كتابشناسى جهاد
رفاعى عبد الجبار
قسمت اول
1. آل محمود، عبداللَّه بن زيد. الجهاد المشروع فى الاسلام. (بيروت، مؤسسه الرسالة). ج 2.
2. الآلوسى، ابوالنساء شهاب الدين محمود. سُفرةالزاد لسَفْرة الجهاد. (بغداد، چاپخانه دارالسلام، 1333 ق).
3. الآلوسى، ابوالنساء شهاب الدين محمود. روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم و السبع المثانى. (بيروت، دار احياء التراث العربى). ج 2، ص 4 - 78؛ ص 106 - 112؛ ص 165 - 167؛ ج 3، ص 95 - 96؛ ج 4، ص 28 - 29؛ ص 41 - 42؛ ص 81 - 87؛ ص 85 - 88؛ ص 96 - 98؛ ص 109 - 114؛ ص 121 - 123؛ ج 6، ص 164 - 165؛ ج 9، ص 180 - 181؛ 183 - 185؛ 206 - 208؛ ج 10، ص 31 - 32؛ ص 37 - 39؛ ص 50 - 52؛ ص 59 - 65؛ ص 66 - 70؛ ص 92 - 93؛ ص 150 - 159؛ ج 14، ص 239 - 240؛ ج 17، ص 161 - 164؛ ص 209 - 210؛ ج 26، ص 39 - 40، ص 78 - 79؛ ص 149 - 151؛ ص 169؛ ج 27، ص 172.
4. الابراهيمى، محمّد البشير. «تصحيح الجهاد». المسلمون. (شماره 7، 1373ق). ص 654 - 658.
6. ابن ابى جمهورى الاحسائى، محمّد بن على بن ابراهيم. عوالى اللآلى العزيزية في الاحاديث الدينية. تحقيق مجتبى العراقى. (چاپ اول: قم، چاپخانه سيد الشهداء، 1403 ق - 1983م). ج 2، ص 238 - 242.
7. ابن ابى الحديد المدائنى، عزالدين ابوحامد بن هبةاللَّه بن محمّد. شرح نهج البلاغه. تحقيق محمّد ابوالفضل ابراهيم. (چاپ دوّم: قاهره، دار احياء الكتب العربيّة، 1385 ق - 1965 م). ج 1، ص 80 - 85؛ ج 2، ص 74 - 80؛ ج 4، ص 12؛ ج 5، ص 4؛ ج 7، ص 285؛ ج 8، ص 3؛ ج 9، ص 95؛ ج 11، ص 142؛ ج 14، ص 205؛ ج 15، ص 10؛ ص 52.
8. ابن ابى عقيل العمانى، الحسن بن على. «فتاوا ابن ابى عقيل». در رسالتان مجموعتان من فتاوى العلمين: ابن بابويه و ابن ابى عقيل العمانى. گردآورى عبدالرحيم بروجردى. تعليق على پناه اشتهاردى. (قم، چاپخانه اخلاص، 1406 ق).
9. ابن الاثير الجزرى مجدالدين ابى السعادات المبارك بن محمد. جامع الاصول فى احاديث الرسول. تحقيق عبدالقادر الأرنائوط. (چاپ دوّم: بيروت، دارالفكر، 1403 ق - 1983م). ج 2، ص 563 - 749.
10. ابن الاثير الجزرى، مجدالدين ابى السعادات المبارك بن محمد. النهاية فى غريب الحديث و الأثر. (چاپ چهارم: قم، مؤسّسه اسماعيليان، 1364). ج 1، ص 319.
11. ابن ادريس العجلى الحلى، ابوعبداللَّه محمد. السرائر. (چاپ اوّل: تهران، المعارف الاسلامية، 1390 ق). ص 156 - 161، رحلى.
12. ابن أنس، الامام مالك. الموطأ. تصحيح محمّدفؤاد عبدالباقى. (قاهره دار احياء الكتب العربيّة، 1370 ق - 1950 م). ج 2، ص 443 - 471.
13. ابن أنس، الامام مالك. المدوّنة الكبرى. (قاهره، چاپخانه السعادة، 1323 ق). ج 3، ص 2 - 51.
14. ابن البراج الطرابلسى، القاضى عبدالعزيز. «جواهر الفقه». در سلسلة الينابيع الفقهيّة الشيعيّة. به اهتمام على اصغر مرواريد. (چاپ اوّل: تهران، بنياد انقلاب اسلامى، 1406 ق). كتاب الجهاد، ص 75 - 79.
15. ابن البراج الطرابلسى، القاضى عبدالعزيز. «المهذب». در سلسلة الينابيع الفقهية الشيعية. به اهتمام على اصغر مرواريد. (چاپ اوّل: تهران بنياد انقلاب اسلامى، 1406 ق). كتاب الجهاد، ص 81 - 109).
16. ابن تيمية، تقى الدين احمد بن عبدالحليم. الاختيارات العلميّه فى اختيارات شيخ الاسلام ابن تيمية. (قاهره، مطبعة كردستان العلميه، 1329 ق). ص 183 - 191.
*98* 17. ابن تيمية، تقى الدين احمد بن عبدالحليم. السياسة الشرعية فى اصلاح الراعى و الرعية. (چاپ چهارم: قاهره، دارالكتاب العربى، 1969 م). ص 117 - 142.
با مقدّمه محمّد المبارك (دارالكتاب العربيّة، 1386 ق). ص 102 - 122.
18. ابن جُزىّ الكلبى. ابوعبداللَّه محمّد بن أحمد بن محمّد. القوانين الفقية. (چاپ اوّل: بيروت، دارالكتاب العربى، 1404 ق - 1984 م). ص 143 - 157.
19. ابن الجوزى، ابوالفرج عبدالرحمن بن على. الموضوعات. (المدينة المنوّرة، 1966 م). ص 224 - 236.
20. ابن الحاج، محمّد بن محمّد العيدرى الفاسىّ المالكى. المدخل. (قاهره، 1929 م). ج 3، ص 2 - 25.
(بيروت، دارالفكر، 1401 ق - 1981 م).
21. ابن الحجاج، مسلم، صحيح مسلم، شرح النووى. (قاهره، 1349 ق). ص 35 - 199.
22. ابن حزم، ابومحمّد على بن احمد بن سعيد. المحلّى. تحقيق لجنة احياء التراث العربى. (بيروت، دارالآفاق الجديدة). ج 11، ص 3 - 319.
23. ابن حمزة الطوسى المشهدى، عمادالدين محمّد بن على. الوسيلة الى نيل الفضيلة. تحقيق عبدالعظيم البكاء. (نجف اشرف، جمعيّت منتدى النشر، 1399 ق - 1979 م). ص 219 - 232.
24.ابن حميد، عبداللَّه بن سالم. ندوة المحاضرات موسم الحج. (مكّة المكرّمة، رابطة العالم الاسلامى، 1391 ق). ص 70 - 83).
25. ابن حميد، عبداللَّه بن سالم. «حق الجهاد»، (قصيده ميمية). أضواء الشريعة. (رياض، كلّية الشريعة، شماره 3، 1392 ق). ص 177 - 178.
26. ابن حنبل، الامام أحمد. المسند. تحقيق احمد محمّد شاكر. قاهره، دارالمعارف، 1956 م). ص 16 - 244؛ ص 325 - 326.
27. ابن الخطيب، لسان الدين. «رسالة فى تفضيل الجهاد على الحج». در نفح الطيب عن غصن الأندلس الرطيب. احمد بن محمّد المقرى. تحقيق د. احسان عباس. (بيروت، دار صادر، 1968م). ص 186 - 190.
28. ابن الخوجة، محمّد الحبيب. مواقف الاسلام. (تونس، دارالكتب الشرقية). ص 5 - 34.
29. ابن الخوجة، محمّد الحبيب. دراسات اسلامية. (تونس، الدار التونسية، 1971م). ص 97 - 132.
30. ابن دقيق العيد، تقى الدين محمّد بن على. الالمام بأحاديث الاحكام. تحقيق محمّد سعيد المولوى. (دمشق، 1963 م). ص 481 - 525.
31. ابن رشد القرطبى، ابوالوليد محمّد بن أحمد بن محمّد بن أحمد. بدايةالمجتهد و نهاية المقتصد. (چاپ ششم: بيروت، دارالمعرفة، 1403 ق - 1983 م). ج 1، ص 380 - 407.
32. ابن زهرة الحسينى الاسحاقى الحلبى، حمزة بن على. «غنية النزوغ الى علمى الاصول و الفروع». در سلسلة الينابيع الفقهيّة الشيعيّة. به اهتمام على اصغر مرواريد. (چاپ اوّل: تهران، بنياد انقلاب اسلامى، 1406 ق). كتاب الجهاد، ص 155 - 161.
33. ابن شداد، بهاءالدين ابوالمحاسن بوسف بن رافع الموصلى الحلبى. احكام الجهاد. (ليدن، 1755 م).
34. ابن عاشور، محمد الطاهر. اصول النظام الاجتماعى فى الاسلام. (تونس، الدار العربية للكتاب، 1977 م). ص 215 - 221.
35. ابن عبدالواحد. كمال الدين محمّد. شرح فتح القدير. (بيروت، دار احياءالتراث العربى). ج 5، ص 187 - 277.
36. ابن العربى، ابوبكر محمد بن عبداللَّه. احكام القرآن. تحقيق على محمّد البجاوى (بيروت، دارالمعرفة). ج 4، ص 102.
37. ابن قيّم الجوزيه، شمس الدين ابوعبداللَّه بن ابى بكر. اعلام الموقعين عن رب العالمين. تعليق طه عبدالرؤوف سعد. (بيروت، دارالجيل). ج 4، ص 391 - 393.
38. ابن كثير، اسماعيل بن عمر. رسالة فى الجهاد.
39. ابن كثير، اسماعيل بن عمر. الاجتهاد فى طلب الجهاد. (قاهره، جمعيّت النشر و التأليف الازهرية، 1347 ق). 24ص.
(قاهره، چاپخانه السلفية، 1976 م).
40. ابن ماجة القزوينى، محمّد بن يزيد. سنن ابن ماجه. تحقيق محمّد فؤاد عبدالباقى. (بيروت، دارالفكر). ج 2، ص 920 - 962.
(قاهره، 1953 م).
41. ابن المبارك، عبداللَّه الجهاد. تحقيق نزيه حماد. (چاپ اوّل: بيروت، 1391 ق - 1971 م).
42. ابن منظور الافريقى المصرى، ابوالفضل جمال الدين محمّد بن مكرم. لسان العرب. (قم، نشر ادب الحوزة، 1405 ق - 1363). ج 3، ص 133.
43. ابن ميثم البحرانى، كمال الدين ميثم بن على. شرح نهج البلاغه. (قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1362). ج 2، ص 33؛ ص 71؛ ص 145؛ ص 146؛ ج 3، ص 122؛ ج 4، ص 27؛ ص 334.
44. ابنى قدامه، موفق الدين و شمس الدين. المغنى و الشرح على متن المقنع فى فقه الامام احمد بن حنبل. (چاپ اوّل: بيروت، دارالفكر، 1404 ق - 1984 م). ج 1، ص 359 - 625.
45. ابوالبركات، مجدالدين. الفقه على مذهب الامام احمد بن حنبل. (بيروت، دارالكتاب العربى). ج 2، ص 170 - 189.
46. ابوحنيفة النعمان التميمى المغربى، النعمان بن منصوربن احمدبن حيّون. كتاب من دعائم الاسلام و ذكر الحلال و الحرام و القضايا والاحكام عن اهل بيت رسول اللَّه - عليه و عليهم افضل السلام. تحقيق آصف بن على أصغر فيضى. (قاهره، دارالمعارف، 1383 ق - 1963 م). ج 1، ص 339 - 440.
47. ابوداود، سليمان بن الاشعث السجستانى الازدى. سنن ابى داود. تحقيق محمد محى الدين عبدالحميد. (قاهره، داراحياء السنة المحمدية). ص 3 - 93.
(بيروت، دارالفكر).
48. ابوداود، سليمان بن الاشعث السجستانى الازدى. سنن ابى داود. تحقيق أحمد سعيد على. (قاهر 1952 م). ص 3 - 84.
49. ابوزهرة، محمّد. «الجهاد». المسلمون. (ژنو، شماره 6، 1373 ق، ص 552 - 557؛ شماره 7، ص 657 - 666؛ شماره 8، ص 763 - 769).
50. ابوالشيماء. «تذكير و نصيحة للذين يريدون الجهاد فى سبيل اللَّه». الرائد. (آلمان، شماره 47، 1400 ق - 1980 م). ص 67 - 72.
51. ابوالصلاح الحلبى، تقى الدين ابن نجم الدين عبداللَّه. «الكافى فى الفقه». تحقيق رضا استادى. در سلسلة الينابيع الفقهية الشيعيّة. به اهتمام على اصغر مرواريد. (چاپ اوّل: تهران، بنياد انقلاب اسلامى، 1406 ق). كتاب الجهاد، ص 29 - 46.
52. ابوفرحة، د. الحسينى. فلسفة البلاء فى ضوء الكتاب والسنّة. (چاپ اول: قاهره، مكتبة وهبة، 1392 ق - 1972 م). ص 18 - 127.
53. ابو يوسف، القاضى يعقوب بن ابراهيم. الخراج. (بيروت، دارالمعرفة، 1399 ق - 1979 م). ص 191 - 217.
54. احمد، محمود عبداللَّه محمد سيد. ولاية الجهاد فى الاسلام. (قاهرة، كلّية الشريعة و القانون - جامعة الازهر، 1981 م). پايان نامه تحصيلى.
55. الأزرق، ابوعبداللَّه. بدائع السلك فى طبائع الملك. تحقيق. د. على سامى النشار. (بغداد، دارالحرية للطباعة، 1977 م). ص 49 - 64.
56. اساليب القتال فى الجيوش العربية و الاسلامية. درع الوطن. (ابوظبى، شماره 23، 1974 م). ص 16 - 17.
57. الأسدى، زينب «لنتخذ من زينب الكبرى قدوة لنا فى مسيرتنا الجهادية». الجهاد. (تهران، سال اوّل، شماره 9، 1400 ق - 1980 م). ص 64 - 65.
58. اسكندر، د. عبدالرزاق. الاسلام و اعداد القوة. (طرابلس، جمعيّت الدعوة الاسلامية العالمية، 1986 م).
59. الاسوانى، احمد، حديث الاصدقاء فى التكفير والجهاد. (قاهره، 1985 م). 212 ص.
60. الألمعى، زاهر عواض. على درب الجهاد. (رياض، مطابع الفرزدق، 1402 ق). 214 ص.
61. الألمعى، زاهر عواض. الجهاد فى سبيل اللَّه اسبابه و اهدافه». البعوث الاسلاميّة. (رياض، شماره 9، 1404 ق). ص 303 - 312.
62. ام ابتهال. «الدور الحقيقى لجهاد المرأة المسلمة». الجهاد. (تهران، سال اوّل، شماره 3، 1400 ق - 1980 م). ص 26 - 27.
63. اميرالمؤمنين، الامام على بن ابى طالب - عليه اسلام. نهج البلاغه. گردآورى ابوالحسن محمد الرضى. تحقيق و تصحيح صبحى صالح. (چاپ دوّم: بيروت، دارالكتاب اللبنانى مكتبة المدرسه، 1982 م). خطبه 24؛ خطبه 27؛ خطبه 33؛ خطبه 54؛ خطبه 55؛ خطبه 66؛ خطبه 71؛ خطبه 119؛ خطبه 124؛ خطبه 146؛ خطبه 174؛ خطبه 212؛ خطبه 241.
64. الامير اليمنى الصنعانى، محمد بن اسماعيل. سُبل السلام شرح بلوغ المرام. تصحيح و تعليق محمّد عبدالعزيز الخولى. (بيروت، دارالجيل، 1400 ق - 1980 م) ج 3، ص 1330 - 1385.
65. امين، عبدالمطلب. «الاسلام والحرب، أو الجهاد». المجلة العسكرية. (بغداد، 1935 م). ص 493 - 504.
66. الامين، جهاد. «اضواء على حركة الجهاد الاسلامى فى فلسطين بين 1918 - 1970 م». الغرباء. (لندن، سال 22، شماره 1، 1405 ق -، 1985 م). ص 28 - 31.
67. الاندلسى، على بن عبدالرحمن ابن هُذيل. تحفة الأنفس و شعار سكان الاندلس. (پاريس، مستشرق لويس مرسيه، 1936 م). 99 ص.
68. الانصارى، ابوالحسنات محمّد عبدالحى. الهداية فى شرح البداية. (قندهار، منشورات حاجى عبدالغفار). ج 2، ص 537 - 587.
69. الانصارى، ابويحيى زكريا. فتح الوهاب بشرح منهج الطلاب. (بيروت، دارالفكر). ج 2، ص 170 - 182.
70. انصاريان، على. الدليل على موضوعات نهج البلاغه. *100* (تهران، انتشارات مفيد، 1398 ق). ص 310 - 331.
71. الباجى الامام ابوالوليد سليمان بن خلف بن سعد. المنتقى شرح موطأ الامام مالك. (چاپ اوّل: قاهره، چاپخانه السعادة، 1332). ج 3، 159 - 228.
72. باش عالم، سامى. «الجهاد فى السلام». الرسالة الاسلامية. (بغداد، شماره 1، 1388 ق - 1968 م). ص 7 - 11.
73. البحرانى، السيّد هاشم. ترتيب التهذيب. (چاپ سنگى). ج 1، ص 723 - 743، رحلى.
74. البخارى، محمّد بن اسماعيل. الجامع الصحيح. تحقيق محمّد توفيق عويضة. (قاهره، 1971 م). ص 36 - 195.
75. البخارى، محمّد بن اسماعيل. صحيح البخارى. (قاهره، 1348 ق). ص 66 - 221.
(بيروت، داراحياءالتراث العربى). ج 4، ص 17 - 54.
76. بركات، محمد فارس. الجامع لمواضيع آيات القرآن الكريم. (قم، انتشارات هجرت، 1404 ق). ص 187 - 218.
77. بروكلمان، كارل. تاريخ الشعوب الاسلامية. ص 78 - 80.
78. البستانى، بطرس. دائرة المعارف. (تهران، مؤسّسه اسماعيليان). ج 6، ص 572 - 574.
79. البُستى الخطابى، احمد بن محمّد. معالم السنن، شرح سنن الامام ابى داود. تحقيق محمّد راغب الطباخ. (حلب، 1933 م). ص 233 - 340.
80. بشير، د. محمّد عثمان. «الاستعانة بغير المسلمين فى الجهاد الاسلامى». الشريعة والدراسات الاسلامية. (كويت، سال چهارم، شماره 7، 1407 ق).
81. البطاط، عودة السيد زكى. الجهاد العقائدى فى الاسلام. (نجف، 1965 م).
82. البغدادى، احمد بن محمّد. المختصر فى الفقه. (لايپزيك، روزن ملر، 1825 م).
83. البلاغى، محمّد جواد. الهدى الى دين المصطفى. (چاپ دوّم: قم، دارالكتب الاسلامية). ج 2، ص 310 - 312.
84. البنا، الشهيد حسن. «السّلام و حكم مشروعية القتال فى الاسلام». المسلمون. (ژنو، شماره 3، 1371 ق). ص 999 - 1004.
85. البنا الشهيد حسن. «الجهاد فى سبيل اللَّه و منزلته من الاسلام». الطليعة الاسلامية. (لندن، سال اوّل، شماره 1، 1403 ق - 1983 م). ص 16 - 21.
86. البنا، جمال. الفريضة الغائبة: جهاد السيف أم جهاد العقل. (قاهره، دار ثابت للنشر).
87. البهى، د. محمّد. الدين و الدولة (من توجيه القرآن كريم). (چاپ اوّل: بيروت، دارالفكر، 1391 ق - 1971 م). ص 271 - 300.
88. البهى، د. محمّد. خمس رسائل الى الشباب المسلم المعاصر. (چاپ سوّم: قاهره، مكتبة وهبة، 1397 ق - 1977 م). الرسالة الثالثة.
89. البيهقى، ابوبكر احمد بن الحسين بن على. السنن الكبيرى. (بيروت، دارالفكر). ج 8، ص 141 - 209؛ ج 9، ص 1 - 182.
90. التحرير. «القتال حتى لا تكون فتنة». التوحيد. (تهران، سال سوّم، شماره 14، 1405 ق). ص 5 - 8.
91. الترمذى، ابوعيسى محمّد بن عيسى بن سوره. الجامع الصحيح. تحقيق ابراهيم عطوة عوض. (قاهره، 1962). ج 4، ص 119 - 217.
92. التسترى، محمّدتقى. بهج الصباغة فى شرح نهج البلاغه. (تهران، مكتبة الصدر، 1397 ق). ج 6، ص 193؛ ص 301؛ ج 7، ص 19؛ ص 58؛ ص 66؛ ص 73؛ ص 219؛ ص 230 ص 321؛ ج 10؛ ص 187؛ ص 192؛ ج 12، ص 121.
93. التنوخى القيروانى، عبدالسلام بن سعيد. «كتاب الجهاد». در المدونة الكبرى. مالك بن انس. (قاهره، 1323 ق). ص 2 - 50.
94. التهاونى، محمّد اعلى بن على. كشّاف اصطلاحات الفنون. (استانبول، 1317 ق). ص 218.
95. جاسم،جاسم محمد. شعر الجهاد فى العصر العباسى حتى نهاية القرن الرابع الهجرى. (قاهره، جامعة الازهر، 1977 م). 452 ص.
96. جاسم، عبدالكريم نصيف. الوحدة العربية فى سياسة الرسول - ص. (بغداد، 1979 م). ص 22 - 41.
97. «جدلية الجهاد و الشهادة و الخلود». الطليعة الاسلامية. (لندن، سال اوّل، صفر 1403 ق - 1982 م). ص 51 - 54.
98. جرار، مأمون مزين محمود. شعر الجهاد فى مقاومة الغرو لمغولى». البعث الاسلامى. (هند، سال 26، شماره 5، 1042 ق. ص 87 - 92؛ شماره 6، ص 87 - 97؛ شماره 7، ص 84 - 89).
99. الحّصاص، ابوبكر احمد. احكام القرآن. (بيروت، دارالفكر). ج 3، ص 118 - 128.
100. الجعوان، محمّد بن ناصر بن عبدالرحمن. القتال فى الاسلام أحكامه و تشريعاته. (چاپ دوّم: رياض، 1403 ق - 1983 م). پايان نامه تحصيلى.
101. الجميلى، د. رشيد. تاريخ العرب فى الجاهلية و عصر *101* الدعوة السلامية. (چاپ دوّم: بغداد چاپخانه الرصافى، 1976 م). ص 289 - 291.
102. جنّتى، احمد. نظام الدفاع والجهاد فى القرآن المجيد». التوحيد. (تهران، سال دوّم، شماره 9، 1404 ق). ص 56 - 67.
المنطلق: (بيروت شماره 24، 1404 ق - 1984 م). ص 14 - 23.
103. الجهاد والشهادة. (تهران، جماعة العلماء المجاهدين فى العراق). 24 ص.
104. معجم المغنى فى الفقه الحنبلى. (بيروت، دارالفكر). ص 206 - 214.
105. الحائرى، السيّد كاظم. الكفاح المسلح فى الاسلام. (قم، انتشارات الرسول المصطفى، 1404 ق). 322 ص.
106. الحكام النيسابورى، محمّد بن عبداللَّه الضبّى. المستدرك على الصحيحين. (حيدرآباد). ص 66 - 128.
(بيروت، دارالكتاب العربى). كتاب الجهاد.
107. الحر العاملى، محمّد بن الحسن. وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة، تحقيق عبدالرحيم ربانى شيرازى. (بيروت، دار احياءالتراث العربى). ج 11، كتاب الجهاد.
108. حركة المجاهدين العراقيين. الكفاح المسلح. (المكتب الأعلامى).
109. حسن، د. حسن ابراهيم و على ابراهيم حسن. النظم الاسلامية. (چاپ دوم: قاهره 1959 م). ص 158 - 177.
110. الحسينى، على. «الجهاد فى دلالاته الانسانية». الفجر. (قم، سال اول، شماره 3، 1404 ق). ص 5 - 21.
111. الحسينى، محمّد مصطفى شحاته. الفقه الاسلامى: العقوبات فى الشريعة الاسلامية و احكام الجهاد. (قاهره، دارالهدى للطباعة، 1979 م). 111 ص.
112. الحسينى الدمشقى الشافعى، تقى الدين ابوبكربن محمد. كفاية الاخيار فى حل غاية الاختصار. (چاپ دوّم: بيروت، دارالمعرفة). ج 2، ص 126 - 237.
113. الحسينى القنوچى البخارى، ابوالطيب صديق بن حسين بن على. الروضة الندية شرح الدررالبهية. (بيروت، دارالمعرفة). ج 2، ص 331 - 365.
114. الحصين، احمد بن عبدالعزيز. بشائر الايمان فى جهاد الافغان. (چاپ اول: قصيم، مكتبة دارالبخارى، 1407 ق - 1987 م). 75 ص.
115. الحكيم، السيّد محمّد باقر. الكفاح المسلّح لماذا و كيف؟ (تهران، جماعة العلماء المجاهدين فى العراق).
116. حكيمى، محمد. «التحريض على الجهاد». العروةالوثقى. (ژنو، شماره 18، 1405 ق). ص 49 - 51.
117. الحلبى، علاءالدين ابوالحسن على ابن ابى الفضل الحسن بن أبى المجد. «اشارة السبق الى معرفة الحق». در سلسلة الينابيع الفقهية الشيعية. به اهتمام على اصغر مرواريد. (چاپ اول: تهران، بنياد انقلاب اسلامى). كتاب الجهاد.
118. الحلى، يحيى بن سعيد. الجامع للشرايع. (چاپ اول: قم، مؤسّسه سيد الشهداء، 1405 ق). ص 233 - 344.
119. الحميدى، الحافظ عبداللَّه بن الزبير. المسند. تحقيق حبيب الرحمن الاعظمى (بيروت، عالم الكتب، 1382 ق). ج 1 - 2، كتاب المغازى والجهاد.
120. الحوفى، د. احمد محمد. الجهاد. (قاهره، المجلس الأعلى للشؤون الاسلامية، 1976 م). 271 ص.
121. خالد.، محمد. اعلام الصحابة المجاهدون. (قاهره، دارالقلم، 1961 م). 128 ص.
122. الخالصى، محمّد بن محمّد بن مهدى. الاسلام سبيل السعادة والسلام. با مقدّمه محّمد مهدى خالصى. (بغداد، چاپخانه دارالسلام، 1975 م).
123. الخرسانى المكى، الحافظ سعيد بن منصور بن شعبة. سنن سعيد بن منصور. تحقيق حبيب الرحمان الاعظمى. (چاپ اول: مكةالمكرمه، دارالباز، 1045 ق - 1985 م). ج 3، ص 117 - 350.
124. خريشه، حامد محمد على. الجهاد فى القرآن الكريم. (قاهره، جامعة الازهر - كلّية اصول الدين، 1972 م). 433 ص. رساله دكترا.
125. الخضرى، محمّد. محاضرات تاريخ الامم الاسلامية. (چاپ هشتم: قاهره، 1382 ق). ص 93 - 100.
126. الخضرى، محمّد. تايخ التشريع الاسلامى. (چاپ نهم: قاهره، 1970م). ص 49 - 52.
127. خطاب، محمود شيت. «إرادة القتال فى الجهاد الاسلامى». مجلّة الأزهر. (قاهره، 1968 م). ص 465 - 467.
الرسالة الاسلامية. (بغداد، 1388 ق). ص 32 - 42.
الوعى الاسلامى. (كويت، شماره 46، 1388 ق). ص 27 - 33.
128. خطاب، محمود شيت. «الاعداد المعنوى للجهاد، درس فى بناء الرجال من الرسول القائد». دعوة الحق. (رباط، شماره 1، 1978 م). ص 18 - 22.
*102* 129. خطاب، محمود شيت. «القتال فى الاسلام». مجلّة المجمع العلمى العراقى. (بغداد، 1958 م). ج 5، ص 161 - 171.
المدفعى. (بغداد، شماره 25، 1958م). ص 27 - 37.
130. خطاب، محمود شيت. «التطبيق العملى للجهاد». الوعى الاسلامى. (چاپ اوّل: كويت، شماره62، 1390 ق). ص 18 - 24؛ (شماره 65، 1390 ق). ص 28 - 34.
131. خطاب، محمود شيت. «تعاليم القتال فى الاسلام: الاسلام او الجزية او القتال». التربية الاسلامية. (بغداد، 1962 م). ص 330 - 338.
132. الخطيب محب الدين، «مقدّمات الجهاد». المسلمون. (ژنو، شماره 1، 1371 ق). ص 72 - 75).
133. الخطيب الشربينى، محمّد. مغنى المحتاج الى معرفة معانى الفاظ المنهاج على متن منهاج الطالبين للنورى. (بيروت، دارالفكر). ج 4، ص 208 - 260.
134. خليل، عمادالدين. «حقيقة الجهاد فى التاريخ الاسلامى». العربى. (كويت، شماره 223، 1977 م). ص 26.
135. الخمينى، الامام. دروس فى الجهاد. (مجلّة فلسطين المحتله، 1979 م).
136. الخمينى، الامام. من هنا المنطلق. (نجف اشرف، منشورات الروحانيين الأحرار).
137. الخمينى، الامام. زبدةالحكام. (تهران، سازمان تبليغات اسلامى، 1404 ق). ص 135 - 136.
138. الخمينى، الامام. تحريرالوسيلة. (قم دفتر انتشارات اسلامى و ابسته به جامعه مدرّسين، 1404 ق - 1363). ج 1، ص 445 - 452.
139. الخوئى، ميرزا حبيب اللَّه منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغة. تصحيح سيد ابراهيم ميانجى. (چاپ چهارم: قم، دارالهجرة). ج 3، ص 247 - 350؛ ص 388 - 392؛ 395 - 399. ج 4، ص 69 - 82؛ ص 119 - 140؛ ص 153 - 164؛ ص 211 - 213؛ ص 303 - 305؛ ص 381 - 384؛ ج 5، ص 22 - 28؛ ص 121 - 125؛ ج 7، ص 120 - 130؛ ج 8، ص 103 - 107؛ ص 150 - 153؛ ج 9، ص 49 - 50؛ ج 10، ص 137 - 140؛ ج 12، ص 23 - 24؛ ج 15، ص 131 - 133؛ ص 237 - 239؛ ص 326 - 328؛ ج 16، ص 188 - 192؛ ج 17، ص 51 - 54؛ ص 56، ص 59؛ ج 18، ص 86 - 88؛ ص 158 - 159؛ ص 164 - 166؛ ص 175 - 178.
140. الدار قطنى، على بن عمر. سنن الدار قطنى. تحقيق عبداللَّه هاشم يمانى المدنى. (قاهره، دارالمحاسن للطباعة). ج 4، 101 - 119.
141. الدارمى، ابومحمّد عبداللَّه بن بهرام. سنن الدارمى (بيروت، دارالفكر). ج 2، ص 214 - 245.
142. الدارمى، ابومحمّد عبداللَّه بن بهرام. سنن الدارمى. تحقيق محمّد احمد دهمان. (دمشق، 1349 ق). ج 2، ص 200 - 214.
تحقيق عبداللَّه هاشم يمانى. (المدينة المنوّرة، 1966 م). ج 2، ص 120 - 133.
143. الدامغانى، الحسين بن محمّد. قاموس القرآن. تحقيق عبدالعزيز سيّد الأهل. (چاپ دوّم: بيروت، دارالعلم للملايين، 1977 م). ص 112 - 113.
144. دده، علاءالدين على السكتوارى البسنوى. محاضرة الاوائل و مسامرة الأواخر. (قاهره، بولاق، 1300 ق).
145. الدرينى، د. محمّد فتحى. «فلسفة الجهاد فى الاسلام 1 - 2». رسالة الجهاد. (طرابلس، شماره 45، 46، 1986 م).
146. الدسوقى، د. ابراهيم خميس. تصوير القرآن لجوانب الجهاد. (قاهره، جامعة الأزهر - كليّة اصول الدّين، 1974 م). 862 ص، رساله دكترا.
147. دشتى، محمّد و مهدى، كاظم. المعجم المفهرس لألفاظ نهج البلاغه. (قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين، 1406 ق - 1364). ص 392 - 393؛ ص 1035 - 1036.
148. الدقس، كامل. «آيات الجهاد». (كويت، دارالبيان، 1392 ق - 1972 م).
149. الدمشقى، محمّد اديب الجراح. رسالة الجهاد على فتوى خليفتنا الاعظم السلطان الغازى محمّد رشاد. (موصل، نينوى، 1333 ق - 1914 م). 88ص.
150. الدهسرخى الاصفهانى،محمود بن المهدى. مفتاح الكتب الأربعة. (چاپ اول: قم، چاپخانه فيض، 1395 ق). ج 7، ص 110 - 149.
(چاپ اول: قم، چاپخانه خيّام، 1404 ق). ج 26، ص 109 - 110.
151. دوح، حسن. صفحات من جهاد الشباب المسلم. (الكويت، دارالقلم).
152. «دورالايمان فى تعبئةالمقاتل المسلم». المنطلق. (بيروت، شماره 1، 1397 ق). ص 38 - 43.
153. ديمومبيس، المستشرق الفرنسى موريس غود فروا. النظم الاسلاميّة. ترجمه فيصل السامر، د. صالح الشماع. (چاپ اول: *103* بغداد، 1952 م). ص 156 - 163.
(چاپ دوّم: بيروت، 1961). ص 135 - 140.
154. رابع، تركى. «من اعلام الجهاد الاسلامى فى الجزاير». الثقافة. (الجزاير، سال پانزدهم، شماره 88، 1405 ق - 1985 م). ص 89 - 118.
155. الراغب الاصفهانى، ابوالقاسم الحسين بن محمّد. المفردات فى غريب القرآن. (چاپ اول: مصر، چاپخانه الميمنية، 1324 ق). ص 101؛ ص 393.
(چاپ دوم: تهران، چاپخانه خدمات چاپى، 1404 ق).
156. الراوندى قط الدّين ابوالحسين سعيد بن هبة اللَّه. فقه القرآن. تحقيق السيّد أحمد الحسينى. (چاپ دوم: قم، كتابخانه آيةاللَّه النجفى المرعشى، 1405 ق). ج 1، ص 328 - 376.
157. رجب، منصور على. نظام الاسلام. (قاهره، 1962 م). ص 206 - 212.
158. رضا، محمّد رشيد. تفسير القرآن الكريم الشهير بتفسير المنار. (چاپ دوّم: بيروت، دارالمعرفة). ج 1، ص 117؛ ج 2، ص 35 - 39؛ ص 208 - 216؛ ص 311 - 316؛ ص 361؛ ج 3، ص 39؛ ج 4، ص 58؛ ص 61؛ ص 99؛ ص 145؛ ص 154، ص 155؛ ص 166؛ ص 172؛ ص 197؛ ص 228؛ ص 231؛ ج 5، ص 213؛ ص 250؛ ص 253؛ ص 257 - 262؛ ص 304؛ ص 324 - 362؛ ج 6، ص 73؛ ص 125؛ ج 8، ص 188؛ ص 463؛ ج 9، ص 565؛ ص 599؛ ج 10، ص 8؛ ص 61؛ ص 76؛ ص 104؛ ص 139؛ ص 166؛ ص 220؛ ص 225؛ ص 306؛ ص 308؛ ص 309؛ ص 310؛ ص 414؛ ص 423؛ ص 461؛ ص 468؛ ص 471؛ ص 472؛ ص 476؛ ص 480؛ ص 549؛ ص 569؛ ص 571؛ ص 581؛ ص 582؛ ص 589؛ ج 11، ص 75؛ ص 77؛ ص 80؛ ص 123 - 128.
159. الرقب، شفيف محمّد. شعر الجهاد فى عصر الموحدين. (عمان، مكتبة الاقصى).
160. الزايد، عبداللَّه بن عبداللَّه. طبيعة الجهاد فى الاسلام، (رياض، جامعة الامام محمّد بن سعود الاسلامية - معهد القضاء، 1389 ق).
عالم الكتب. (رياض، شماره 2، 1981 م). ص 244.
161. الزبيدى محمّد مرتضى. تاج العروس من جواهر القاموس. (بيروت، دارمكتبة الحياة). ج 2، ص 329 - 330.
162. الزمخشرى، جاراللَّه بن عمر. الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الأقاويل فى وجوه التأويل. (قم. نشر ادب الحوزه). ج 1، ص 235 - 237؛ ص 258 - 259؛ ص 340 - 342؛ ص 408 - 410؛ ص 424 - 425؛ ص 436 - 440؛ ص 456 - 457؛ ص 533 - 535؛ ص 540 - 542؛ ص 546 - 548؛ ص 553 - 554؛ ص 645 - 648؛ ج 2، ص 161 - 165؛ ص 205 - 207؛ ص 234 - 235؛ ص 323 - 324؛ ج 4؛ ص 316 - 317؛ ص 324 - 325.
163. الزهرى الغمراوى، محمّد. السراج الوهاج على متن المنهاج للنووى. (بيروت، دارالمعرفة). ص 540 - 556.
164. الزيادى، محمّد فتح اللَّه. «الجهاد فى حياةالرسول - صلّى اللَّه عليه و سلّم». در ندوة السيرة النبوية. (طرابلس، جمعيت دعوةالاسلامية، 1985م).
165. زيب، محمّد. «مشروعية الجهاد». الفاروق. (پاكستان، شماره 7، 1407 ق - 1986 م) ص 8 - 15.
166. زيتون، محمّد محمود. جهاد النبى. (قاهره، مكتبة مصر، 1952 م).
167. الزين، سميح عاطف. الثقافة و الثفافة الاسلامية. (چاپ دوم: بيروت، دارالكتاب اللبنانى، 1979 م). ص 414.
168. زينى، د. محمود حسن. «الجهاد فى شعر عصر صدر الاسلام». مجلّة كلية الشريعة و الدراسات الاسلامية بجامعة الملك عبدالعزيز. (مكة المكرمة، مؤسسة مكة للطباعة والاعلام، 1393 - 1394 ق) شماره 1، ص 169 - 201.
169. سابق، السيّد. عناصر القوّة فى الاسلام. (چاپ دوّم: بيروت، دارالكتاب العربى، 1393 ق - 1973 م). ص 203 - 230.
170. الساعدى. الشيهد موح عبد. «الجهاد باب من ابواب الجنة». رسالة الاسلام. كلية اصول الدّين. (بغداد، سال پنجم، شماره 5، 6، 1392 ق - 1972 م). ص 98 - 110.
171. سالم، د. محمّد رشاد. المدخل الى الثفافة الاسلامية. (الكويت، دارالقلم). ص 147 - 154.
172. السبزوارى، محمّد باقر بن محمّد المؤمن. كفاية الاحكام. (اصفهان، مركز نشر مهدوى، چاپ سنگى). ص 73 - 73، رحلى. 173.
173. السرخسى، شمس الدّين محمّد بن احمد. شرح السير الكبير للشيبانى. تحقيق صلاح الدين المنجد. (چاپخانه مصر، 1958 م).
اخبار
ششمين نمايشگاه كتاب سوريه
ششمين نمايشگاه عربى كتاب سوريه، امسال همچون سالهاى گذشته در تاريخ 30 شهريور 1369 به مدّت ده روز در كتابخانه اسد در شهر دمشق برگزار گرديد. امسال در حالى اين نمايشگاه برگزار گرديد كه مردم منطقه به خاطر بحران خليج فارس از قدرت خريد كمترى نسبت به سالهاى پيش برخوردار بودند؛ امّا براى ديدن كتابها و تنوع آن استقبال قابل توجّهى به عمل آمده بود. فضاى عمومى نمايشگاه از سالهاى گذشته بزرگتر و آرايش كتاب جهت بازديد علاقمندان بيشتر شده بود و سهولت خريد را بهتر فراهم مىكرد. عمده كتابها از كشورهاى عربى آورده شده بود؛ فقط برخى از رايزنيهاى فرهنگى مانند آمريكا، فرانسه، شوروى، و برخى كشورها مانند رايزنى جمهورى اسلامى كتابهاى خود را به نمايشگاه آورده بودند. ويژگى عمده اين نمايشگاه فروش مستقيم و فورى كتاب به مراجعه كننده و تنوع كتابهاى ديگر كشورهاى عربى، همچون مصر و اردن و ليبى و كويت بود كه توسط ناشران سورى به معرض نمايش گذاشته شده بود. اما در مقابل، از ورود بسيارى از كتابهاى دينى جلوگيرى به عمل آورده شده بود كه اين خود موجب ناراحتى ناشران بود.
در نمايشگاه حدود 110 غرفه وجود داشت كه برخى از غرفهها دربرگيرنده چندين ناشر غير سورى بودند.
بيشترين خريداران كتاب را نهادهاى فرهنگى جمهورى اسلامى تشكيل مىدادند. شايد دليل اين مسأله تأخير فراوان نمايشگاه تهران نسبت به توزيع و عرضه كتاب و عدم تنوع كتابهاى نمايشگاه باشد. برگزارى كنفرانس مطالعه فلسفه اسلامى و يونان
نهمين كنفرانس سالانه انجمن مطالعه فلسفه اسلامى و فلسفه يونان به مدّت سه روز (چهارم تا ششم آبان) در نيويورك برگزار گرديد. در اين كنفرانس، استادان فلسفه و علوم انسانى دانشگاههاى آمريكا و هيئتى از ايران شركت داشتند.
آگاهى، زيبايى و روابط انسانى در فلسفه اسلامى از موضوعاتى بود كه توسّط پنج گروه تخصصى در اين كنفرانس مورد بحث و بررسى قرار گرفت.
حجت الاسلام والمسلمين مصباح يزدى، دكتر غلامعلى حداد عادل و حجت الاسلام محمّدى عراقى در هيئت شركت كننده از جمهورى اسلامى حضور داشتند. لازم به يادآورى است كه شركت هيئت ايرانى در اين كنفرانس براى نخستين بار بوده است. سمينار تشخّص و منزلت زن در نظام اسلامى
سازمان تبليغات اسلامى اعلام كرد كه به مناسبت ولادت حضرت فاطمه زهرا - س - سمينارى را تحت عنوان «تشخّص و منزلت زن در نظام اسلامى» تشكيل خواهد داد. اين سازمان با ارسال نامهاى به حضور دانشمندان و مؤسسات تحقيقى و تعيين عنوانها و سرفصلهاى سمينار، از آنان خواست تا با انتخاب يك يا چند سرفصل و نگارش مقالاتى در موضوعات تعيين شده به غناى علمى اين سمينار بيفزايند.
سرفصلها وعناوين پيشنهادى عبارت است از: بررسى ابعاد وجودى شخصيّت حضرت فاطمه - س - جايگاه و نقش زن در اسلام - نقش علمى و فرهنگى زن - زن و نقش سياسى و اجتماعى او - نقش زن در كانون مودّت و رحمت خانواده و... . برگزارى سمينار بررسى تحوّل مفاهيم
سمينار بررسى تحوّل مفاهيم به منظور تحقيق در مفاهيم و واژههاى سياسى، حقوقى و اقتصادى و تطوّر و تفسير آنها در صحنه جهانى و روابط بين المللى، در مهرماه سال جارى برگزار گرديد.
اين سمينار در دفتر مطالعات سياسى وزارت امور خارجه تشكيل شد و با برگزارى هشت جلسه اصلى و با حضور سى و پنج تن از دانشمندان و استادان داخلى و خارجى كشور، كار خود را دنبال كرد.
مفهوم حاكميّت، تحوّل مفاهيم مذهبى، حقوق بين الملل، مذهب و چگونگى تحوّل معناى مفاهيم، استراتژى و بى طرفى، از موضوعاتى است كه در اين سمينار مورد بحث قرار گرفت. برگزارى سمينار حقوق بشر در اسلام و مسيحيّت
سمينار بين المللى حقوق بشر در اسلام و مسيحيّت در تالار شيخ مرتضى انصارى در دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران برگزار شد. اين سمينار در ادامه گفتگوها و مناظرات فكرى متعدّدى بود كه در ايران و آلمان، ميان دانشمندان و استادان دو كشور انجام گرديد. در سمينار ياد شده كه سه روز به طول انجاميد، پروفسور *105* عبدالجواد فلاطورى، استاد محمّدتقى جعفرى، دكتر گرجى، آيت اللَّه مكارم شيرازى، دكتر اشتاين باخ، دكتر شولز، دكتر لوف، و تنى چند از دانشمندان ايرانى و آلمانى به سخنرانى پرداختند. برگزارى كنفرانس سالگرد امام ترمذى
كنفرانس هزار و دوّمين سالگرد رحلت امام ترمذى، از محدّثين و گردآورندگان يكى از صحاح سته اهل سنّت، در شهر تاشكند (مركز جمهورى ازبكستان شوروى) برگزار شد. در اين كنفرانس بنا به دعوت مفتى آسياى ميانه و قزاقستان شوروى، بيش از چهل كشور شركت كردند. در جريان برگزارى اين كنفرانس، حوزه علميه امام ترمذى توسط نمايندگان هفده كشور جهان از جمله جمهورى اسلامى ايران افتتاح شد. اعتراض دانشجويان بنگلادشى نسبت به چاپ يك دائرةالمعارف در هند
صدها تن از دانشجويان بنگلادشى در شهر داكا در اعتراض به چاپ دائرةالمعارفى كه در آن نسبت به اسلام و پيامبر اسلام اهانت شده بود، اقدام به راهپيمايى و تظاهرات كردند. تظاهر كنندگان از محل گردهمآيى خود در برابر باشگاه مطبوعات به كميسيون عالى هند در داكا رفتند و در آنجا با برپايى تظاهرات، يادداشت اعتراض آميزى تسليم مقامات نمايندگى هند كردند. دانشجويان معترض در يادداشت خود خواستار ممنوعيّت انتشار مجدّد دائرةالمعارف، سوزاندن كليّه نسخههاى چاپ شده آن و محاكمه و مجازات سردبير و ناشر دائرةالمعارف مذكور شدند.
شايان ذكر است كه دائرةالمعارف ياد شده در دهلى نو به چاپ رسيده است و اخيراً دولت بنگلادش ورود دائرةالمعارف مذكور را به بنگلادش ممنوع كرد. آيات شيطانى و عذرخواهى سلمان رشدى
سلمان رشدى نويسنده كتاب كفرآميز آيات شيطانى اعلام كرد كه وى قصد توهين به اسلام و مقدّسات اسلام را نداشته است و اگر كسى كتاب او را به اين منظور خوانده است، او عذر خواهى مىكند. سلمان رشدى كه براى اوّلين بار بعد از صدور فتواى حضرت امام در برابر دوربينهاى تلويزيون ظاهر شده بود، گفته است: كسانى هستند كه مىگويند من بايد تنبيه شوم و اگر هدف تنبيه من بوده است، من قدرى تنبيه شدهام.
گفتنى است كه اين مصاحبه در نقطهاى در جنوب انگليس كه محل اقامت و اختفاء رشدى است، انجام گرديده است. دائرةالمعارف انديشههاى شهيد محمّدباقر صدر
انستيتو اسلامى (المعهد الاسلامى) در لندن در صدد تدوين دائرة المعارف ويژه انديشههاى آيت اللَّه شهيد سيد محمدباقر صدر است. اين دائرةالمعارف مشتمل بر مجموعهاى از تحقيقات علمى و تحليلى دانشمندان و محققان درباره ابعاد مختلف زندگى و افكار شهيد صدر است. اخبار كوتاه
تأسيس دانشكده ويژه تحقيق و تعليم علوم دينى بر طربق مذاهب مختلف اهل سنّت، در جلسه شوراى عالى انقلاب فرهنگى به تصويب رسيد. تأسيس اين دانشكده به وزارت فرهنگ و آموزش عالى محوّل شده است.
كنفرانس بين المللى اديان جهان با شركت صدها نفر از محققين و دانشمندان كشورهاى مختلف برگزار گرديد.
مراسم چهلمين روز ارتحال حضرت آيت اللَّه العظمى نجفى مرعشى در شهرستان قم برگزار گرديد. اين مراسم در روز دوازدهم و سيزدهم مهرماه سال جارى در صحن مطهّر حضرت معصومه - س - و در تالار كتابخانه عمومى آن مرحوم برگزار شد.
حاج جواد قوام پور، مشهور به هاتفى سمنانى، شاعر نام خطه كوير، در مهرماه سال جارى در سن 77 سالگى به رحمت ايزدى پيوست. دفترى از اشعار وى تحت عنوان نداى دل در 260 صفحه چاپ و منتشر شده است. جلد دوم اين اثر نيز هم اكنون در دست چاپ است.
كتابخانه هنرى سازمان تبليغات اسلامى در 23 مهرماه سال جارى گشايش يافت. اين كتابخانه به لحاظ دارابودن بيشترين عناوين كتاب هنرى، يكى از غنىترين كتابخانههاى كشور در مسائل هنرى است. همچنين دورههاى مدوّن مجلاّت و نشريات مختلف در اين مركز نگهداى مىشود.
مراسم گراميداشت دوّمين سالگرد درگذشت محمّدحسين شهريار در تالار وحدت دانشگاه تبريز برگزار شد. در اين مراسم كه آقايان صباح زنگنه، مهرداد اوستا، حجّت الاسلام فاطمى نيا و تنى ديگر از شخصيّتهاى علمى و ادبى حضور داشتند؛ جوانب افكار و اشعار استاد شهريار، خاصه اشعار تركى آن مرحوم مورد بررسى قرار گرفت. ارتحال حجت الاسلام غلامرضا گلسرخى
در مهرماه سال جارى، حجت الاسلام غلامرضا گلسرخى كاشانى به رحمت ايزدى پيوست. وى در سال 1312 در شهر كاشان ديده به جهان گشود. دروس ابتدايى و متوسطه را در مدارس آن شهر آموخت و آنگاه به آهنگ تحصيل علوم اسلامى وارد حوزه علميه قم گرديد. وى از آغاز جوانى به فدائيان اسلام پيوست و هيچگاه اقدامات سياسى را بيرون از رسالت خود نمىدانست. تا بدانجا كه در جلسات فدائيان اسلام شركت مىجست و با شهيد سيد مجتبى نواب صفوى، سِرّ و سرى داشت. گو اينكه در اين عرصه، به جرم «دخالت در سياست»! بارها مورد توبيخ و عتاب قرار گرفته وحتى شهريهاش قطع گرديد و... .
آن مرحوم تنها يك «متفكر ذهنى» نبود؛ بلكه «فعال» نيز بود و «تحقيق در اسلام» و «تحقق آرمانهاى اسلامى» را توأمان مورد نظر داشت.
از وى مقالات متعددى در نشريات، مخصوصاً در مجله مكتب اسلام منتشر گرديده است. شرح وى بر عهدنامه مالك اشتر، يكى از بهترين و حركت آفرينترين مقالاتى بود كه در دوران طاغوت در مجله مكتب اسلام منتشر مىشده است.
سخنرانيهاى كوبنده و انقلابى وى در جريان قيام پانزده خرداد و در كوران انقلاب شكوهمند اسلامى از خاطرهها محو نمىگردد. مرگ وى زودرس بود و دلهاى همگان را به درد آورد. وى يك سال پيش از درگذشت خود، مرگش را پيش بينى كرده بود و به يكى از دوستان خود گفته بود كه من به همين زودى مىميرم واينك مشغول مرتب كردن كارهاى خود هستم. وى اين جمله را هنگامى به زبان آورده بود كه هنوز آثار بيمارى در او وجود نداشت.
اميد است خانواده و دوستان وى، كليّه آثار منتشر شده و نشده آن فقيد علم و عمل را در چند مجلّد گردهم آورند و در دسترس جويندگان معارف اسلامى قرار دهند. عاش سعيداً و مات سعيداً . درگذشت علاّمه محمّدتقى قمى
آيت اللَّه علاّمه محمدتقى قمى در شهريور سال جارى و در هشتاد سالگى، به هنگام سفر به پاريس براى انجام فعاليّتهاى دينى، به رحمت ايزدى پيوست.
آيت اللَّه قمى از دعوتگران جدى به وحدت اسلامى بود و عمر خود را يكسره براى تحقق آن نهاد. وى بيش از چهل سال پيش، بذر تقريب مذاهب اسلامى را در قاهره غرس كرد و خود با يارى مرحوم شيخ محمود شلتوت و ديگر مصلحان عصر، جمعيّت دارالتقريب بين المذاهب الاسلامية را تأسيس كرد. آن فقيد كوششهاى درخور و كارگرى براى نزديكى مذاهب اسلامى كرد و بسيارى از سوء تفاهمات و اختلافاتِ ميان مذاهب اسلامى را به مدد روشنگريهاى فكرى از ميان زدود. انتشار مجلّه رسالة الاسلام از باقيات صالحات آيت اللَّه قمى بود كه به صورت ارگانى براى وحدت پيروان مذاهب اسلامى درآمد.
صدور فتواى تاريخى علامه شيخ محمود شلتوت در جواز پيروى از مذهب شيعه، در شمار دستاوردهاى جمعيّت دارالتقريب بود كه آيت اللَّه قمى در آن نقش بسزايى داشت. چنان كه علامه شلتوت در پى فتواى اخير خود، نسخهاى از آن را به حضور آيت اللَّه قمى، به عنوان دبير كل جمعيّت دارالتقريب ارسال داشت. همچنين تدريس فقه مقارن در دانشگاه الازهر، تغيير برخى از قوانين كشور مصر بر طبق مذهب شيعه، انتشار كتاب مختصر النافع و مجمع البيان در آن كشور، از جمله اقدامات سودمند و بى سابقهاى بود كه در پرتو دارالتقريب انجام يافت.
تشييع و تدفين پيكر آن مرحوم در روز هجده شهريور انجام گرفت و در امامزاده عبداللَّه (در تهران) به خاك سپرده شد. و من احسن قولاً ممّن دعا الى اللَّه و عمل صالحاً و قال انّنى من المسلمين. درگذشت دكتر اسداللَّه مبشرى
دكتر اسداللَّه مبشرى، مؤلّف، مترجم، محقق و رجل سياسى نامدار ايران در سن 82 سالگى درگذشت. آن مرحوم در سال 1288 شمسى در تهران به دنيا آمد و تحصيلات خود را در رشته حوق قضايى در دانشگاه پاريس به پايان رساند. وى عمر خويش را يكسره در مسائل فرهنگى و سياسى گذاشت و براى تحقق آرمانهاى خود ايستادگى كرد. آن مرحوم پس از پيروزى انقلاب اسلامى عهده دار وزارت دادگسترى شد و مدّتى نيز سردبير روزنامه كيهان بود. آثار برجاى مانده از ايشان عبارت است: تاريخ فلسفه اسلامى (ترجمه)؛ پيشوايان ما (ترجمه)؛ راه محمّد (ترجمه)؛ تراز يا روش نويسندگى (تأليف)؛ فانوس، ترجمه كشف المحجة.
*107* شاهد مدّعا
در سرمقاله شماره دوّم آينه پژوهش، اشارهاى شده است به برخى از شروح نوظهور آبكى در كتابهاى درسى حوزهها و نثر آشفته و ناموزون آنها. حقاً اين موضوعى است مهم و سزاوار بحث و تحقيق. چه خوب است اگر مجله بتواند نظر صاحبنظران و آگاهان را در اين زمينه در مجلّه - ول بخش نامهها - چاپ كند، تا مجموعهاى از نظريات فرهيختگان يكجا جمع شودو بهترين راه و چاره و برنامه منظّم و منسجم، هم براى كتب درسى و هم كتب كمك درسى در زمينههاى گوناگون و از جهات مختلف ارائه شود.
اينجانب، به عنوان تأييد سخنى كه در سرمقاله مزبور آمده مبنى بر آشفتگىِ نثر شروح فارسى نوظهور، چند نمونه از نثر برخى اين شروح را انتخاب و در اين نامه درج كردم تا شاهدى باشد بر آن مدّعا. به اميد اينكه فرصت نقدِ دقيق و فراگير اين آثار در آينده دست دهد.
اينك چند نمونه از نثر اين شروح با حفظ رسم الخط و نشانههاى نقطه گذارى و با اكتفا به ذكر نام كتاب و شماره جلد و صفحه:
الف: تشريح المقاصد في شرح الفرائد (شرح رسائل شيخ). ج 1، ص 14: «لازم بتوضيح است مجرد وجود در سابق كافى در جريان استصحاب نميكند بلكه همانطوريكه مرحوم مصنّف اشاره فرمودهاند بايد وجود سابق مورد لحاظ و اعتبار واقع شود، تا مصحّح و مجوز جريان آن بشود».
ب: النضيد فى شرح روضة الشهيد. ج 1، ص 178:
«يعنى اختيار گذاشتن در هر كجاى روزهاى خون را داشتن، مربوط به ماه اوّل است و امّا در ماههاى بعد اگر خون از ده روز گذشته باشد بايد عددى را اختيار كرده آن را از آن روز از روزهاى خون حساب كند كه در ماه اوّل از آن روز حساب كرده....»
ج: النضيد فى شرح روضة الشهيد. ج 1، ص 307 (آخرين سطر اين جلد):
«يعنى دو قول آخر دليلى بر آن نداريم و قول اوّل هم دليلش روايتى است كه اين روايت در مقابلش روايات ديگرى هست قوىتر از آن كه دليل قول مصنّف و قول اصح مىباشد.»
د: المباحث الفقهيه فى شرح الروضة البهية. ج 16، ص 76:
«وجه فرموده اين قائل، و اينكه اجرةالمثل را به مناط مدّت و زمان چرا بايد محاسبه كرد اين است كه اگر شخص حر و آزادهاى را غاصبى غصب كرده، و براى مدّتى نگذارد كه وى بكار و عمل خويش مشغول باشد پس از رفع غصب و رهائى مقدار مدّتى را كه در تحت غصب بوده بايد در نظر گرفت و سپس آن را به قيمت در آورد و آنگاه از غاصب قيمت حاصل را اخذ نمود و اين نيست مگر آنكه اجرةالمثل را مىبايد بحسب زمان در نظر گرفت، پس در اينجا نيز بايد چنين محاسبه كرد.»
ه: الكامل فى شرح العوامل. (چاپ اوّل) ص 39:
«با براى بدل نيز مىآيد مانند. اى كاش قومى داشتيم بدل اين جماعت وقتيكه سواره مىشدند پراكنده مىكردند بعلّت غارت نمودن اسب سواران و شترسواران را، يا اينكه در حاليكه اسب سوار و شتر سوار بودند.»
مواردى كه ياد شد، نمونههايى از نثر كتابهايى است كه به عنوان شرح بر متون حوزه نوشته شده است. البته از اين نمونهها فراوان است و اميد است كه براى زدودن اين انحطاط ادبى از دامن حوزههاى علميه، هرچه زودتر اقدامى درخور شود. عبداللَّه علومى طبرسى يا طبرى؟
1. در شماره اوّل مجله آينه پژوهش (ص 50)، قسمتِ گفتگو با دكتر سيّد محمّدباقر حجّتى آمده است: «دكتر سيّد محمّدباقر حجتى فرزند... سيد محمدباقر حجتى طبرسى ملاّ محلى... در شهرستان بابل زاده شد.»
مناسب ديدم توضيحى درباه «طبرسى» بدهم:
جناب آقاى دكتر حسين كريمان در اثر بسيار سومند طَبْرِسى و مجمع البيان (چاپ دوم: تهران، دانشگاه تهران، 1361، ج 1، ص 167 - 205)، بحثى مفصل و فرابنيادى را پى ريختهاند و با *108* دلايل گوناگون اثبات كردهاند كه «طبرسى» صاحب مجمع البيان منسوب است به «تَفْرِش» كه در روزگار قديم «طَبْرِس» خوانده مىشده است و منسوب به «طبرستان» (شمال ايران) نيست. زيرا گذشته از دلايل متعدد ديگر، در نسبت به «طبرستان» بايد «طبرى» گفته شود و نه «طَبَرْسى». مانند دانشمندان فراوانى كه اهل طبرستان هستند و به «طبرى» مشهور. از جمله ايشان نوشتهاند:
اگر طَبَرسى - بفتح اوّل و دوّم - در نسبت به «طبرستان» صحيح، مىبود؛ مىبايست لااقل در يكى از كتب رجالى يا جغرافياى اهل سنّت، از اين نسبت ذكرى رفته باشد، گذشته ازين، از «طبرستان» علماى شيعى و سنى زياد برخاستهاند، بايد همچنانكه بعالمانِ شيعى طَبَرْسى اطلاق شده است، لااقل بيك تن از دانشمندان سنّت و جماعت نيز اطلاق شده باشد، و حال آنكه ظاهراً در هيچيك از كتب سير و رجال اهل سنّت، عالمى مشهور بطبرسى بنظر نمىرسد، و رجال «طبرستان» را در همه جا طبرى گفتهاند. در حالى كه جاى بجاى در كتب رجال و سير بنام برخى از عالمان شيعى مذهب طبرستانى مشهور بطبرى بر مىخوريم. همچون شيخ امام عمادالدّين ابى جعفر محمّد بن ابى القاسم على بن محمّد بن على طبرى آملى شاگرد ابوعلى پسر شيخ طوسى... لكن بظاهر عالمى شيعى كه ويرا هم طبرسى و هم طبرى گفته باشند، جز سه يا چهار تن كه بغلط بدين نيست معروفند، جايى بنظر نرسيد. (در بحث از معروفان بشهرت طبرسى وجه خطا و اشتباه گفته خواهد شد)....» (ج 1، ص 182).
جناب كريمان نيز با اشاره به منشأ اين اشتباه كه همان شهرت نادرستِ نسبت طبرسى به طبرستان است نوشتهاند:
اين وجوه غلط همچنان در اصطلاحات و كلمات عالمان رجال و تراجم احوال، دائر و سائر بود؛ و در عِداد مسلّمات بشمار مىآمد، تا بدانجا كه جمعى از عالمان عالى مقامِ «طبرستان» مانند محمّدقاسم هزار جريبى، و سيّد اسماعيل صاحب كفايةالموحدين، و فاضل نورى صاحب مستدرك الوسائل، براى درك فضيلت هم نسبتى با ابوعلى صاحب مجمع البيان، تيمّناً خود را طَبَرْسى خواندهاند.» (ج 1، ص 170 - 180).
ايشان همچنين در اين خصوص، مرقوم فرمودهاند:
قبل از سه چهار قرن اخير منسوبان بطبرستان، هرگز بنسبت «طبرسى» نامبردار نبوده، بل همه جا «بطبرى» معروف بودهاند، و صاحبان كتب رجال بهيچ روى معروفان «بطبرسى» را بطبرستان منسوب ندانستهاند.
ضمناً يادآورى مىشود كه در هيچ يك از مؤلفات مهم اهل سنّت و جماعت مانند معجم الادباء و معجم البلدان ياقوت ... و لسان الميزان ابن حجر عسقلانى... ولب اللباب فى تحرير الانساب، و طبقات المفسّرين سيوطى و غيره، واژه «طبرسى» نيامده است. اين خود نمودار اين حقيقت است كه حتّى يك تن از عالمان اهل سنّت و جماعتِ اهل «طبرستان» بشهرت «طبرسى» نامبردار نشده است» (ج 1، ص 313 - 314).
نگارنده در فاصله ميان درگذشت صاحب مجمع البيان تا قرن يازدهم، در كتب تراجم و احوال و رجال، از مردم «طبرستان» كسى را كه بطبرسى شهرت يافته، و در ترجمه حال وى ابهامى وجود نداشته باشد، نيافت. لكن از قرن يازدهم تا كنون همه كسانيكه بشهرت «طَبرسى» ياد مىشوند از مردم طبرستانند كه بپيروى از اين شهرت كه طبرسى منسوب به طبرستان است براى درك افتخار هم نسبتى با صاحب مجمع البيان، نسبت «طبرسى» را جهت خود برگزيدهاند...(ج 1، ص 329).
از آنچه گفته شد نتيجه مىگيريم كه در نسبت به طبرستان، تنها گفته مىشود «طبرى» و نه «طَبَرْسى» و صاحب مجمع البيان «طَبْرسى» و منسوب به «طَبْرس» (تفرش) است و نه به طبرستان. بنابراين وصفِ محدث نورى و ديگر اهل طبرستان به طبرسى درست نيست - گرچه خود محدث نورى؛ خود را طَبَرسى خوانده است! - همچنين در نسبت جدّ آقاى دكتر حجتى بايد «طبرى» گفته شود و نه «طَبَرسى». اميدوارم كه ياد كردن اين دقيقه، موجب تصحيح چنين غلط مشهورى گردد كه امروزه در بسيارى از كتابها و گفتگوها راه يافته است. امير اصفهانى