کتاب آیینه پژوهش

كتابشناسى امام مجتبى ع
انصارى قمى‌ ناصر الدين

چند يادآورى:
1 ـ اين مقاله به معرفى 130 كتاب پيرامون امام مجتبي§ ـ عليه السلام ـ و حدود 40 كتاب درباره حسنين ـ عليهماالسلام ـ پرداخته است.
2 ـ اين فهرست نتيجه استقصاء كامل نيست و نمى تواند معرّف تمام كتابهاى نوشته شده در اين موضوع باشد.
3 ـ ابتدا نام كامل كتاب و نويسنده آن, سپس محل چاپ و سال آن و قطع و تعداد صفحات ذكر شده است.
4 ـ برخى از كتابهايى كه در اين فهرست ياد شده از نوآورى, استحكام و تحليل, ارزش علمى و ابتكار تهى بوده و تنها از سر فراگير بودن مقاله بدانها اشاره شده است.
5 ـ اين مقاله شامل بخشهاى ذيل است: 1 ـ كتابهاى چاپى عربى 2 ـ كتابهاى چاپى فارسى 3 ـ كتابهاى چاپى اردو 4 ـ كتابهاى تركى 5 ـ كتابهاى خطى عربى 6 ـ كتابهاى خطى اردو 7 ـ كتابهاى خطى ـ غير چاپى ـ فارسى (درباره حضرت امام مجتبي§) 8 ـ كتابهاى چاپى عربى 9 ـ كتابهاى چاپى فارسى 10 ـ كتابهاى خطى عربى (پيرامون امام حسن و امام حسين ـ عليهما السلام ـ).
6 ـ مقالات در اين كتابشناسى ذكر نشده است.
7 ـ اميد است در آينده اى نه چندان دور كتابشناسى كامل امام مجتبي§ عليه السلام انتشار يابد.
8 ـ در ضمن به چند شرح چاپى وصيت اميرالمؤمنين به امام مجتبى ـ در نهج البلاغه ـ اشارتى رفته است.
9 ـ از زحمات فاضل محترم جناب آقاى محمد فلاحى قمى نيز سپاسگزارى مى شود. الف ـ كتابهاى چاپى عربى:
1 ـ اشعة من حياة الامام الحسن بن على عليه السلام. گروه نويسندگان. كويت, دارالتوحيد, 1400ق. 77ص, جيبى.
2 ـ الامام الثانى الامام الحسن عليه السلام. گروه نويسندگان. ترجمه محمد عبدالمنعم خاقانى. چاپ دوم: قم, مؤسسه در راه حق, 1409ق. 24ص, رقعى. اين كتاب به فارسى است و به عربى, اردو و تركى نيز ترجمه شده است.
3 ـ الامام الحسن عليه السلام. گروه نويسندگان. تهران, مؤسسة البلاغ, 1405ق/ 1363ش. 92ص, جيبى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده است.
4 ـ الامام حسن بن على عليه السلام. شيخ محمدحسن آل ياسين كاظمى. بيروت, المكتب العالمى للطباعة و النشر, 1400ق. 191ص, رقعى.
5 ـ الامام حسن بن على. توفيق ابوعَلَم. قاهره, مطبعة السعادة, 1391ق /1970م. 153ص, وزيرى. مؤلف از نويسندگان اهل سنت مى باشد.
6 ـ الامام حسن بن على(ع). على محمدعلى دخيّل. چاپ دوم: بيروت, دارالتراث الاسلامى, 1394ق. 104ص, رقعى.
7 ـ الامام الحسن بن على(ع). گروه نويسندگان. قم, مؤسسة الامام الحسين(ع), 1371ش/ 1413ق. 28ص, رقعى.
8 ـ الامام حسن بن على(ع). گروه نويسندگان. چاپ سوم: بيروت, الدار الاسلامية, 1410ق/ 1990م. 28ص, وزيرى. مصور.
9 ـ الامام حسن بن على المجتبى(ع). عبدالودود امين. مراجعه و مقدمه: شيخ عفيف نابلسى. كويت, دارالتوجيه الاسلامى, 1400ق. 76ص, رقعى.
10 ـ الامام الحسن عليه السلام قدوة و اسوة. سيد محمدتقى مدرسى. قم, رابطة الاخوة الاسلامية, 1404ق/ 1365ش. 96ص, رقعى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده است.
11 ـ الامام الحسن الكوثر المهدور. سليمان كتانى, نويسنده مسيحى لبنانى. قم, دارالكتاب الاسلامى, 1409ق. 164ص, وزيرى. اين كتاب از نثرى زيبا برخوردار است و در مسابقه تأليف كتاب درباره امام مجتبى رتبه اول را به دست آورده است.
12 ـ الامام المجتبى عليه السلام حياته, مقاماته, … عن كتب اهل السنة و صحاحهم و تواريخهم. حسن مصطفوى. قم, مركز نشر كتاب, بى تا. 260ص, وزيرى.
13. بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار. علامه مجلسى مولي§ محمدباقر بن محمدتقى اصفهانى. (1037 ـ 1110ق). چاپ دوم: بيروت, مؤسسة الوفاء, 1403ق. 213ص, وزيرى. اين كتاب به فارسى و اردو ترجمه شده است.
13 مكرر ـ بلاغة الامام الحسن عليه السلام (خطب, رسائل, كلمات). عبدالرضا صافى حايرى. چاپ نجف, 1966م. مصادر نهج البلاغه 1/272 و معجم المؤلفين العراقيين, ج1.
14 ـ ترجمة الامام الحسن(ع) من تاريخ مدينة دمشق. ابن عساكر ابوالقاسم على بن الحسن الدمشقى (499 ـ 571ق). تحقيق: محمدباقر محمودى. بيروت, مؤسسة المحمودى, 1400ق. 293ص, رحلى.
15 ـ ثورة الامام الحسن عليه السلام. سيدمحمد حسينى شيرازى. كويت, 1398ق. 50ص, جيبى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده است.
16 ـ الحسن بن على(ع), دراسة و تحليل. كامل سليمان. بيروت, دارالفكر, 1373ق. 223ص, رقعى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده و تاكنون به چاپ نرسيده است.
17 ـ الحسن بن على(ع) عام الجماعة. عبدالقادر احمد يوسف السامرّائى. بغداد, مطبعة الهلال, 1948م. 167ص, رقعى. مؤلف از نويسندگان اهل سنت مى باشد.
18 ـ حليم آل بيت الامام الحسن بن على. موسى محمدعلى. چاپ دوم: بيروت, عالم الكتب, 1405ق. 227ص, وزيرى.مؤلف از اهل سنت بوده و بخوبى از عهده ترسيم زندگانى امام مجتبى برآمده است.
19 ـ حياة الامام الحسن. محمود شَلَبى. چاپ بيروت. نويسنده از اهل سنت مى باشد.
20 ـ حياة الامام الحسن بن على(ع). باقر شريف قرشى. نجف, مطبعة الآداب, 1385ق. 2ج, 727 «532ص, وزيرى. به فارسى ترجمه شده است.
21 ـ الحياة السياسية للامام الحسن(ع) فى عهد الرسول(ص) و الخلفاء الثلاثة بعده. سيد جعفر مرتضى عاملى. قم, دفتر انتشارات اسلامى, 1364ش. 196ص, وزيرى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده است.
22 ـ ذكر بيعة الحسن بن على(ع). مؤلف: ناشناخته. چاپ نجف, بى تا. 32ص, رقعى.
23 ـ الروائع المختارة من خطب الامام الحسن السبط و كتبه و رسائله و كلماته القصار. سيد مصطفى موسوى آل اعتماد. مراجعه و تعليق سيدمرتضى رضوى. چاپ دوم: تهران, مدرسه چهلستون, 1400ق. 130ص, وزيرى.
24 ـ صلح الحسن(ع).شيخ راضى آل ياسين. چاپ دوم: بغداد, دارالكتب, 1384ق. 374ص, وزيرى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده است.
25 ـ صلح الامام الحسن, اسبابه و نتائجه. سيد محمدجواد فضل الله. بيروت, دارالغدير, 1392ق. 240ص, رقعى.
26 ـ عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآيات و المعارف والاقوال. علامه شيخ عبدالله بن نورالله بحرانى اصفهانى. مستدرك: سيد محمدباقر موحد ابطحى اصفهانى. چاپ دوّم: قم, مؤسسة الامام المهدى(عج), 1414ق. 2ج, 1200ص, وزيرى.
27 ـ كلمة الامام الحسن(ع. شهيد سيدحسن حسينى شيرازى (1354 ـ 1400ق). چاپ چهارم: بيروت, مؤسسة الوفاء, 1403ق. 255ص, وزيرى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده است.
28 ـ مقتل الحسن عليه السلام., ابوالفرج على بن حسين اصفهانى (284 ـ 356ق). تحقيق سيدمصطفى مرتضى قزوينى. بيروت, مركز الدراسات و البحوث العلمية, مجله تراثنا, ش13, ص254.
29 ـ منية الطالب فى مولد الامام الحسن بن على بن ابيطالب(ع). ابوعزيز محمدبن عبدالله بن محمد خُطّى بحرانى(ق12هـ). تاريخ نگاش: 1167ق. نجف, مطبعة الحيدرية, بى تا. 56ص, رقعى.
30 ـ المواهب و المنن فى بعض مناقب سيدنا الامام الحسن. سيدمحمدبن حسين مدنى حنفى جعفرى (ح1149 ـ 1186ق). تحقيق محمدسعيد طريحى. بيروت, مؤسسة الوفاء, بى تا.
31 ـ مولد السبط الامام الحسن الزكى(ع). محمدحسن نائينى. چاپ قم.
32 ـ وفاة الامام حسن بن على(ع). شيخ على آل سيف. نجف, مكتبة الحيدرية, 1370ق.
33 ـ ولادة امام حسن المجتبى(ع). محمدحسين طالقانى. نجف, دارالمعارف, 1387ق. 36ص, رقعى.
34 ـ هل تعرف الامام الحسن(ع)؟ محمدحسن نائينى. چاپ قم. ب ـ كتابهاى چاپى فارسى:
1 ـ آفتابى در هزاران آينه. (پرتوى از زندگانى تابناك امام مجتبى عليه السلام). جواد نعيمى. تهران, سازمان تبليغات اسلامى, 1371ش. 120ص, رقعى.
2 ـ از گوشه و كنار تاريخ: بررسى صفحه اى از زندگانى امام حسن مجتبى(ع). سيدعلى شفيعى دزفولى. تهران, انتشارات صدر, 1359ش/ 1400ق. 87ص, رقعى.
3 ـ اسرار صلح امام حسن(ع). محمدعلى انصارى اراكى. تهران, بى نا, 1386ق. 80ص.
4 ـ امام حسن عليه السلام. اميد اميدوار. قم, انتشارات شفق, 1352ش. 32ص, جيبى.
5 ـ امام حسن عليه السلام پرچمدار صلح و آزادى. مهدى پيشوايى. چاپ دوم: قم, انتشارات توحيد, 1360ش. 172ص, جيبى.
6 ـ امام حسن(ع) در موضع واقع بينى و هدفگرائى. على اميرى قائمى. قم, انتشارات شفق, 1361ش. 125ص, رقعى.
7 ـ امام حسن عليه السلام مظلوم تاريخ. رضا محمدى. قم, انتشارات صحفى, 1370ش. 144ص, رقعى.
8 ـ بامداد روشن در اسرار واگذارى خلافت حضرت امام حسن عليه السلام به معاويه. سيدعلى اكبر برقعى قمى (1317 ـ 1408ق). چاپ دوم: قم, انتشارات نوين, بى تا. 148ص, رقعى.
9 ـ بررسى كوتاهى از زندگانى امام حسن عليه السلام. سيدمحمد حسينى شيرازى. ترجمه سيد محمدباقر فالى. چاپ دوم: قم, كانون نشر انديشه هاى اسلامى, 1369ش. 89ص, رقعى.
10 ـ بحثى درباره صلح امام حسن(ع). غلامرضا اشرف سمنانى. تهران, انتشارات بعثت, 1364ش. 40ص, جيبى.
11 ـ پرتوى از چهره تابناك سبط المصطفى الحسن بن على المجتبى سلام الله عليه. بدون مؤلف. شيراز, جمعيت اتحاد حسينى, 1366ش. 28ص, وزيرى.
12 ـ پرچمدار صلح حسن بن على(ع): برگزيده اشعار در مدح و مرثيه امام مجتبى. تهران, كتابفروشى اسلاميه, 1351ش/ 1392ق.
13 ـ پيشواى دوم امام حسن مجتبى عليه السلام (مجموعه مقالات). گردآورنده: حبيب چايچيان (حسّان). تهران, مكتب الحسن(ع), 1349ش/ 1390ق.
136ص, رقعى.
14 ـ تحليلى از زندگانى سياسى امام حسن عليه السلام. سيدجعفر مرتضى عاملى. ترجمه محمد سپهرى. تهران, مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى, 1369ش. 246ص, وزيرى.
15 ـ ترجمه جلد دهم بحار الانوار: زندگانى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام. علاّمه مولي§ محمدباقر مجلسى (1037 ـ 1110ق). ترجمه محمدجواد نجفى. تهران, كتابفروشى اسلاميه, 1355ش. 453ص, وزيرى.
16 ـ ترجمه (كلمة الامام الحسن(ع)). شهيد سيدحسن حسينى شيرازى. (1354 ـ 1400ق). ترجمه عليرضا ميرزا محمد. تهران, انتشارات نور, بى تا. 258ص, وزيرى. (ترجمه همراه با متن).
17 ـ چرا امام حسن(ع) صلح را پذيرفت؟. رجبعلى مظلومى. تهران, بى نا, 1347ش. 56ص, جيبى.
18 ـ چشمه كوثر يا مدايح امام حسن مجتبى عليه السلام. حيدر تهرانى (معجزه). تهران, انتشارات اسلاميه, 1358ش. 224ص, جيبى.
19 ـ حسن(ع) كيست؟. فضل الله كمپانى. تهران, انتشارات فراهانى, 1354ش, 315ص, وزيرى.
20 ـ حضرت امام حسن عليه السلام. عبدالامير فولادزاده. تهران, انتشارات اعلمى, بى تا. 35ص, وزيرى. مصور.
21 ـ حضرت امام حسن مجتبى (سيره عملى اهل بيت ـ ع ). سيدكاظم ارفع. تهران, مؤسسه تحقيقاتى فيض كاشانى, 1370ش/ 1411ق. 58ص, رقعى.
22 ـ حضرت امام حسن مجتبى(ع). [ميرابوالفتح دعوتى]. قم, انتشارات شفق, بى تا. 32ص, وزيرى. مصور. اين كتاب به عربى ترجمه شده است.
23 ـ حضرت امام حسن مجتبى(ع) معصوم چهارم. سيد مهدى آيت اللهى ـ دادور ـ. نقاشى: على مظاهرى. تهران, انتشارات جهان آرا, 1368ش. 24ص, وزيرى. مصور. اين كتاب به اردو ترجمه شده است.
24 ـ حيات حسن بن على(ع). شيخ محمدجعفر شاملى شيرازى. شيراز, بى نا, 1348ش. 90ص, رقعى.
25 ـ خورشيد روشن: ترجمه و شرح وصيت اميرالمؤمنين على(ع) به امام حسن مجتبى عليه السلام. ترجمه و نگارش محمدعلى انصارى قمى (1329 ـ 1405ق). چاپ دوازدهم: قم, 1390ق. 85ص, رقعى.
26 ـ الرسول و الذرارى ـ معصوم چهارم. احمد سيّاح. تهران, انتشارات اسلام, بى تا. جيبى.
27 ـ دستور زندگانى: شرح وصيت امام على به فرزندش امام حسن(ع). غلامعلى بن محمدحسن رئيس يزدى. چاپ 1369ق. الذريعة 25/204, فهرست كتابهاى چاپى فارسى 1/1425.
28 ـ زمامدارى امام مجتبى(ع). احمد مطهرى (1317 ـ 1369ش). قم, انتشارات دارالكتاب, بى تا. 254ص, رقعى.
29 ـ زندگانى امام حسن بن على عليهماالسلام و اسرار صلح او با معاويه. حسين وجدانى. قم, چاپخانه پيروى, 1353ش. 237ص, رقعى.
30 ـ زندگانى امام حسن مجتبى عليه السلام. سيدهاشم رسولى محلاتى. تهران, انتشارات علميه اسلاميه, 1366ش. 2ج, 256 «228ص, وزيرى.
31 ـ زندگانى حسن بن على(ع). باقرشريف قرشى. ترجمه فخرالدين حجازى. چاپ دوم: تهران, انتشارات بعثت, 1353ش. 2ج, 621 « 406ص, رقعى.
32 ـ زندگانى حسن بن على عليهماالسلام. محمدعلى خليلى. تهران, چاپخانه ملّى, 1319ش. 355ص, وزيرى.
33 ـ زندگانى حضرت امام حسن عليه السلام. سيدجعفر غضبان. چاپ سوم: تهران, انتشارات ارديبهشت, بى تا. چاپ سوم: تهران, انتشارات ارديبهشت, بى تا. 264ص, رقعى.
34 ـ زندگانى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام. حسين حماسيان (صابر كرمانى). تهران, انتشارات اقبال, 1344ش. 45ص, رقعى.
35 ـ زندگانى حضرت مجتبى عليه السلام. حسين عمادزاده اصفهانى (1325 ـ 1410ق). چاپ دوم: تهران, انتشارات اسوه, 1371ش. 630ص, وزيرى.
36 ـ زندگى و سيماى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام. سيد محمدتقى مدرسى. ترجمه محمدصادق شريعت. تهران, مؤسسه انصارالحسين, 1370ش. 80ص, وزيرى.
37 ـ سبط المصطفى الحسن الجتبى(ع). سروده لطف الله صافى گلپايگانى. مشهد, مؤسسه نشر و تبليغ, 1365ش. 12ص, رقعى.
38 ـ ستارگان درخشان ـ ج4: زندگانى امام حسن مجتبى عليه السلام. محمدجواد نجفى. چاپ پنجم: تهران, كتابفروشى اسلاميه, 1362ش. 240ص, جيبى.
39 ـ سرچشمه هاى نور: حضرت امام حسن مجتبى(ع). گروه نويسندگان مؤسسة البلاغ. ترجمه واحد تدوين و ترجمه. تهران, سازمان تبليغات اسلامى, 1367ش. 102ص, جيبى.
40 ـ سخنان كوتاه امام حسن(ع). محمدهادى فقهى. تهران, بى نا, 1345ش. 56ص, جيبى.
41 ـ شخصيت امام مجتبى(ع). محمدعلى شاه محمدى. تهران, هيئت تعاونى مكتب اسلام, 1350ش.
42 ـ شخصيت حضرت مجتبى(ع). سيد على اكبر قرشى. تقريظ علامه سيد محمدحسين طباطبايى (م1402ق). اروميه, چاپخانه ميهن, بى تا. 385ص, وزيرى.
43 ـ صلح امام حسن پرشكوه ترين نرمش قهرمانانه تاريخ. شيخ راضى آل ياسين. ترجمه رهبر معظم انقلاب اسلامى حضرت آيت الله خامنه اى. چاپ يازدهم: تهران, انتشارات آسيا, 1366ش. 548ص, وزيرى. اين كتاب ارزنده ترين و برترين كتابى است كه با تحليلى ژرف و دقيق به ارزيابى صلح امام عليه السلام پرداخته است.
44 ـ صلح امام حسن(ع) فرازى ناشناخته. محمد انتظام پور. تهران, كانون نشر و معارف اسلامى صادقيه, بى تا. 28ص, رقعى.
45 ـ فرياد يك سكوت. محمديوسف حريرى. قم, دارالتبليغ اسلامى.
46 ـ فضائل الامام الحسن عليه السلام. على اكبر تلافى داريانى. تهران, شركت نشر وتبليغ نيك معارف, 1371ش. 24ص, جيبى.
47 ـ فلسفه صلح امام حسن(ع). محمد محقق مرندى. قم, چاپخانه حكمت, 1387ق. 132ص, جيبى.
48 ـ فلسفه صلح دومين پيشواى شيعه. محمد مقيمى. تهران, انتشارات معراجى, بى تا. 469ص, وزيرى.
49 ـ قهرمان دو ميدان: داستان زندگى امام حسن مجتبى عليه السلام. بازآفريده رضا شيرازى. تهران, انتشارات پيام آزادى, 1370ش. 158ص, رقعى. مصور.
50 ـ كنوزالحكم و فنون الكلم. سيدحسن طباطبايى ميرجهانى (1319 ـ 1413ق). اصفهان, حسينيه عمادزاده, 1371ش. 273ص, رحلى. اين كتاب در برگيرنده خطبه ها, نامه ها و كلمات قصار امام مجتبى ـ عليه السلام ـ با ترجمه فارسى است.
51 ـ مبارزه اى در قالب صلح. رضا گلسرخى كاشانى (1354 ـ 1411ق). قم, انتشارات شفق, 1357ش. 63ص, رقعى.
53 ـ معصوم چهارم. جواد فاضل (1355 ـ 1381ق). تهران, انتشارات علمى, 1336ش. 200ص, رقعى.
54 ـ مكتب امام حسن(ع). حسن سعيد. تهران, مسجد جامع چهلستون, 1365ش. 64ص, جيبى.
55 ـ ميلاد سبط اكبر. گروه نويسندگان. تهران, كتابخانه دوشيزگان اسلامى, بى تا. 60ص, جيبى.
56 ـ ناسخ التواريخ: زندگانى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام. ميرزا محمدتقى خان سپهر, لسان الملك (قبل 1217 ـ 1297ق). چاپ دوم: تهران, انتشارات علميه اسلاميه, 1363ش. 2ج, 408 « 468ص, وزيرى.
57 ـ نظم الوصية. ناظم: سيدحسين بن ابراهيم قزوينى (م1028ق). اين كتاب در تركيه به چاپ رسيده است. مصادر نهج البلاغه 3/312.
58 ـ وصيت امير مؤمنان به امام حسن. جواد فاضل (1335 ـ 1381ق). چاپ تهران, 40ص, رقعى. فهرست كتابهاى چاپى فارسى 2/3366. ج ـ كتابهاى چاپى اردو:
1 ـ تاريخ حسن مجتبى عليه السلام. خواجه محمدلطيف انصارى (1305 ـ 1399ق). لاهور, مكتبه اماميه, 1963م. 683ص, رقعى.
2 ـ حسن مجتبى عليه السلام. سيد آقاحسين رضوى. لكهنو, مطبعه يوسفى پريس, 1945م. 16ص, جيبى.
3 ـ حضرت امام حسن عليه السلام. مؤسسه در راه حق. ترجمه سيد احمدعلى عابدى. فيض آباد, نور اسلام, 1405ق/ 1985م. 32ص, رقعى.
4 ـ حياة الامام المجتبى عليه السلام: تاريخ المعصومين, ج4. سيد ظفرحسن بن دلشاد على آمروهى نقوى هندى. ظاهراً اين كتاب به چاپ رسيده است. نقباء البشر 3/978.
5 ـ ذكر خير جناب امام حسن عليه السلام منشى عبدالرؤف خان هاتف. اگره, كارخانه عزيزى, بى تا. 23ص, رقعى.
6 ـ سرور چمن در سوانح امام حسن(ع). سيد اولاد حيدر بلگرامى هندى. چاپ هند. الذريعة 12/174.
7 ـ صلح حسن(ع). سيد مظفر حسن زيدى. كراچى, اداره باب مدينة العلم, بى تا. 23ص, جيبى.
8 ـ ضياء الشهادتين فى سمّ الحسن و قتل الحسين عليهما السلام. سيدمهدى رضوى لكهنوى. چاپ هند. الذريعة 15/124.
9 ـ صلح اورجنگ. سيد احتشام حسين صاحب رضوى. لكهنو, مطبعه سرفراز قومى پريس, 1379ق. 16ص, جيبى.
10 ـ عناصر الشهادتين. مولوى محمدناصر على صاحب. لكهنو, مطبعه نشى نول شور, 1932م. 292ص, وزيرى.
11 ـ محاسن الابرار, در تاريخ زندگانى امام مجتبى, ترجه بحارالانوار. تأليف علامه ملامحمد باقر مجلسى (1037 ـ 1110ق). ترجمه سيدحامد حسين فيض آبادى جنفورى. چاپ هند, 1316ق. الذريعه 20/125.
12 ـ معصومين كاتعارف. معصوم چهارم (حضرت امام حسن عليه السلام). سيد مهدى آيت اللهى. ترجمه گروه مترجمان. قم, انتشارات انصاريان, 1371ش. 26ص, وزيرى. مصور. ط ـ كتابهاى تركى
1 ـ ايكينجى امام حضرت حسن عليه السلام. گروه نويسندگان مؤسسه در راه حق. ترجمه ابراهيم زال. تهران, بنياد بعثت, 1371ش. 30ص, رقعى.
2 ـ حلية الحسنين الاحسنين. عبدالله بن عبدالعزيز بالى كسرى رومى حنفى (1117 ـ 1197ق). مجله تراثنا, ش11, ص19.

ز ـ كتابهاى خطّى عربى در زندگانى امام مجتبى عليه السلام
1 ـ اخبار الحسن بن على عليه السلام. ابواسحاق ابراهيم بن محمد ثقفى اصفهانى. ترجمه فهرست نديم: 410.
2 ـ اخبار الحسن بن على عليه السلام و وفاته. ابوعبدالرحمن هيثم بن عدى بن زيدبن سيدبن جابر طائى كوفى (114 ـ 207ق). ترجمه فهرست نديم: 167.
3 ـ ارجوزة فى مناقب الامام ابى محمد الحسن المجتبى عليه السلام. شيخ هادى بن شيخ عباس كاشف الغطاء (1290 ـ 1361ق). در اين كتاب بخشهاى زندگانى آن امام بزرگوار از اخلاق, صفات, امامت, صلح و شهادت به شعر كشيده شده است. الذريعة 1/497.
4 ـ الامام الحسن بن على المجتبى عليه السلام. سيد عبدالرزاق موسوى مقدم (1316 ـ 1391ق).
5 ـ الجواب الحسن عن صلح الحسن عليه السلام. سيد هبة الدين ـ محمدعلى ـ حسينى شهرستانى (1301 ـ 1381ق). شعراء الغريّ 10/178.
5مكرر ـ ذكر امرالحسن(ع). ابواحمد عبدالعزيزى بن احمدبن عيسى جلّودى (م332ق) ـ از مشايخ ابن قولويه (م367ق). رجال النجاشى 2/56.
6 ـ ذكر من روي§ عن ابى محمد الحسن بن على عليهما السلام. شيخ صدوق محمدبن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى (ح306 ـ 381ق). رجال النجاشى 2/314.
7 ـ زهد الحسن عليه السلام. شيخ صدوق محمدبن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى (ح306 ـ 381ق). رجال النجاشى 2/314.
8 ـ سفن النجاة (ج5). شيخ غلامحسين نجفى نجف آبادى (1300 ـ 1349ق). او براى هر يك از ائمه اطهار, كتابى جداگانه نوشته است. نقباء البشر, 4/1423, الذريعة 12/192.
9 ـ صلح الحسن عليه السلام. عبدالرحمن بن كثير هاشمى. رجال نجاشى 2/45.
10 ـ صلح الحسن عليه السلام و معاويه. ابن عقده زيدى جارودى ابوالعباس احمدبن محمدبن سعيد (م333ق) ـ او بسيار بزرگوار بوده و كثرت حفظ, ثقه و امانتش در بين اصحاب مشهور است. رجال نجاشى 1/241.
11 ـ طبقات اولى النُهى (فى المصطفى و آله) ـ ج4. شيخ محمدرضا حكيمى حايرى. القرآن خواصه و آثاره: 7.
12 ـ قيام الحسن بن على (عليه السلام). ابواسحق ثقفى ابراهيم بن محمدبن سعيدبن هلال بن عاصم كوفى (م283ق) صاحب (الغارات). وى ابتدا زيدى بود و سپس به تشيع امامى گرويد. رجال نجاشى 1/91.
13 ـ قيام الحسن بن على (عليه السلام). ابومنذر هشام بن محمدبن سائب بن بشربن زيدبن عمرو كلبى (م205ق) ـ وى بسيار مورد علاقه مورد امام صادق عليه السلام بوده و داستانش با حضرت مشهور است. رجال نجاشى 2/401.
14 ـ لجج الحقايق فى تواريخ الحجج على الخلايق, ج5. حاج ملااحمد يزدى مشهدى (مح1310ق). الذريعة 18/296, نقباء البشر 1/96.
14 مكرر ـ لمحات من حياة الامام الحسن(ع). سيدمرتضى حسينى شيرازى. اسرة المجدد الشيرازى: 323.
15 ـ مسند الامام الحسن المجتبى عليه السلام. شيخ عزيزالله عطاردى قوچانى. اين كتاب بزودى آماده چاپ مى شود.
16 ـ مقتل الحسن بن على(عليهما السلام). ابوعبدالله واقدى محمدبن عمربن واقد مدنى بغدادى (130 ـ 207ق). ترجمه فهرست نديم: 165.
17 ـ مكاتيب الامام المجتبى عليه السلام. حاج شيخ على احمدى ميانجى. اين كتاب آماده چاپ است.
18 ـ وفاة الحسن عليه السلام. شيخ حسين عصفورى بحرانى بن محمدبن احمدبن ابراهيم (م1216ق) برادرزاده شيخ يوسف بحرانى. الذريعة 25/118.
19 ـ وفاة الحسن عليه السلام. شرف الدين يحيى بن عزّالدين حسين بن عنبرة بن ناصر بحرانى ـ شاگرد محقق كركى (م940ق). الذريعة 25/118. ز ـ كتابهاى خطى اردو پيرامون امام حسن عليه السلام.
1 ـ امام حسن(ع) اعجاز حسين بن شيرمحمد. تذكره علماى اماميه پاكستان: 38.
2 ـ تعدّد ازواج الحسن عليه السلام. سيد ظفرحسن بن سيد دلشاد على نقوى آمروهى هندى. نقباء البشر 3/978.
3 ـ الشعاع من صولة الحسن(ع). فاضل سهلانى. تذكره علماى اماميه پاكستان: 213.
4 ـ صلح امام حسن(ع). سيدمرتضى حسين (1341 ـ 1407ق). تذكره علماى اماميه پاكستان: 348.
5 ـ صلح امام حسن(ع). محمد اعجاز. تذكره علماى اماميه پاكستان: 267. ح ـ كتابهاى خطى فارسى:
1 ـ امام حسن مجتبى ـ عليه السلام ـ. گروه كودكان و نوجوانان بنياد بعثت. بازنويسى مهدى رحيمى. (از سرى (برگزيدگان) ـ 4). اين كتاب بزودى به چاپ مى رسد.
2 ـ تاريخ امام حسن مجتبى عليه السلام. كامل سليمان. ترجمه بدرالدين كتابى (م1408ق). اين كتاب آماده چاپ است.
3 ـ خلافتنامه امام حسن(ع). ميرزا على خان يزدى ـ خاموش ـ (1287 ـ 1379ق). اين كتاب در تاريخ امام مجتبى در هيجده هزار بيت است. الذريعة 7/238, نقباء البشر 4/1410.
4 ـ زندگانى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام. ابوالقاسم سحاب (م1376ق). اين كتاب آماده چاپ است.
5 ـ سيره سياسى امام مجتبى عليه السلام. سيّد احمد خاتمى. اين كتاب بزودى انتشار مى يابد.
6 ـ صلح امام حسن عليه السلام. غلامحسين عابدى. اين كتاب بزودى منتشر مى شود. هـ ـ كتابهاى چاپى عربى پيرامون امام حسن و امام حسين عليهماالسلام
1 ـ امامان: الحسن و الحسين. سيدهادى مدرسى. بى جا, بى نا, 1393ق. 143ص, رقعى.
2 ـ الامامان: على و الحسن عليهماالسلام. سعيد عسيلى. بيروت, دارالزهرا, 1412ق.
3 ـ الحسن والحسين امامان, ان قاما او اوقعدا. سيد محمد بحرالعلوم. بيروت, دارالزهرا, 1412ق. رقعى.
4 ـ الحسن و الحسين(ع) امامان قاما او قعدا. سيد محمد حسينى شيرازى. قم, هيئة سيدالشهداء, بى تا. 40ص, رقعى.
5 ـ الحسن والحسين سبطا رسول الله(ص). محمدرضا مصرى. بيروت, دارالكتب العلمية, 1395ق. 168ص, رقعى. اين كتاب به فارسى ترجمه شده است.
6 ـ السبطان فى موقفيهما. سيد علينقى نقوى لكهنوى (م1408ق). مقدمه شيخ محمدباقر ناصرى. بيروت, دارالمرتضى, 1406ق. 150ص, رقعى.
7 ـ سبطا الرسول: الحسن والحسين. عبدالحفيظ ابومسعود. قاهره, شركة الاتحاد للتجارة و الطباعة والنشر, بى تا. 208ص, رقعى.
8 ـ مأتم الثقلين فى شهادة على و الحسنين. حسن الزمان محمدبن قاسم على تركمانى حيدرآبادى (م خ 1328ق). در حيدرآباد هند به چاپ رسيده است. مجله تراثنا, ش19, ص114.
9 ـ معالى السبطين (فى احوال السبطين الامامين الحسن و الحسين). شيخ محمدمهدى حايرى مازندرانى. تبريز, كتابفروشى قرشى, 1356ق. 2ج, 282 « 198ص, وزيرى.
10 ـ ملحقات احقاق الحق 11 ـ مناقب اميرالمؤمنين و ولديه الحسن و الحسين عليهم السلام. مؤلف: ناشناخته. چاپ مصر (سنگى), 1280ق. مجله تراثنا, ش25, ص85.
12 ـ مناقب على بن ابيطالب و الحسنين. مصطفى زركلى دمشقى. به چاپ رسيده است. مجله تراثنا, ش26, ص106. و ـ كتابهاى چاپى فارسى درباره امام حسن و امام حسين سلام الله عليهما
1 ـ امام حسن و امام حسين عليهماالسلام. آيت الله علامه سيدمحسن امين عاملى (1284 ـ 1371ق). ترجمه وزارت ارشاد اسلامى. چاپ پنجم: تهران, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, 1366ش. 312ص, وزيرى.
2 ـ امام حسن و امام حسين عليهماالسلام. حسن سعيد. تهران, كتابخانه مسجد چهلستون, 1352ش, 40ص, رقعى.
3 ـ بر امام حسن(ع) و امام حسين(ع) چه گذشت؟. سيد محمدحسن موسوى كاشانى. قم, انتشارات زاهدى, 1372ش/ 1414ق. 240ص, وزيرى.
5 ـ سياسية السبطين يا صلح امام مجتبى و قيام سيد الشهداء. فاضل ورسى افغانى. قم, بى نا, 1369ش. 400ص, وزيرى.
6 ـ صلح امام حسن و قيام امام حسين عليهماالسلام. گروه نويسندگان. قم, مؤسسه در راه حق, بى تا, 37ص, رقعى. ى ـ كتابهاى خطى عربى پيرامون امام حسن و امام حسين عليهماالسلام
1 ـ اخبار الحسن والحسين (عليهماالسلام). ابوحارث اسدبن حمدويه بن معبد ورثينى نسفى (م315ق). معجم المؤلفين 2/240.
2 ـ اخبار الشهيدين الحسن والحسين (سلام الله عليهما). ابن حجر هيتمى شافعى مكّى احمدبن محمدبن على (م974ق). نسخه اى از آن, در هشت صفحه, در كتابخانه احمديه دانشگاه (الزيتونه) تونس, ضمن مجموعه ش5031 موجود است. مجله تراثنا, ش1, ص17.
3 ـ اخبار فاطمة و الحسن والحسين رضى الله عنهم. ابن ابى الثلج بغدادى ابوبكر محمدبن احمدبن محمدبن عبدالله بن اسماعيل كاتب (م ح325ق). رجال نجاشى 2/299.
4 ـ اشراق النيّرين فى فضائل الحسنين. از مؤلفى ناشناخته. نسخه خطى آن در دارالكتب مصر به شماره 1414(تاريخ) موجود است. مجله تراثنا, ش2, ص42.
5 ـ اقرار العين بذكر من نسب الى الحسن والحسين عليهماالسلام. سيد محمدمرتضى حسينى زبيدى حنفى بلگرامى مصرى (1145 ـ 1205ق). الاعلام 7/70.
6 ـ تفضيل الحسنين علي§ امّهما الصديقة عليهم السلام. آقا محمدعلى بن وحيد بهبهانى (1216ق). الذريعة 4/359.
7 ـ تنبيه رسن العين بتنزيه الحسن والحسين عليهما السلام عن مفاخرة بنى السبطين. سيد محمدحيدر موسوى عاملى. (1071 ـ 1139ق). الذريعة 4/449.
9 ـ ذكر الحسن و الحسين(ع). ابواحمد عبدالعزيزبن يحيى بن احمدبن عيسى جلودى بصرى ازدى (م332ق). رجال نجاشى 2/56.
10 ـ ذكر ما للسبطين الشهيدين الحسن و الحسين عليهما السلام. مؤلف: ناشناخته. نسخه اى از آن در كتابخانه حرم شريف در مكه مكرمه به ش34 (تراجم) وجود دارد. مجله تراثنا, ش4, ص101.
11 ـ رسالة الحسنين. محمدبن على نيازى ملاطى مصرى (م1105ق). هدية العارفين 2/305.
12 ـ الرسالة فى الحسن و الحسين. ابويوسف يعقوب بن شيبة بن الصلت بن عصفور سدوسى بغدادى (182 ـ 262). رجال نجاشى 2/429.
13 ـ الريحانين الحسن و الحسين. ابومحمد حسنبن عبدالرحمن بن خلاد رامهرمزى (م ح360ق) ـ وى تأليفاتى خوب و تصنيفاتى نيكو دارد. ترجمه فهرست نديم: 255.
144 ـ قرة العينين فى تراجم الحسن والحسين. شيخ ياسين عمرى موصلى (م بعد 1232ق). نسخه خطى آن در 89 ورقه در يكى از كتابخانه هاى موصل و ميكروفيلم آن در كتابخانه دانشگاه بغداد و مجمع علمى عراقى موجود است. مجله تراثنا, ش18, ص65.
15 ـ مجمع البحرين فى فضائل السبطين. سيد ولى بن نعمة الله حسينى رضوى حايرى ـ معاصر شيخ بهايى (م1031ق). تاريخ نگارش: 981ق.
16 ـ مشجر فى اولاد الحسن و الحسين عليهما السلام. سيد محمدمرتضى حنفى زبيدى ـ ابوالفيض محمدبن محمدبن محمدبن عبدالرزاق حسينى (1145 ـ 1205ق) ـ صاحب (تاج العروس). الاعلام 7/70.
17 ـ كتاب من روي§ عن الحسن و الحسين عليهما السلام. ابن عقده زيدى جارودى ابوالعباس احمدبن محمدبن سعيدبن عبدالرحمن بن زياد (249 ـ 333ق). رجال نجاشى 1/240.

اخبار

درگذشتها
* درگذشت حجت الاسلام والمسلمين سيد عبدالزهرا حسينى خطيب
حضرت حجت الاسلام والمسلمين سيد عبدالزهرا حسينى در سال 1339ق (1921م) در (خضر) از توابع شهر (سماوه) عراق چشم به جهان گشود. پس از طيّ دوران كودكى، عشق به فراگيرى علوم دينى وى را به سوى علامه شيخ طالب آل حيدر منتفكى كشانيد و مقدمات علوم را نزد وى فراگرفت. 16ساله بود (1355ق) كه به حوزه علميه نجف كوچ كرده و نزد آيت الله شيخ محمدحسين كاشف الغطاء و علامه شيخ اسد حيدر و علامه شيخ على مرهون قطيفى و سيد سعدون البعاج به تحصيل دانش اسلامى پرداخت و از اين رهگذر بود كه اختصاص تمام به مرحوم كاشف الغطاء پيدا كرده و امين اسرار وى گرديد.
در سال 1386ق بود كه نخستين تأليف خود را با نام مصادر نهج البلاغه و اسانيده در اثبات انتساب نهج البلاغه به اميرالمؤمنين ـ ع ـ و ردّ اتهام متعصبين اهل سنت مبنى بر ساختن و پرداختن نهج البلاغه به وسيله سيدرضى در نجف منتشر ساخت و ثابت كرد كه تمام خطبه هاى اين كتاب شريف سالها پيش از پيدايش سيد رضى و پدرش در كتابهاى شيعه و سنّى بوده است و كمترين كلمه اى در كتاب از تراوشات فكرى شريف رضى نبوده است. اين كتاب دائرة المعارفى از نهج البلاغه و شامل شرح لغات دشوار، كتابشناسى نهج البلاغه، مدرك يابى خطبه هاى نهج البلاغه و شرح اعلام كتاب است. آن مرحوم سالها در بَلَد ـ نزديك سامراء ـ به رهبرى مردم و رسيدگى به امور دينى آنان مى پرداخت و وكالت آيات عظام حكيم و خويى را بر عهده داشت. اخيراً به سوريه مهاجرت نموده و به خدمات دينى پرداخته و پس از درگذشت علامه سيدعلى غريفى در 1411ق به دبى كوچيد و هدايت و راهبرى شيعيان دوبى و كشورهاى خليج را بر عهده گرفت و از طريق خطابه و منبر و تأليف و تصنيف به ارشاد آنان پرداخت. از خصوصياتش فروتنى بسيار، جود و بخشش، رسيدگى به حال ضعيفان، دورى از مكروهات و پايبندى به مستحبات دينى را مى توان نام برد.
برخى از آثار وى عبارتند از: 1 ـ مصادر نهج البلاغه و اسانيده (4ج) 2 ـ شرح شرايع الاسلام (8ج) 3 ـ مأة شاهد و شاهد يا حكم الامام على فى شعر المتنبّى 4 ـ تحقيق الشافى سيد مرتضى (4ج) 5 ـ تحقيق الغارات ثقفى 6 ـ تحقيق و تهذيب منارالهدي§ شيخ على بحرانى 7 ـ تحقيق اعلام نهج البلاغه على بن ناصر حسينى سرخسى 8 ـ مختصر معجم الادباء ياقوت حموى 9 ـ مصادر الحكم المنثوره للامام اميرالمؤمنين 10 ـ كشكول.
سرانجام آن مرحوم پس از عمرى تلاش و كوشش در راه بزرگداشت نام و ياد ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ و دفاع از كرامت والاى نهج البلاغه، در 75سالگى، در شب 11 شعبان المعظم 1414ق (3بهمن 1372ش) در سوريه چشم از جهان فروبست و پس از تشييع با شكوه در حرم حضرت زينب ـ عليها سلام ـ به خاك سپرده شد. * درگذشت مرحوم آيت الله حاج سيداحمد امامى اصفهانى
حضرت آيت الله آقاى حاج سيداحمد فقيه امامى ـ طاب ثراه ـ كه يكى از مشهورترين علماى اصفهان به شمار مى رفت، در آذرماه سال جارى چشم به جهان فروبست.
آن مرحوم در سال 1312شمسى در بيت علم و تقوا در اصفهان ديده به جهان گشود. پدرش مرحوم آيت الله حاج آقا عطاءالله امامى نيز از علماى مشهور اصفهان بود. او پس از پشت سر نهادن دوران كودكى و نوجوانى به فراگيرى علوم اسلامى در نزد پدر بزرگوارش و حضرات آيات معلم حبيب آبادى، فياض و فقيه قودجانى پرداخت و پس از تكميل ادبيات و سطح، جهت استفاده از محضر اساتيد حوزه علميه قم بدانجا آمد و كفايه را از آيت الله مجاهدى و آيت الله سلطانى طباطبايى فراگرفت. سپس خارج فقه و اصول را نزد مرحوم آيت الله العظمى بروجردى و امام خمينى و فلسفه را هم نزد مرحوم علامه طباطبايى تحصيل نمود. از خدمات وى كتابخانه عظيم الزهرا با بيش از شصت هزار جلد كتاب و توسعه و نوسازى مسجد سقا در اصفهان را مى توان نام برد.
از تأليفات چاپ شده اش (چرا جمهورى اسلامى؟) و (روش رهبران انقلابى ما) و از كتابهاى چاپ نشده اش مى توان از اينها نام برد: 1 ـ تقريرات درس فقه آيت الله العظمى بروجردى 2 ـ تقريرات درس اصول امام خمينى 3 ـ تقريرات درس فقه (مكاسب) امام خمينى 4 ـ اجتهاد و تقليد 5 ـ جغرافياى كشورهاى اسلامى 6 ـ شرح دعاى عرفه 7 ـ جنگ در نظام كامل اسلام 8 ـ قواعد درايه و رجال 9 ـ مبارزه و راه آن در قرآن 10 ـ آيات معجزه آساى قرآن 11 ـ انسان در قرآن 12 ـ ولايت و امامت از ديدگاه قرآن 13 ـ اخلاق در قرآن 14 ـ تمثيلات و تشبيهات قرآن 15 ـ قرآن و تعهدات انسان 16 ـ تفسير جزء 30 قرآن 17 ـ تفسير قرآن (از سوره بقره تا انفال) 18 ـ اسرار حج 19 ـ سنت تغيير 20 ـ راه مستقيم 21 ـ بشر و رسالت او 22 ـ قدرت و نيرو 23 ـ جاسوسى در اسلام 24 ـ انقلاب در پرتو وحى 25 ـ جهاد 26 ـ روحانيت و تبليغ در اسلام 27 ـ انحرافات و مبارزه مكتب تشيع با آن 28 ـ وظايف مردم در زمان غيبت 29 ـ شيطان در خانه ما 30 ـ چگونه بايد زيست 31 ـ راهنماييهاى حضرت على(ع) ـ 7ج ـ 32 ـ قيامت ـ 3ج ـ 33 ـ اسلام تنها راه مبارزه با استعمار 34 ـ جامعه اسلامى 35 ـ خدمات اهل بيت پيامبر 36 ـ فرهنگ واژه هاى علمى 37 ـ فرازهاى عالى صحيفه سجاديه 38 ـ اقتصاد 39 ـ شناخت خط انقلابى حضرت مهدى(عج) 40 ـ شرح نامه على(ع) به مالك اشتر.
سرانجـام آن عـالم بزرگ و خـدمتـگذار صادق مكتــب در پنجشــنبه چهـارم آذر 1372 (11 جمـادى الثانى 1414ق) در 60 سـالگى بدرود حـيات گفـت و پـس از تشـييع با شـكوه در امـامزاده ابوالعبـاس خوراسـگان به خاك خفت. * درگذشت مرحوم آيت الله حاج شيخ محمدعلى اجتهادى
عالم ربّانى مرحوم آيت الله حاج شيخ محمدعلى اجتهادى اراكى به سال 1350ق (1309ش) در اراك، در بيت دانش و تقوا چشم به جهان گشود. پدرش حضرت آيت الله ميرزا ابوالحسن مجتهد اراكى (م1362ق) از افاضل شاگردان آيات عظام آخوند خراسانى و سيد محمدكاظم يزدى و مرجعى متنفّذ و داراى منصب قضا و صاحب مهمات الاصول، كتاب الصلاة و كتاب القضاء بوده است.
فقيد سعيد پس از يادگيرى دروس مكتبى، به شوق تحصيل علوم دينى وارد حوزه علميه شده و در مدرسه سپهدار اراك و سپس مدرسه حاج محمدابراهيم مقدمات را فراگرفت. هفده ساله بود (1367ق) كه براى ادامه تحصيل به حوزه علميه قم كوچ نمود و دروس سطح را در نزد حضرات آيات محقق داماد، مجاهدى، صدوقى و شيخ ابوالقاسم نحوى فراگرفت. سپس به درس خارج آيت الله حاج سيداحمد زنجانى و حضرات آيات عظام بروجردى و گلپايگانى ـ قدّس سرّهم ـ حاضر گرديد و مبانى استنباط و ملكه اجتهادش را در درس آنان استوار ساخت.
برخى از تأليفات وى عبارتند از: 1 ـ نهاية المأمول فى شرح كفاية الاصول (5جلد آن به چاپ رسيده است) 2 ـ قضاء الاحكام فى شرح قضاء شرايع الاسلام (1جلد آن به چاپ رسيده است). 3 ـ رساله در احكام صلح 4 ـ تقريرات درس فقه آيت الله العظمى گلپايگانى (بحث قضاء) 4 ـ كشكول (در چند جلد).
سرانجام پس از عمرى با بركت و سرشار از توفيق در سى ديماه 1372 (7شبان 1414ق) در 63سالگى چشم از جهان فروبست و به مواليان طاهرينش پيوست. * درگذشت دكتر حسين كريمان
دكتر حسين كريمان استاد برجسته ادبيات فارسى و معارف اسلامى سه شنبه شب در هشتاد سالگى بر اثر سكته قلبى دار فانى را وداع گفت.
مرحوم استاد كريمان حدود پنجاه سال به تدريس دروس ادبيات فارسى، معارف اسلامى و معقول و منقول در دانشگاه هاى تهران و شهيد بهشتى (ملى سابق) پرداخت و كتا بهاى رى باستان، سيره و قيام زيدبن على و نقدى بر طبرسى و مجمع البيان وى سه بار جايزه بهترين كتاب سال را از آن خود كرده است.
از ديگر آثار به جاى مانده از استاد كريمان مى توان به تهران در گذشته و حال، جغرافياى شهر قم، برخى آثار بازمانده از رى قديم و تهيه اولين نقشه از شهر قم اشاره كرد.
اخبار فرهنگى
* برگزيدگان فرهنگى و پديد آورندگان كتاب
طى مراسمى با حضور معاون اول رئيس جمهور، برگزيدگان فرهنگى و مديران و پديدآورندگان كتاب معرفى شدند.
در اين مراسم كه از سوى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى در محل تالار علامه امينى دانشگاه تهران با حضور دكتر حبيبى معاون اول رئيس جمهور و دكتر لاريجانى وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى و احمد مسجد جامعى معاون فرهنگى وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى برگزار شد 23 نفر از برگزيدگان و پديدآورندگان كتاب معرفى و به آنان لوح تقدير اهدا شد.
در اين مراسم دكتر حبيبى معاون اول رئيس جمهور طى سخنانى گفت: زبان، الفاظ و چگونگى دريافت بايد نزد خواننده و مؤلف مشترك باشد تا پيام مؤلف بطور عام از جانب خواننده فهم شود كتابى كه با خواننده مألوف و مأنوس نباشد چنين كتابى هيچگاه بين مؤلف و خواننده سازش ايجاد نخواهد كرد.
معاون اول رئيس جمهور در بخـش ديگرى از سخنان خود با اشاره به ارتباط تنگاتنگ مؤلف و خواننده گفت: كتاب از هنگامى معنى پيدا مى كند كه خوانده و قرائت شود خواندن نوعى ساختن مجدد اثر است خوانندگان از كل پيام يك كتاب همه يا بخشى از پيام را برمى گزينند و نوعى معانى تازه اى را بر روى انديشه كتاب مى افزايند. در واقع خواننده بخاطر درگير شدن با فرهنگ، محيط اجتماعى و تمايلات و استعدادها، پيام را دگرباره مى سازد.
همين گزارش حاكيست آقاى احمد مسجد جامعى معاون فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى قبل از سخنان معاون اول رئيس جمهور طى گزارش كوتاهى فهرست وار عملكردهاى فرهنگى وزارت ارشاد اسلامى را برشمرد و گفت:
برگزارى 1054 نمايشگاه كتاب در مدارس، 156 نمايشگاه كتاب در مساجد، 20 نمايشگاه در مراكز دانشگاهى، افتتاح 14 كتابخانه عمومى و 75 كتابخانه در مساجد و 70 كانون فرهنگى و هنرى در مساجد از جمله كارهاى مهم فرهنگى وزارت ارشاد اسلامى مى باشد.
بنا به همين گزارش در پايان مراسم جوايز و هداياى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى به برگزيدگان و پديدآورندگان كتاب شامل يك جلد كلام الله مجيد، 5سكه بهار آزادى و يك لوح يادبود توسط دكتر حبيبى معاون اول رئيس جمهور و دكتر لاريجانى وزير ارشاد و مسجد جامعى معاون وزير اهداء شد.
اسامى نويسندگان، مترجمان، پژوهشگران، ويراستاران، كتابفروشان، ناشران و دست اندركاران نمونه توليد كتاب بدين شرح است: دكتر فتح الله مجتبائى، مهدى ولايى، حجت الاسلام رضا استادى، اسماعيل سعادت، على اكبر غفارى، كريم امامى، على رضا برازش، كامران فانى، سيدكاظم موسوى بجنوردى، محمدعلى مهدوى راد، حسينعلى متين رضا، استاد احمد آرام، پرويز اسدى زاده، فردريش لان كامرر، رمضان علمدارى، داود شايسته خصلت، حسين مصطفوى، محسن بخشى، زين العابدين بلادى، ناصر فاتحى، مهدى فيروزان، حسين مشتاق و فاطمه راكعى. * مسابقه كتاب خوانى مولود كعبه
بنياد نهج البلاغه و ستاد برگزارى هفته كتاب به مناسبت هفته كتاب و تولد با سعادت مولاى متقيان حضرت على ـ ع ـ و به منظور بررسى ميزان آشنايى با كتاب ارزشمند نهج البلاغه مسابقه اى برگزار خواهد كرد.
اين مسابقه در گروه سنى 12 تا 18سال و 19 سال به بالا برگزار مى شود.
درگروه سنى 12 تا 18 سال، شركت كنندگان بايد يك يا تعدادى از 8 كتاب معرفى شده درباره زندگى و شخصيت حضرت على ـ ع ـ و در گروه سنى 19 سال به بالا يك يا تعدادى از 21 كتاب معرفى شده درباره آن حضرت را خلاصه و يا نقد كنند و حداكثر تا تاريخ 20 فروردين 73 به بنياد نهج البلاغه ارسال كنند. در اين مسابقه 24 سكه بهار آزادى به دو گروه سنى شركت كننده اهدا خواهد شد. * برگزارى مراسم جشن كتاب در دانشگاههاى سراسر كشور
سرويس علمى فرهنگى: مراسم جشن كتاب به صورت همزمان در دانشگاههاى سراسر كشور از سوى جهاد دانشگاهى و با همكارى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى برگزار شد.
به گزارش خبرنگار همشـهرى در يكى از جشن هاى كتـاب كه در دانشـگاه تهران برگزار شـد، احمد مسجدجامعى معاون فرهنـگى وزارت فرهـنگ و ارشاد اسلامى طى سخنانى با اشاره به اهميت تعميم كتابخوانى اضافه كرد: بارور شدن و شناخت استعداهاى دانشجويى در تصحيح متون و ترجمه رمان از برنامه هاى آتى معـاونت فرهنگى وزارت ارشا دو جهاد دانشگاهى است. وى افزود: متون و رساله هاى اسلامى و نسخه هاى قديمى در اختيار آنها قرار خواهد گرفت و با مساعدت اين معاونت نسبت به چاپ آن اقدام خواهد شد.
مسجد جامعى همچنين در سمينار تشويق و ترغيب به مطالعه كه در ساختمان اجتماعات وزارت آموزش و پرورش و با حضور وزراى آموزش و پرورش و فرهنگ وارشاد اسلامى برگزار شد، گفت: عرضه وسيع كتابهاى كم حجم يك راه حل منطقى براى توسعه فرهنگ كتابخوانى در نسل انقلاب است.
وى افزود: آموزش و پرورش با تدابير جامع مى تواند در ترويج كتابخوانى نقش مهمى داشته باشد، همچنين رسالت فرهنگى رسانه هاى گروهى ايجاب مى كند كه نقش قابل توجهى در اين زمينه ايفاء نمايند.
مسجدجامعى با اشاره به وظايف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى در هدايت صنعت نشر كتاب، عرضه كتابهاى كم حجم، تنوع در موضوعات منتشره، توزيع فراگير كتاب و پرورش كتابداران علاقمند را از ديگر تدابير لازم برشمردند. * برگزارى كنفرانس منطقه اى (نهج البلاغه و انديشه هاى انسانى معاصر) در دمشق
كنفرانس منطقه اى نهج البلاغه و انديشه هاى انسانى معاصر، همزمان با ولادت با سعادت مولاى متقيان حضرت على ـ ع ـ در كتابخانه اسد دمشق برگزار شد.
اين كنفرانس كه با حضور جمعى از شخصيتهاى فرهنگى، دانشگاهى و استادان حوزه هاى علميه سوريه و لبنان برگزار شد با پيام دكتر على لاريجانى وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى آغاز به كار كرد.
دكتر لاريجانى در پيام خود با اشاره به مهجور ماندن نهج البلاغه ويژگى چند بعدى بودن اين كتاب را خاطرنشان ساخته است.
در اين كنفرانس همچنين علامه محمدتقى جعفرى به بررسى شخصيت حضرت على ـ ع ـ پرداخت و يكى از ويژگيهاى شخصيت آن حضرت را توصيف كردن واقعيات ملموس ذكر كرد.
علامه سيدمحمد حسين فضل الله، شيخ احمد مفتى، ژوزيف هاشم، دكتر اسعد على، از ديگر سخنرانان اين كنفرانس بودند كه به بررسى شخصيت حضرت على ـ ع ـ و كتاب نهج البلاغه پرداختند. * پانصدهزار جلد كتاب در اختيار كتابخانه هاى عمومى كشور قرار گرفت
پانصدهزار جلد كتاب در قـالب يك هزار و دويست عنوان امسال در اختيار كتابخانه هاى عمومى كشور قرار گرفت.
به گفته محمدابراهيم انصارى، دبير كل هيأت امناى كتابخانه هاى عمومى كشور، تا پايان سال جارى 800 ميليون كتاب ادبى، تاريخى، آموزشى، و علمى ديگر نيز كه رقمى در حدود 300 هزار جلد است به كتابخانه هاى عمومى كشور ارسال خواهد شد.
وى افزود: سالانه هشت هزار عنوان كتاب با مضامين مختلف در كشور منتشر مى شود كه به دليل محدوديتهاى اعتبارى تنها يك چهارم آن براى استفاده مردم در كتابخانه هاى عمومى خريدارى مى شود.
وى گفت تاكنون 60 درصد از 15 ميليارد ريال اعتبار توسعه كتابخانه هاى كشور جذب شده است.
به گفته او در حال حاضر 600 كتابخانه عمومى در سطح كشور فعاليت دارند كه بطور متوسط براى هر 48 هزار نفر با سواد يك كتابخانه وجود دارد.
وى گفت با اعتبارى معادل يك ميليارد ريال تا پايان سال جارى 100 كتابخانه در سطح كشور به سيستم كامپيوترى مجهز مى شود. * تهيه دايرة المعارف قرآن كريم در هند
خبرگزارى جمهورى اسلامى: مركز تحقيقات اسلامى دهلى نو كار تهيه دايرة المعارف قرآن كريم به زبان انگليسى را به اتمام رساند.
مولانا وحيدالدين خان مدير مركز تحقيقات اسلامى دهلى گفت: اين دايرة المعارف اطلاعات زيادى را در مورد غنا و عظمت قرآن كريم در اختيار خوانندگان قرار مى دهد.
وى افزود: اين كتاب خصوصاً به علاقه مندان كمك خواهد كرد تا درباره قرآن كريم و سابقه تاريخى اسلام اطلاعات جامعى به دست آورند.
اين دايرة المعارف شامل شش بخش (شخصيتهاى قرآن كريم، سرزمين و محل پيدايش قرآن كريم، تاريخ قرآن كريم، فهم قرآن كريم، مطالعه قرآن كريم و واژه نامه قرآن كريم) است. * افتتاح اولين دانشكده تربيت معلم قرآن كريم در قم
طى مراسمى همزمان با فرخنده سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا ـ س ـ اولين واحد از دانشگاه تربيت معلم قرآن كريم در قم افتتاح شد.
در مراسم افتتاح اين دانشكده كه وزير فرهنگ و آموزش عالى قائم مقام وزير ارشاد، سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه، نمايندگان مردم قم در مجلـس شوراى اسلامى تنى چند از اساتيد و مدرسان عاليمقام حوزه و دانشـجويان مجتمع آموزشى عالى قم حضـور داشتند، دكتر هاشـمى گلپايگانى طى سخنانى با تأكيـد بر توسعه و گسترش هر چه بيشـتر مفاهيم عـلوم قرآنى در جامعه اظهار داشت: تأسيس چنين مراكز آموزش عالى علوم قرآنى در جامعه ما، علاوه بر آثـار مهمى كه مى تواند داشـته باشد در بعد همـاهنـگى حوزه و دانشـگاه نيز داراى اهمـيت است.
بر اساس اين گزارش پيش از سخنان وزير فرهنگ و آموزش عالى حجة الاسلام والمسلمين امام جمارانى نماينده ولى فقيه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه طى سخنانى ضمن برشمردن اهداف تأسيس چنين مراكز آموزش عالى در زمينه علوم قرآنى گفت: در كشور ما بعد از انقلاب عليرغم توجهات خاص حضرت امام(ره) و مقام معظم رهبرى چيزى كه جايش بسيار خالى بود دانشگاه قرآن بود.
وى با بيان اينـكه فارغ التحصـيلان اين مراكز جذب آموزش و پرورش خواهنـد شد تأكيد نمـود، توجه نسل جوان جامعه به قرآن كريم ايجاب مى كـند كه بيشتر از گذشته به اين موضوع اهميت داده شود و جبران مافات شود اين گزارش حاكيست: در پـايان اين مراسم از تابلوى اولـين دانشـكده تربيت معـلم قرآن كريـم واحد قم پرده بردارى شد. گفتنى است اين دانشـكده شعبـه اى از دوره كارشـناسى دانشـگاه تربيت معـلم قرآن كريم تهران مى باشد كه از مهرماه سال جارى با پذيرش 36 نفر دانشـجو از طريق كنكور سراسرى فعاليت آموزشى خود را آغاز نموده است. * افتتاح 14 كتابخانه بزرگ عمومى در سراسر كشور
به مناسبت ميلاد با سعادت اميرالمؤمنين على ـ ع ـ و هفته كتاب مراسمى در مسجد جامع محمديه تهران برگزار شد. در اين مراسم كه بعد از نماز مغرب و عشا برگزار گرديد ابتدا امام جماعت مسجد به حاضران تبريك گفت و سپس آقاى احمد مسجدجامعى معاون فرهنگى وزير ارشاد اسلامى سخنرانى كرد.
معاونت وزارت ارشاد با اشاره به مجموعه عملكردهاى انجام گرفته در هفته كتاب و برنامه هاى آتى تا پايان اين هفته اعلام كرد 14 كتابخانه بزرگ عمومى در سراسر كشور طى اين هفته افتتاح خواهد شد.
آقاى مسجدجامعى با اشاره به اينكه همه دست اندركاران و مسؤولان ايران اسلامى به نوعى خود عناصر فرهنگى هستند و بر توجه و سرمايه گذارى فكرى و مالى در زمينه كتاب و كتابخوانى تأكيد دارند گفت: انتظار ما از همه مسؤولين به ويژه ائمه جمعه و جماعات و علماى فرهيخته اين است كه فرهنگ كتابخوانى را در شمار نيازهاى اساسى و فرائض مذهبى مؤمنين تبليغ و ترويج نمايند.
در اين مراسم همچنين آقاى موحدى ساوجى نيز در زمينه فضيلت كتابخوانى و ترويج و توسعه مطالعه سخنرانى كرد. * اخبار هفته كتاب
* بعدازظهر پنجشنبه نهم ديماه به مناسبت آغاز دومين سال انتشار روزنامه همشهرى، مراسمى در تالار وحدت برپا شد.
* در ششمين روز از هفته كتاب 31 نفر از برگزيدگان كتابدار از سراسر كشور، جوايزى دريافت كردند.
* بيش از سه ميليون جلد كتاب به ارزش دويست و پنجاه ميليون تومان در حوزه ادبيات كودكان و نوجوانان براى هزار نمايشگاه مدرسه اى در سراسر كشور ارسال شده است.
* نخستين نمايشگاه بزرگ كتاب استان خوزستان با 40هزار عنوان كتاب از 600 ناشر ايرانى و خارجى برگزار شد.
* 37 نمايشگاه و فروشگاه كتاب در مدارس، مساجد و كتابخانه هاى استان اردبيل برپا شد.
* جشن كتاب در 30 دانشگاه كشور برگزار شد.
* 500 هزار نفر از نمايشگاه كتاب در اهواز بازديد كردند.
* نخستين نمايشگاه بزرگ كتاب ناشران كتاب در اهواز برگزار شد.
* مراسم هفته بزرگداشت كتاب و كتابخوانى در اصفهان برگزار شد.
* مراسم جشن كتاب در دانشگاه علوم پزشكى ايران برگزار شد.
* نمايشگاه تخصصى كتاب هنر در موزه هنرهاى معاصر برگزار شد.
* نمايشگاه كتابى با 500 عنوان در زمينه هاى علمى، فرهنگى، ادبى، هنرى، مذهبى كودكان توسط امور تربيتى اداره آموزش و پرورش شهرستان گناباد برگزار شد.
* نخستين سمينار شاعران، نويسندگان و طراحان مراكز و دانشسراهاى تربيت معلم فارس برگزار شد.
* براى اولين بار در كشور نمايشگاه عكس (پيامبر سرزمين ما) در همدان برگزار شد.
* نمايشگاه آثار تصويرگران كتاب كودك با آثارى از هنرمندان ايرانى در سريلانكا برگزار شد.
* نخستين غرفه و نمايشگاه دائمى كتاب و سرگرمى هاى آموزشى و سازنده در استان همدان برپا شد.
* اولين هفته كتاب جمهورى اسلامى ايران، تحت عنوان (1000 مدرسه ـ 1000 نمايشگاه) با همكارى اداره فرهنگ و ارشاد اسلامى با بيش از 15هزار جلد كتاب در زمينه هاى مختلف اجتماعى، هنرى، تاريخى و غيره در 7مدرسه در بندر انزلى برگزار شد.
* كتابخانه شخصى مرحوم دكتر حائرى به دانشكده ادبيات دانشگاه فردوسى مشهد اهدا شد.
* كتابخانه عمومى (ابن سينا) واقع در چهارصد دستگاه منطقه 14 تهران افتتاح شد.
* به مناسبت ايام الله دهه مبارك فجر، سه كانون بزرگ فرهنگى در شهرهاى شيراز، تهران و يزد به بهره بردارى مى رسد.
* به منظور گراميداشت دهه مبارك فجر، پنجاه نمايشگاه فرهنگى، هنرى و صنعتى در استان سمنان برپا شد.
* سمينار نماز با شركت بيش از يكهزار نفر از روحانيون، مسؤولان، فرهنگيان و جمعى از دانش آموزان شهرستان خمينى شهر برگزار شد.
* دومين سمينار علم، تكنولوژى و توسعه با هدف شناخت مسائل و مشكلات علوم و تكنولوژى و ارائه راه حلهاى مناسب، طى روزهاى ششم و هفتم بهمن ماه جارى در محل دانشگاه صنعتى اميركبير برگزار شد.
* بهره بردارى از بيست و يك سالن مطالعه كتاب در دزفول.
* باشگاه بزرگ مطبوعاتى در تهران ايجاد مى شود. * كنگره علمى ـ تخصصى دايرة المعارف فقه اسلامى
نخستين كنگره علمى ـ تخصصى دايرة المعارف فقه اسلامى با عنوان (رهيافتى به دايرة المعارف فقهى بر مذهب اهل بيت(ع)) با پيام مقام معظم رهبرى، صبح پنجشنبه چهاردهم بهمن ماه كار خود را آغاز كرد.
در بخشى از پيام آمده است: نخستين گردهمايى علمى ـ تخصصى دائرة المعارف فقه، پيام آور آن است كه در حوزه علميه قم تحول مباركى كه همه چشم انتظار آنند، با آهنگى متين و بى وقفه، در حال وقوع است…. فقه مصطلح اسلامى، متضمن مجموعه كاملى از مباحثى است كه در عرف علمى امروز (علم حقوق) ناميده مى شود و داراى عرصه هاى متنوعى است كه مجموعاً متكفل تنظيم روابط ميان افراد جامعه بشرى است و نظامات و مقررات حاكم بر زندگى بشر از جهات گوناگون را شامل مى شود. افزون بر اين فقه، روابط ميان انسان با خدا را نيز در قالب احكامى متين و مشروع، مشخص مى سازد كه علم حقوق از اين بخش، بيگانه است و بدين ترتيب، فقه مصطلح جهانى، بسى گسترده تر است.
دايرة المعارف فقه اسلامى با هدف بهره گيرى از آراء و نظرات فقهاء، انديشمندان و صاحبنظران براى يافتن شيوه اى مناسب در مورد روش تنظيم و دسته بندى مطالب و موضوعات و چگونگى استفاده از آراء و نظرات فقهاى گذشته و معاصر تشكيل شد.
اين كنگره در وزه هاى چهاردهم و پانزدهم بهمن ماه (پنجشنبه و جمعه) همزمان با ايام دهه فجر در تالار شيخ مفيد مدرسه عالى تربيتى قضايى طلاب در شهر قم برگزار شد.

هزار نكته باريكتر ز مو اينجاست
مختارى رضا

نكتـه (2)
شهيد ثانى ـ قدس سره ـ در بيان علومى كه از شرايط اجتهاد دانسته اند, گويد:
أمّا العربية فالضابط فيها فهم معاني الآيات الأحكامية و أحاديثها… و أبعد الطرق إلى هذا المطلب طريق العجم; فإنّ مناط تعليمهم و تعلّمهم العربيةَ على مناقشاتٍ لفظية متعلِّقةٍ بالألفاظ و العبارات و التعريفات, و لذالك تراهم يصرفون أكثر أعمارهم في تعلّمها, و لاتحصل لهم قوّةُ فهم مدلولات ألفاظ العربية بالسهولة.
(الاقتصاد و الإرشاد, چاپ شده با حقائق الإيمان, ص198)
علامه محقّق شيخ أبوالمجد نجفي اصفهانى صاحب وقاية در بيان حجيّت قول علماى ادب گويد:
… الظهور الذي عرفت حجيّته هو الذي يفهمه أهل تلك اللغة من اللفظ أو مَن زاوَلَها… حتى عاد كأحدهم, بل كاد أن يُعَدَّ منهم; فلابدّ لمن يَرومُ استنباطَ الأحكام من الكتاب و السنّة مِن ممارسة هذه اللغة الشريفة, و معرفة عوائد أهلها, و درس أخلاقها و طبائعها, و الاطّلاع على أيّامها و مذاهبها في جاهليّتها و إسلامها. و هذا مراد الشهيد الثاني من قوله: (أبعَدُ الناسِ عن الاجتهاد العَجَمُ); إذ من الواضح أنّه سَقَى اللهُ ثراه لايريد العجم من حيث النسب, كيف و معظم علوم العربية تؤثر عنهم, و أكثر علماء الدين منهم, بل يريد من له العربية تَطَبُّع لاطبيعة, و تكلّف لاقريحة. فليخفِ الله مَن هذا نعتُه, و ليَدَعِ الفتوى في الحلال و الحرام حتّى يحصل له من الممارسة معرفة مجاري الكلام.
و كم وقع لعدّةٍ من الأعلام من التحريف الواضح و الخطأ الفاضح في تفسير الآيات و الروايات ممّا يجب ستره, و لايجوز نشره… (وقاية الأذهان, ص514 ـ 515, چاپ آل البيت).
علامه سيدمحسن امين ــ سَقَى اللّهُ ثراه ـ نيز در همين زمينه گويد:
من تفريطهم التقصير فى إتقان العلوم العربية, لاسيما من ليس من أهل اللسان, مع أنّ لها المدخلية التامّة في استنباط الأحكام من الكتاب و السنّة العربييّن. و كيف يَتَسَنّى للفقيه فهم الأحكام منهما على الوجه الأكمل بدون التبحّر في العلوم العربية و الاطّلاع على استعمالات العرب المتنوّعة الكثيرة في محاوراتهم و كناياتهم… و إذا نَظَرنا أنّ جُلَّ العلماء المحققّين كانوا في الأعصار السالفة من العجم من الشيعة و أهل السنّة و أنّهم كانوا يُتقِنون العلومَ العربية أشدَّ إتقانٍ… علمنا أنّ هذا التقصير حصل في الأعصار الأخيرة فقط.
و نحن نذكر بعض الأمثلة لما قلناه, فهذا الشيخ مرتضى الأنصاري… ذكر في تفسير حديث (الناس في سعة ما لايعلمون) من جملة الاحتمالات أن تكونَ (ما) مصدرية ظرفية, و (سعة) منوّنة غير مضافة, أي الناس في سعةٍ ماداموا لايعلمون. مع أنّ العربيَّ العارف بأساليب العرب في استعمالاتهم لايشكّ في أنّ هذا الاستعمال غير صحيح عندهم, و أنه إذا قصد هذا المعنى يجب أن يُقال: الناس في سعةٍ مالم يعلموا. (معادن الجواهر, ج1, ص41 ـ 42, بيروت, دارالزهراء).
حديث سعه در فرائد الأُصول, چاپ سنگى, ص343 ـ كه لابد محل مراجعه علامه امين بوده ـ به همان صورت است كه ايشان ذكر كرده اند, ولى در چاپ جديد فرائد (دفتر انتشارات اسلامى, قم), به اين صورت ضبط شده است: (الناس في سعةٍ ما لم يعلموا).
البته سخنى كه صاحب وقايه به شهيد ثانى ـ رضوان الله عليهما ـ نسبت داده, در كلام شهيد ديده نمى شود. (در ديگر آثار موجود شهيد هم چنين سخنى يافت نشد) ولى سخن هر دو بزرگوار متين و جالب است. حقيقت آن است كه در نظام آموزشى حوزه هاى ما وقت زيادى صرف خواندن ادبيات مى شود, ولى متأسفانه نتيجه مطلوب از آن به دست نمى آيد, و اين امر دلايلى دارد از جمله اينكه كلاًّ يا غالباً به خواندن قواعد صرف و نحو اكتفا مى شود و (متون) خوانده نمى شود و نتيجتاً اُنس با اسلوبها و تراكيب كلام عرب حاصل نمى شود و آن قواعد (ملكه) نمى گردد. و طالب علم پس از سالها تحصيل كميتش در ادبيات لنگ است و…. به نظر مى رسد با برنامه ريزى و روش صحيح و دقيق بتوان در مدتى مساوى با مدتى كه اكنون صرف ادبيات مى شود (يا كمتر از آن) وضع نابسامان تحصيل ادبيات را به سامان آورد. در واقع اكنون عمر بسيارى از طلاب بر سر مباحث بيهوده ادبى تلف مى شود و صرف بحثهاى لازم و ممتِّع و كارآمد ادبيات نمى شود. يك سوم وقتى كه اكنون در حوزه ها صرف (قاعده خوانى) مى شود كافى است و قسمت عمده اى از آن را بايد به مباحث مهمتر ادبيات اختصاص داد. والحديث ذوشجون. تفصيل در اين زمينه را مجالى ديگر بايد.