و يكم- ابعاد اعجاز قرآن (2) 171
2. اعجاز علمى 171
الف) دشوارى تنفّس با افزايش ارتفاع 172
ب) پوشش هوايى حافظ زمين 174
3. اعجاز تشريعى 175
صفات جمال و جلال الهى 177
جامعيت احكام اسلامى 178
پرسش 180
درسبيست و دوم- دفع شبهه تحريف 181
تحريف در لغت 181
تحريف در اصطلاح 182
1. تحريف در دلالت كلام 182
2. قرار دادن آيه يا سوره در مصحف برخلاف ترتيب نزول 182
3. قرائت بر خلاف قرائت مشهور 182
4. قرائت بر خلاف لهجه قريش 183
5. تبديل كلمات 183
6. افزودن بر قرآن 183
7. كاستن از قرآن 183
منشأ قول به تحريف 184
دلايل نفى تحريف 185
1. گواهى تاريخ 185
2. ضرورت تواتر قرآن 186
3. مسأله اعجاز قرآن 186
4. ضمانت الهى 187
5. عرضه روايات بر قرآن 187
6. نصوص اهل بيت 188
7. نظر علماى بزرگ شيعه 189
پرسش 190
درس اول: آشنايى با علوم قرآنى
قرآن يگانه كتاب آسمانى است كه از بدو نزول تاكنون و براى هميشه سلامت و اصالت خويش را حفظ كرده و خواهد كرد. بحث درباره اين كتاب مقدس يك ضرورت خداشناسى است تا از نزديك با كلمات و گفتار ناب الهى آشنا شويم.
ورود به مباحث مختلفى كه درسهاى آينده متكفل بيان آن است نيازمند آشنايى با واژه «علوم قرآنى» و وجه تمايزش از «تفسير قرآن» مىباشد؛ لذا در اين درس با معناى اين واژه و مهمترين كتابهاى تأليف شده درباره اين موضوع آشنا خواهيد شد.
«معارف قرآنى» را به دو دسته مىتوان تقسيم كرد؛ معارفى «درباره قرآن» و معارفى «برگرفته از قرآن»؛ بهعبارت ديگر گاه كتاب الهى را بهعنوان يكى از پديدههاى قابل شناخت و بررسى، مطالعه مىكنيم و جوياى كسب اطلاعاتى درباره آن هستيم؛ مثلًا مىخواهيم بدانيم اين كتاب چگونه نازل شد؟ چگونه و طى چه مراحلى تدوين يافت؟ و شكلگيرى آن بهصورت كنونى چگونه بوده
است؟
از جمله ديگر عرصههاى قابل بررسى اين پديده آنكه آيات آن چه ارتباطى با هم دارند؟ آيا تعدادى از آيات تفصيل ديگر آيات مىباشد و آيا روابطى چون ناسخ و منسوخ، مطلق و مقيد، عام و خاص، محكم و متشابه در مجموعه آيات برقرار است يا خير؟ اگر جواب مثبت است كدام آيات مورد اين تقسيمات مىباشند؟ و اعجاز قرآن به چه معنا است؟ همچنين آشنايى با تاريخ تفسير، مفسران بزرگ و روشهاى تفسيرى از اين مقوله است.
علت اينكه از اين مباحث با نام «علوم قرآنى» به صيغه جمع ياد مىشود، گستردگى و دستهبندى هر يك با نام علمى مستقل نظير: علم اعجاز، علم تجويد، علم قرائت، علم تاريخ قرآن و ... مىباشد كه نقطه مشترك آنها عبارت است از: «بحثهايى براى شناخت قرآن و پى بردن به شئون آن».
اما گونه ديگر از معارف قرآنى مربوط به شناخت محتواى اين كتاب مقدس است كه تفسير نام دارد. تفسير قرآن با اسلوبهاى خاص خود انجام مىگيرد و يكى از لوازم آن آشنايى با علوم قرآنى است.
از بيان بالا معلوم شد كه علوم قرآنى بر مطالعه محتواى درونى آيات و بهعبارت ديگر «تفسير قرآن» مقدم است. بر اين اساس و از دير هنگام؛ يعنى پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام (ص) پيشگامان بزرگى در حوزه علوم قرآن و تفسير ظهور نمودند؛ از ميان صحابه شخصيتى چون على (ع) گوى سبقت را از ديگران ربوده است. جلال الدين سيوطى در اينباره نوشته است: «در ميان خلفا كسى كه بيشترين مطلب را در زمينه تفسير قرآن روايت كرده علىبنابيطالب است». پس از آن جناب، ديگر اصحاب چون عبداللهبنعباس، عبداللهبنمسعود و ابىّبنكعب حائز بالاترين رتبه در اين رشته هستند.
دوره «تدوين تفسير» و «مباحث قرآنى» از قرن دوم هجرى آغاز مىشود؛ اولين كسى كه بحث درباره قرآن را آغاز كرده «يحيىبنيعمر» شاگرد برجسته «ابوالاسود دوئلى» (متوفاى 89 ه. ق) بود. وى كتابى در فن قرائت قرآن نگاشت كه شامل انواع قرائتهاى مختلف آن دوره بود. پس از او «حسن بصرى» (متوفاى 110 ه. ق) كتابى در عدد آيات قرآن به رشته تحرير درآورد و سپس كتابها و تأليفات ديگرى در زمينه علوم قرآنى به شكل مستقل و يا به عنوان مقدمه بر تفاسير نوشته شد تا آنكه آثار ارزشمند و جامعى در رشته علوم قرآنى جاودانگى يافت كه از آن ميان، دو كتاب «البرهان» و «الاتقان» جايگاه ويژهاى دارند.
كتاب «البرهان فى علوم القران» تأليف امام بدرالدين زركشى است؛ وى از برجستهترين علما و دانشمندان قرن هشتم هجرى قمرى است. او به سال 745 ه. ق در قاهره متولد و در همان ديار بزرگ شد و در رشتههاى مختلف علوم اسلامى به سرحد استادى رسيد. كتاب وى- البرهان- در زمره زبدهترين كتابهاى تأليف شده در مباحث علوم قرآنى است؛ اين كتاب شمول و گستردگى را با ايجاز در عبارت به هم آميخته است به گونهاى كه مباحث علوم قرآنى را تا 47 مورد پيش برده و درباره هر يك آنچه لازم بوده گردآورى كرده است.
دومين كتاب «الاتقان فى علوم القرآن» تأليف جلالالدين عبدالرحمان السيوطى است ولادت او در السيوط مصر به سال 894 ه. ق و وفات او در قاهره به سال 944 ه. ق مىباشد. او در تمام علوم حديث و تفسير و ديگر علوم اسلامى صاحب آثار و تأليفات گرانبهايى است. وى در كتاب خود تا 80 مورد از عناوين علوم قرآنى را فراهم كرده است. امروزه اين كتاب از جامعترين منابع در
علوم قرآنى است كه در اختيار محققان و پژوهشگران قرار دارد.
در عصر اخير بسيارى از دانشمندان و از جمله علماى شيعه به تأليفات مبسوط در اين زمينه پرداختهاند كه از آن ميان بايد به تأليف يگانه دوران، استاد سيد ابوالقاسم خوئى «ره»، با نام «البيان» اشاره كنيم. در اين كتاب تحقيقات عاليهاى در زمينه علوم قرآنى وجود دارد و هماكنون به عنوان يكى از منابع مهم در حوزه و دانشگاه مورد استفاده مىباشد.
پرسش
1. علوم قرآنى را تعريف كرده و ذكر نماييد كه چرا آن را علوم (به صيغه جمع) گفتهاند؟
2. بحث درباره علوم قرآنى چه ضرورتى دارد؟
3. پنج مورد از سرفصلهاى مورد بحث در علوم قرآنى را نام ببريد.
4. دو كتاب از كتابهايى را كه در زمينه علوم قرآنى از اهميت بيشترى برخوردارند نام ببريد. مؤلفان آنها چه كسانى هستند؟
درس دوم: پديده وحى
بحث درباره وحى، از اين جهت حائز اهميت است كه پايه شناخت كلام الهى است. شايد اساسىترين بحث در مسائل قرآنى، بحث درباره وحى باشد؛ يعنى بحث درباره شناخت وحى و چگونگى برقرارى ارتباط بين ملأ اعلى و جهان سُفلى. پاسخ اين سؤالات، راه را براى درك باورهاى قرآنى هموار مىسازد.
وحى در لغت
وحى در لغت به معانى مختلفى آمدهاست؛ از جمله: اشارت، كتابت، پيام، سخن پوشيده، اعلام در خفا، شتاب و عجله، و به هرچه از كلام، نوشته، پيغام يا اشاره كه به ديگرى- و بهدور از توجّه ديگران- القا و تفهيم شود، وحى گفته مىشود.
لغت شناس بزرگ، راغب اصفهانى، مىگويد: «وحى، پيامى پنهانى است كه
اشارتگونه و با سرعت انجام گيرد»[1]. ابواسحاق نيز گفته: «اصل وحى در لغت بهمعناى پيام پنهانى است، لذا الهام را وحى ناميدهاند».
وحى در قرآن
واژه وحى در قرآن به چهار معنا آمدهاست:
1. اشاره پنهانى:كه همان معناى لغوى است؛ چنانكه درباره زكريّا عليه السلام- وقتى كه روزه سكوت گرفته بود- در قرآن مىخوانيم:
«فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا؛[2]او از محراب عبادتش به سوى مردم بيرون آمد و با اشاره به آنان گفت: به شكرانه اين موهبت صبح و شام خدا را تسبيح كنيد».
2. هدايت غريزى:يعنى رهنمودهاى طبيعى كه در نهاد تمام موجودات بهوديعت نهاده شدهاست؛ هر موجودى اعم از جماد، نبات، حيوان و انسان، بهطور غريزى راه بقا و تداوم حيات خود را مىداند. از اين هدايت طبيعى در قرآن با نام وحى ياد شدهاست:«وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا ...؛[3]پروردگارت به زنبور عسل وحى [الهام غريزى] نمود كه از كوه و درخت و داربستهايى كه مردم مىسازند، خانههايى درست كن سپس از همه ميوهها [شيره گلها] بخور [بنوش] و راههاى پروردگارت را بهراحتى بپيماى ...».
3. الهام يا سروش غيبى:گاه انسان، پيامى را دريافت مىدارد كه منشأ آنرا نمىداند، (بهويژه در حالت اضطرار كه گمان مىبرد راه به جايى ندارد) ناگهان درخششى در دل او پديد مىآيد و راه را بر او روشن مىسازد و وى را از آن تنگنا
[1]. المفردات في غريب القرآن؛ ص 515.
[2]. مريم، 11.
[3]. نحل، 68 و 69.