6. فلسفه به معناي اخص عبارت است از علمي که از احوال کلي وجود، و بهعبارتديگر از احوال موجود بما هو موجود، بحث ميکند.
7. مفاهيم فلسفه از قبيل معقولات ثانيهٔ فلسفي هستند که از راه حس و تجربه حسي بهدست نميآيند. ازاينرو مسائل آن با روش تجربي قابل اثبات نيستند و نميتوان قوانين فلسفي را از تعميم قوانين علوم تجربي بهدست آورد.
8. در فلسفه، معيار بازشناسي حقايق از وهميات و اعتباريات بهدست ميآيد.
درس هفتم
موقعيت فلسفه
شامل:
— ماهيت مسائل فلسفي
— مبادي فلسفه
— هدف فلسفه
ماهيت مسائل فلسفي
در درس گذشته تعريفي براي فلسفه ارائه شد و اجمالاً بهدست آمد که اين علم از احوال کلي وجود بحث ميکند. ولي اين مقدار کافي نيست که به ماهيت مسائل فلسفي پي ببريم؛ البته شناخت دقيق اين مسائل هنگامي حاصل ميشود که عملاً به بررسي تفصيلي آنها بپردازيم. طبعاً هرچه بيشتر در اعماق آنها غور کنيم و احاطهٔ بيشتري پيدا نماييم، حقيقت آنها را بهتر درخواهيم يافت. ولي قبل از شروع هم اگر بتوانيم دورنماي روشنتري از آنها داشته باشيم، بهتر ميتوانيم فوايد فلسفه را درک کرده، با بصيرت و بينش بيشتر و با شوق و علاقهٔ افزونتري به آموختن آن اقدام کنيم.
براي اين منظور، نخست با ذکر نمونهاي از مسائل ديگر علوم فلسفي شروع کرده، به تفاوت آنها با مسائل ساير علوم اشاره ميکنيم، آنگاه به بيان ماهيت فلسفه نخستين و ويژگيهاي مسائل آن ميپردازيم.
براي هر انساني اين سؤال اساسي و حياتي مطرح است که آيا زندگي او با مرگ پايان مييابد و بعد از آن جز اجزاء متلاشيشدهٔ بدنش چيزي باقي نميماند، يا پس از مرگ هم حياتي خواهد داشت؟
روشن است که پاسخ اين سؤال از عهدهٔ هيچيک از علوم تجربي مانند فيزيک، شيمي، زمينشناسي، گياهشناسي، زيستشناسي و مانند آنها برنميآيد، چنانکه محاسبات رياضي و معادلات جبري هم پاسخي براي اين سؤال ندارند. پس علم ديگري لازم است که با روش ويژهٔ خود به بررسي اين مسئله و مانند آن بپردازد و روشن کند که آيا انسان همين
بدن مادي است يا حقيقت نامحسوس ديگري بهنام روح دارد؟ و به فرض وجود روح، آيا پس از مرگ، قابل بقاست يا نه؟
بديهي است بررسي اينگونه مسائل با روش علوم تجربي ميسر نيست، بلکه بايد براي حل آنها از روش تعقلي بهرهگيري شود و طبعاً علم ديگري ميبايد که چنين مسائل غيرتجربي را مورد بررسي قرار دهد و آن علمالنفس يا روانشناسي فلسفي است.
همچنين مسائل ديگري از قبيل اراده و اختيار که اساس مسئوليت انسان را تشکيل ميدهد، بايد در اين علم اثبات شود.
وجود چنين علمي و ارزش راهحلهايي که ارائه ميدهد، در گرو اثبات وجود عقل و ارزش شناختهاي عقلاني است. پس بايد علم ديگري نيز باشد که به بررسي انواع شناخت و ارزيابي آنها بپردازد تا معلوم شود که ادراکات عقلي چيست؟ و چه ارزشي را ميتواند داشته باشد؟ و چه مسائلي را ميتواند حل کند؟ و آن نيز يکي ديگر از علوم فلسفي است که «شناختشناسي» ناميده ميشود.
در زمينهٔ علوم عملي مانند اخلاق و سياست هم مسائل اساسي و مهمي وجود دارد که حل آنها از عهدهٔ علوم تجربي برنميآيد و ازجمله آنها شناختن حقيقت خير و شر و خوب و بد اخلاقي و ملاک تعيين و تمييز افعال شايسته و ناشايسته است. بررسي اينگونه مسائل هم نيازمند علم يا علوم فلسفي خاصي است که آنها هم به نوبهٔ خود نيازمند «شناختشناسي» خواهند بود.
با دقت بيشتر معلوم ميشود که اين مسائل با يکديگر ارتباط دارند و مجموعاً با مسائل خداشناسي بستگي پيدا ميکنند؛ خدايي که روح و بدن انسان و همه موجودات جهان را آفريده است؛ خدايي که جهان را با نظم خاصي اداره ميکند؛ خدايي که انسان را ميميراند و بار ديگر براي پاداش و کيفر زنده ميسازد؛ پاداش و کيفري که به کارهاي خوب و بد تعلق ميگيرد؛ کارهاي خوب و بدي که با اراده و اختيار انجام گرفته باشد و... .
شناخت خداي متعالي و صفات و افعال او، سلسله مسائلي را تشکيل ميدهد که در علم «خداشناسي» (الهيات بالمعني الاخص)، مورد بررسي قرار ميگيرد.
اما همه اين مسائل، مبتني بر يک سلسله مسائل کليتر و عموميتري است که قلمرو آنها امور حسي و مادي را نيز دربرميگيرد، از اين قبيل:
موجودات در پيدايش و بقاء خودشان نيازمند يکديگرند و ميان آنها رابطه فعل و انفعال، تأثير و تأثّر و عليت و معلوليت برقرار است؛ همه موجوداتي که در تيررس حس و تجربه انسان قرار دارند، زوالپذيرند، ولي بايد موجود ديگري باشد که امکان زوال نداشته باشد و بلکه به هيچوجه عدم و نقص، راهي بهسوي او نيابد؛ دايره هستي منحصر به موجودات مادي و محسوس و همچنين منحصر به موجودات متغير و متحول و متحرک نيست، بلکه انواع ديگري از موجودات هستند که اين ويژگيها را ندارند و نيازي به زمان و مکان هم نخواهند داشت.
بحث دربارهٔ اينکه آيا لازمهٔ هستي، تغير و تحول و زوالپذيري و وابستگي است يا نه، و به ديگر سخن آيا موجود ثابت و زوالناپذير و مستقل و ناوابسته هم داريم يا نه، بحثي است که پاسخ مثبت آن، به تقسيم موجود به مادي و مجرد، ثابت و متغير، واجبالوجود و ممکنالوجود و... ميانجامد، و تا اينگونه مسائل حل نشود و مثلاً وجود واجب و مجردات ثابت نشود، علوم خداشناسي و روانشناسي فلسفي و مانند آنها پايه و اساسي نخواهند داشت و نهتنها اثبات اين مسائل، محتاج به استدلالات عقلي است، بلکه اگر کسي بخواهد آنها را ابطال کند نيز ناگزير است که روش تعقلي را بهکار گيرد؛ زيرا همانگونه که حس و تجربه به خودي خود توان اثبات اين امور را ندارد، توان نفي و ابطال آنها را هم نخواهد داشت.
بدينترتيب، روشن شد که براي انسان يک سلسله مسائل مهم و اصولي مطرح است که هيچيک از علوم خاص، حتي علوم خاص فلسفي، پاسخگوي آنها نيستند و بايد علم ديگري براي بررسي آنها وجود داشته باشد و آن همان متافيزيک يا علم کلي يا فلسفه نخستين است که موضوع آن، اختصاصي به هيچيک از انواع موجودات و ماهيات متعين و
مشخص ندارد و ناچار بايد موضوع آن را کليترين مفاهيمي قرار داد که قابل صدق بر همه امور حقيقي و عيني باشد، و آن عنوان «موجود» است، البته نه موجود از آن جهت که مثلاً «مادي» است و نه از آن جهت که «مجرد» است، بلکه از آن جهت که موجود است، يعني «موجود مطلق» يا «موجود بما هو موجود» و چنين علمي جا دارد که «مادر علوم» ناميده شود.
مبادي فلسفه
در درس قبل گفته شد که پيش از پرداختن به حل مسائل هر علمي، بايد مبادي آن علم مورد شناسايي قرار گيرند. اينک سؤالي مطرح ميشود که مبادي فلسفه چيست؟ و در چه علمي بايد تبيين شود؟
پاسخ اين است که شناخت مبادي تصوري علوم، يعني شناخت مفهوم و ماهيت موضوع علم و مفاهيم موضوعات مسائل آن، معمولاً در خود علم حاصل ميشود، به اين صورت که تعريف موضوع را در مقدمهٔ کتاب، و تعريف موضوعات جزئي مسائل را در مقدمهٔ هر مبحثي بيان ميکنند. اما موضوع فلسفه «موجود» و مفهوم آن بديهي و بينياز از تعريف است. ازاينرو فلسفه نيازي به اين مبدأ تصوري ندارد، اما موضوعات مسائل آن مانند ساير علوم در صدر هر مبحثي تعريف ميشود.
اما مبادي تصديقي علوم بر دو قسم است: يکي تصديق به وجود موضوع، و ديگري اصولي که براي اثبات و تبيين مسائل علم از آنها استفاده ميشود. اما وجود موضوع فلسفه، احتياج به اثبات ندارد؛ زيرا اصل هستي، بديهي است و براي هيچ عاقلي قابل انکار نيست، دستکم هر کسي به وجود خودش آگاه است و همينقدر کافي است که بداند مفهوم «موجود» مصداقي دارد، آنگاه دربارهٔ ساير مصاديق به بحث و تحقيق بپردازد و بدينترتيب مسئلهاي براي فلسفه پديد ميآيد که سوفيستها و شکاکان و ايدئاليستها از يکسو، و ديگر فلاسفه از سوي ديگر در آن اختلاف دارند.