اما بهتر اين است كه از استدلالكننده سؤال شود كه منظور شما از نامتناهي بودن حركت متناهي چيست؟ اگر منظور، نامتناهي بودن عدد اجزاء آن باشد، چنين عددي بالفعل در هيچ حركتي وجود ندارد و پيدايش هر عدد متناهي يا نامتناهي در حركت، در گرو تقسيم خارجي آن است و در آن صورت، ديگر حركت واحدي وجود نخواهد داشت. چنانكه هرچيزي كه قابل قسمت به دو نيمه باشد، فعلاً واحد است، اما هر وقت تقسيم شد، دو واحد خواهد بود، ولي لازمهٔ قابليت قسمت اين نيست كه هم يك باشد و هم دو!
اما اگر مقصود اين باشد كه لازمهٔ قسمتپذيري حركت تا بينهايت اين است كه مقدار و كميت متصلش (و نه عدد آن) از طرفي متناهي و از طرف ديگر نامتناهي باشد، زيرا هر جزئي از اجزاء نامتناهي آن، مقداري خواهد داشت و مجموع مقادير آنها نامتناهي خواهد بود، پاسخ اين اشكال آن است كه هرچند هر امتدادي قابلِ قسمت به بينهايت اجزاء ميباشد، اما مقدار امتداد هريك از اجزاء، كسري از همان مقدار كل خواهد بود. پس مقدار مجموعهٔ كسرهاي نامتناهي از حركت هم همان مقدار متناهي خود حركت ميباشد(1=∞×∞/1).
لازم به تذكر است كه اين شبهه اختصاص به حركت ندارد و دربارهٔ همهٔ امتدادها مانند خط و زمان هم جاري است. ازاينرو صاحبان اين شبهه هر خط محدودي را نيز مركب از تعداد محدودي نقطهٔ بيامتداد، و هر قطعهٔ محدودي از زمان را مركب از تعداد معيّني «آن» دانستهاند و معتقد شدهاند كه در عين حالي كه نقطه امتدادي ندارد، از مجموع چندين نقطه، خطي بهوجود ميآيد، و با اينكه «آن» طول و امتدادي ندارد، از مجموع چندين آن، قطعهاي از زمان تحقق مييابد و همچنين از مجموعهاي از سكونات، حركتي پديد ميآيد. در واقع، آنچه وجود خارجي دارد، نقاط و آنات و سكونات است، و خط و زمان و حركت مفاهيمي است كه از مجموعهٔ آنها انتزاع ميشود.
به تعبير ديگر ايشان از قائلين به «جزء لايتجزي» هستند؛ يعني هر امتدادي را قابل قسمت بهاجزاءمحدودي ميدانندو معتقدند كه آخرين تقسيم به جزئي منتهي ميشود
كه ديگر قابل تقسيم نيست، و اين مسئلهاي است كه فلاسفه دربارهٔ آن بسيار سخن گفتهاند و دلايل متعددي بر ابطال «جزء لايتجزي» اقامه نمودهاند كه در اينجا مجال بررسي آنها نيست؛
2. شبههٔ ديگر اين است: هنگامي كه مثلاً جسمي از نقطهٔ (الف) بهسوي نقطهٔ (ج) حركت ميكند، در «آنِ» اول در نقطهٔ (الف) و در «آنِ» سوم در نقطهٔ (ج) قرار دارد و ناچار بايد در «آنِ» دوم از نقطهٔ (ب) كه در وسط آنها قرار دارد بگذرد وگرنه حركتي صورت نميگيرد. اكنون اگر فرض كنيم كه جسم مزبور در آنِ دوم در نقطهٔ (ب) قرار گرفته است، لازمهاش اين است كه حركت آن، مجموعهاي از سه سكون باشد، زيرا سكون چيزي جز قرار گرفتن جسم در مكاني نيست، و اگر در آن قرار نگرفته باشد، لازمهاش اين است كه حركتي انجام نگرفته، زيرا حركت آن بدون گذر از نقطهٔ دوم امكان ندارد. پس لازمهٔ حركت اجتماع نقيضين (بودن و نبودن در نقطهٔ وسط) است.
جواب اين است كه در اين مثال سه امتدادِ منطبق بر يكديگر فرض شده است: زمان و مكان و حركت. حال اگر براي هريك از آنها سه جزءِ باامتداد در نظر بگيريم، ميتوان گفت كه در جزء اول زمان، جسم متحرك در جزء اول مكان بوده و اولين جزء حركتش بر آنها انطباق يافته است و همچنين جزء دوم و سوم آنها. ولي معناي وقوع هريك از اجزاء حركت در اجزاء همتاي آن از زمان و مكان، سكون جسم نيست. اما اگر نقطه و آن را بهمعناي حقيقي گرفتيم كه فاقد امتداد ميباشد، بايد گفت كه در زمان و مكان، «آن» و نقطهٔ بالفعلي وجود ندارد و فرض نقطهٔ بالفعل در خط، بهمعناي تقسيم شدن آن به دو پارهخط است كه نقطهٔ مزبور پايان يكي و آغاز ديگري بهشمار ميرود. همچنين فرض «آن» در زمان، و فرض سكون در حركت. معناي بودن جسم در «آن» معيّني در نقطهاي از مكان، اين است كه اگر امتدادهاي زمان و مكان و حركت قطع شود، مقاطع آنها بر يكديگر منطبق ميگردد و لازمهٔ آن، وجود سكون در ميان حركت نيست چنانكه مستلزم وجود نقطه در خط يا وجود «آن» در زمان نميباشد.
در واقع، منشأ اين شبهه آن است كه از يك سوي، بودن را مساوي با ثبات و سكون و استقرار دانستهاند و از سوي ديگر، زمان را مركب از آنات، و خط را مركب از نقاط فرض كردهاند و كوشيدهاند از راه تطبيق امتداد حركت بر امتدادهاي زمان و مكان، آن را هم مركب از ذرات سكون معرفي نمايند. در صورتي كه بودن و هستي، اعم از هستي ثابت و هستي سيال است، و آن و نقطه، طرف امتدادهاي زمان و خط هستند و جزء آنها محسوب نميشوند. همچنين سكون هم از پايان يافتن حركت پديد ميآيد، نه آنكه در ميان حركت واحد وجود داشته باشد و جزء آن بهشمار آيد.
خلاصه
1. معروفترين تعريفهاي حركت از اين قرار است:
الف) تغير تدريجي؛
ب) خروج تدريجي شيء از قوه به فعل؛
ج) كمال اول براي موجود بالقوه، از آن جهت كه بالقوه است.
ولي تعريف اول سادهتر و روشنتر است.
2. حد تام منطقي براي حركت امكان ندارد؛ زيرا مفهوم آن از قبيل معقولات ثانيهٔ فلسفي است كه از سيلان وجود جوهر و عرض انتزاع ميشود، و به فرض اينكه حركت مقولهٔ خاصي باشد نيز حد تام نخواهد داشت؛ زيرا مقوله جنس عالي است و خودش جنس و فصلي ندارد.
3. حركت برخلاف تغيرات دفعي، از يك وجود انتزاع ميشود و تعدد متغير و متغيراليه، به لحاظ تعدد اجزاء بالقوهٔ آن است.
4. اِلئاييان حركت را بهعنوان امر واحد ممتد انكار كرده و آن را مجموعهاي از سكونات پيدرپي انگاشتهاند.
5. وجود حركت، يقيني است و بعضي از مصاديق آن (حركت در كيف نفساني) با علم حضوري خطاناپذير درك ميشود.
6. نخستين دليل الئاييان اين است كه فرض وجود خارجي براي حركت، مستلزم تناقض و اتصاف آن به متناهي و نامتناهي است.
7. ارسطو جواب داده است كه تناهي، صفت خود حركت، و عدم تناهي، صفت اجزاء بالقوهٔ آن است، پس در تناقض مفروض، وحدت قوه و فعل وجود ندارد.
8. نامتناهي بودن حركت به دو صورت فرض ميشود: يكي نامتناهي بودن عدد اجزاء، و آن هنگامي است كه حركت عملاً به اجزاء نامتناهي تجزيه شود و در اين صورت، ديگر شيء واحد متناهي وجود نخواهد داشت. ديگري نامتناهي بودن مقدار (كميت متصل) آن
است، از اين راه كه چون هريك از اجزاء نامتناهي آن مقداري دارد، ناچار مجموع مقادير آنها نامتناهي خواهد بود. ولي مقدار هر جزء، كسري از مقدار كل است و مجموع آنها مساوي با مقدار متناهي آن ميباشد.
9. اين شبهه در مورد ساير امتدادات نيز جاري است و ازاينرو صاحبان اين شبهه هر امتدادي را داراي اجزاء قسمتناپذير محدودي دانستهاند، ولي جزء لايتجزي با دلايل متعددي ابطال شده است.
10. دليل ديگر اِلئاييان اين است كه حركت جسم از نقطهاي به نقطهٔ ديگر، مستلزم بودن آن در نقطه يا نقاط متوسط بين آنهاست و بودن آن در هر نقطه، بهمعناي سكون آن است، پس فرض حركت، مستلزم نفي آن است.
11. وقوع جزئي از حركت در جزئي از مسافت، بهمعناي سكون آن نيست. اما نقطه، جزئي از مسافت نيست و در ميان هيچ خطي وجود بالفعل ندارد، چنانكه «آن» نيز جزئي از زمان نيست. بنابراين معناي بودن شيء متحرك در «آن» معيّني در نقطهٔ خاصي، جز اين نيست كه مقاطع سهگانهٔ حركت و زمان و مكان بر يكديگر منطبق ميشود، و اين مقاطع هنگامي تحقق بالفعل مييابد كه امتدادهاي آنها قطع شود.
12. مبناي اين شبهه، مساوي شمردن، بودن با سكون، و مركب پنداشتن خط از نقاط، و زمان از آنات است و از تطبيق حركت بر آنها نتيجه گرفته شده كه حركت هم مركب از سكونات ميباشد. در صورتي كه بودن، اعم از بودن ثابت و بودن سيال است، و تجزيهٔ خط و زمان هم منتهي به نقطه و آن نميشود.
پرسش
1. تعاريف حركت را بيان كنيد و بهترين آنها را معرفي نموده، وجه برتري آن را توضيح دهيد.
2. تعدد متغير و متغيراليه در حركت به چه لحاظي است؟
3. كدام حركت را ميتوان با علم حضوري دريافت؟
4. دليل اول اِلئاييان براي نفي حركت را بيان كنيد.
5. ارسطو چگونه اين شبهه را حل كرده است؟
6. بهترين جواب از اين شبهه چيست؟
7. الئاييان در ساير امتدادات چه ميگويند؟
8. دومين دليل ايشان براي نفي حركت را بيان كنيد.
9. جواب اين شبهه چيست؟
10. منشأ اين شبهه و نكتهٔ اصلي حل آن را توضيح دهيد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس پنجاه و ششم
ويژگيهاي حركت
· مقومات حركت
· مشخصات حركت
· لوازم حركت