ضمنا دعا میدادند و جادوگری میکردند. مردم بتپرست در عین حال به اینها یک نوعاعتقادی هم داشتند. گاهی بچههایشان را از کوچکی میفرستادند در خانه یهودیها که در آنجا با سواد و تربیت شوند و این بچهها علاقهمند میشدند و مذهب یهود را هم میگرفتند. بعد که اسلام آمد در مدینه و مردم مدینه مسلمان شدند بسیاری از آن بچهها که در خانه یهودیها پرورش پیدا کرده بودند علاقهمند به اینها بودند و وقتی که قرار شد یهودیها جلای وطن کنند و از مدینه بروند این بچهها گفتند ما با اینها میرویم، به خانه شما نمیآییم. پدران اینها آمدند به پیغمبر گفتند تکلیف ما با این بچهها چیست؟ آیا میتوانیم اینها را مجبور کنیم به این که بمانند و اسلام را انتخاب کنند؟ فرمود: نه. این آیه اینجا نازل شد. لا اکراهَ فِی الدّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی[1].
اجباری نیست، راه راست از راه کج آشکار است. شما اسلام را به بچههایتان عرضه بدارید، مایل بودند اسلام را انتخاب کنند بکنند، مایل هم نبودند و خواستند همراه یهودیها بروند، بروند.
سؤال: اسلام نیز وسیلهای برای انقلاب و مبارزه در راه انقلاب است، این صحیح است ولی انقلاب به معنا و مفهوم واقعی، یعنی انسان واقعا دگرگون و منقلب شود و مرتب از حالت پست به حالت عالی و از عالی به عالیتر دگرگون شود و این حالت انقلابی و از درونْ تحول و انقلاب دائمی پیدا کردن یک اصل مورد تأیید اسلام است.
پاسخ: همان تکامل را به صورت انقلاب ذکر کردهاند که من قبول دارم. انقلاب به معنای از یک درجه دانی به درجه عالی رفتن که اسمش مبارزه نیست. بحث سر مبارزه بود. اسلام انقلابی و انقلاب اسلامی که عرض کردم این بود که اسلام انقلابی را افرادی به این شکل مطرح میکنند که اسلام یک هدف بیشتر ندارد و آن مبارزه است و مقصودشان از «مبارزه» مبارزه یک گروه با گروه دیگر است. میخواستم عرض کنم که خیر، در اسلام مبارزه گروهی با گروه دیگر، مبارزه با گروه ستمگر وجود دارد ولی این معنایش این نیست که اسلام چیزی جز مبارزه گروهی با
[1]. بقره/ 256.
گروهی نیست. من این را انکار کردم و الّا آن تعبیری که شما از انقلاب کردید (ازمرحله دانیتر به مرحله بالاتر رفتن) حرفی در باره آن ندارم، آن همان تکامل است.
سؤال: آیا مذهب تشیع منحصرا انقلابی است یا اسلام دین مبارزه است؟ در صورت دوم پس چرا سایر فرق اسلامی انقلابی نیستند؟
پاسخ: سایر فرق اسلامی را نمیشود زیاد محکوم کرد، به دلیل این که حرکتها و نهضتهای اسلامی انقلابی، همین الان در همه کشورهای اسلامی وجود دارد. شما بروید در ترکیه، الان چنین حرکتی در میان گروهی وجود دارد و گروه خوبی هم هستند. در افغانستان خودمان[1]الان وجود دارد. همین طور در کشورهای عربی. در مصر از دیرباز نهضت اسلامی وجود داشته. نهضت اخوانالمسلمین اگرچه به آن خلوص و صفای اوّلی خودش باقی نمانده، یک نهضت اسلامی انقلابی است. شیخ حسن بنّاء که مؤسس اخوانالمسلمین بود بسیار مرد با ارزشی بود و یک حرکت انقلابی بسیار عالی در مصر به وجود آورد که در سایر کشورهای اسلامی نفوذ کرد.
اطلاعات ما متأسفانه ضعیف است و در این زمینه چه خوب است که مطالعه شود.الان در اندونزی یک نهضت اسلامی قوی وجود دارد، در فیلیپین نهضت اسلامی وجود دارد. کم و بیش در همه کشورهای اسلامی نهضت اسلامی وجود دارد. ولی در هیچ کشوری نهضت اسلامی به قوّت و نیرومندی نهضت اسلامی که در ایران وجود پیدا کرد [نیست.] در گذشته هم همین طور بوده، یعنی نهضتهایی به عمق و قوّت نهضتهای اسلامی که در ایران و در شیعه پیدا شده در جاهای دیگر پیدا نشده.نهضتی به عمق نهضت تنباکو در جای دیگر ما سراغ نداریم. یا نهضتی از قبیل نهضت مشروطیت که رژیمی را به رژیم دیگری تبدیل کرد. یا نهضت ملی شدن صنعت نفت که میدانیم روحانیت سهم عظیمی در آن داشت. یا نهضت استقلال عراق. اصلا استقلال عراق مدیون نهضت اسلامی عراق به رهبری مرحوم آیتاللَّه
[1]. یعنی همسایهمان (خنده استاد و حضار). من اگر بگویم افغانستان خودمان، حق دارم چون ما اهلفریمان در نزدیکی مرز افغانستان هستیم. اگر گفتم افغانستان خودمان، من خودم را در فریمان احساس میکردم.
میرزا محمد تقی شیرازی است. تا برسیم به نهضت اخیر ایران.البته در شیعه به دو دلیل این گونه است: یک دلیل این که شیعه به اسلام واقعی نزدیکتر است از اهل تسنن یعنی در شیعه انحراف از اسلام خیلی کمتر است تا اهل تسنن. البته در شیعه اصلی که هیچ انحرافی نیست، مقصودم تشیعی است که امروز در دست ماست.
[دلیل دیگر، استقلال روحانیت شیعه است. کتابی است به نام روحانیت][1]پیشرو در نهضت مشروطیت که کتاب خوبی است و [نویسنده آن] یک نفر آمریکایی است که مسلمان شده. آقایانی که در [خارج] بودهاند مثل آقای دکتر یزدی که اینجا هستند او را بهتر از من میشناسند. به هر حال من کتابش را خواندهام خودش را نمیشناسم. در این کتاب این موضوع را خوب تشریح کرده که روحانیت در شیعه از ابتدا مستقل از دستگاههای حکومتی بوده و شیعه هیچ وقت این اصل را نپذیرفته که اولیالامر را بر هر حاکمی تطبیق کند. آیه قرآن که فرمود: یا ایهَا الَّذینَ امَنوا اطیعُوا اللَّهَ وَ اطیعُوا الرَّسولَ وَ اولِی الْامْرِ مِنْکمْ[2]شیعه از اول، خلفای به ناحق را اولیالامر ندانست یعنی ولایت امر آنها را انکار کرد و تشیع و روحانیت شیعه از اساس بر انکار حقانیت این حکومتهای موجود است. در نتیجه روحانیت در شیعه همیشه یک نهاد متکی به مردم بوده، از بودجه مردم ارتزاق کرده نه از بودجه دولت، و از دولت هیچ وقت ابلاغ نگرفته است.
شخصیتهای بزرگی در میان اهل تسنن بودند اما نظام اجتماعیشان اقتضا میکرده که اینها زیر بلیت حکام باشند. مردی مثل شیخ محمد عبدُه را جامعه زمانی قبول میکرد که خدیو عباس ابلاغ مفتی بودنش را صادر کند. شیخ محمود شلتوت در زمان ما- که واقعا مرد بزرگی بوده و به شیعه هم خیلی خدمت کرده- اگر عبدالناصر به او ابلاغ نمیداد کسی او را به عنوان یک مفتی قبول نمیکرد. در دفترش هم که نشسته بود عکس عبدالناصر بالا سرش بود، مثل یک نوکر دولت بود. اگر در مجالس رسمی وارد میشد حداکثر این بود که همردیف رئیس دیوانعالی کشور یا دادستان کل کشور بنشیند؛ در صورتی که شما میبینید حتی در همین
[1]. [افتادگی از نوار است.]
[2]. نساء/ 59.
دورههای اخیر یک پیشنماز تهران اگر به هزار زحمت میخواستند که در مجلس مدرسه سپهسالار که شاه نشسته برود پهلوی شاه بنشیند، نمیرفت چون اگر چنین میکرد
میان مردم خرد میشد؛ یعنی اساس در تشیع بر استقلال روحانیت است و هر وقت روحانیین به دستگاههای سلطنت و حکومت نزدیک شدهاند به زمین خوردهاند.
روحانیت شیعه به حکم این که استقلال داشت میتوانست در مقابل حکومتها ایستادگی کند ولی روحانیتهای اهل تسنن به حکم وابستگیاش نمیتوانست در مقابل حکومتها ایستادگی کند. نهضتهای اسلامی در غیر شیعه شاید اغلب از میان غیر روحانیین برخاسته، ولی در شیعه اغلب رهبریاش با روحانیین بوده است.
پس این فرق میان نهضت ما و نهضتهای اسلامی دیگر وجود دارد.
سؤال: تا چه مرحله، اسلام احزاب اشتراکی را تأیید مینماید؟
پاسخ: یک حزب مادام که از روی صداقت در مسیر عقیده خودش حرکت میکند از نظر اسلام قابل قبول است. این، حرف کلی من است: هر فردی، هر گروهی، هر حزبی مادام که از روی صداقت در مسیر فکر خود حرکت کند در جامعه اسلامی پذیرفته است یعنی جامعه اسلامی با او مبارزه میکند ولی مبارزه فرهنگی و فکری نه مبارزه نظامی. ولی اگر گروهی- ولو حزب اسلامی باشد، ایدئولوژی اسلامی را مطرح کند و اساسنامهاش بر اساس اسلام باشد- در کار خودش صداقت ندارد، دروغ میگوید و همان اسلام را وسیله اغفال مردم قرار داده، این معنی ندارد که آزاد باشد.
- سؤال این بود که چه احزابی را اسلام تأیید میکند در صورتی که شما فرمودید «میپذیرد».
پاسخ: تأیید به معنای این که مهر تأیید به آن بزند و بگوید من آن را قبول دارم معنایش این است که اساسنامه و تزش را قبول دارم. مسلّم است که اسلام آن حزبی را قبول میکند که اساسنامه و مرامش منطبق با خودش باشد، غیر آن را تأیید
نمیکند. نمیتواند روی فکری که بر ضد فکر و ایدئولوژی خودش است مهر تأیید بزند. پس بحث در پذیرفتن و طرد نکردنِ به زور است. هر حزبی، هر مرامی مادام که در فکر خودش صداقت دارد، از روی عقیده و ایمان حرفی را میزند یعنیحقیقت جوست (ولو از نظر اسلام منحرف شده اما حقیقتجوست) از نظر اسلام حقیقت جو عاقبتش به خیر است چون آیه «وَالَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنا[1]» در واقع همین است. من واقعا معتقدم هر فرد یا گروهی، هر مرامی، هر فکر و هر مذهبی داشته باشند اگر آن فکر و آن مذهب را از روی صداقت بپذیرند و واقعا روی همان حس حقیقتجویی دنبال آن بروند عاقبتشان به خیر است، یا در همین دنیا خدا آنها را هدایت میکند و یا اگر احیانا در مسیر حقیقتجویی از دنیا بروند در آن دنیا خدای متعال نه تنها آنها را معذب نمیکند بسا هست که مقام خوبی هم داشته باشند.
در بخش آخر عدل الهی من این مسئله را مطرح کردهام[2].
[1]عنکبوت/ 69.
[2]در اینجا مجری برنامه اعلام میکند که جلسه آینده 14 اردیبهشت بر قرار است که استاد دو روز قبل از آن توسط منافقان به شهادت رسیدند روحش شاد و راهش پر رهرو باد.
این صفحه فاقد متن است
بخش چهارم
اینده انقلاب اسلامی ایران
این صفحه فاقد متن است