گفتگو با استاد جعفر مرتضى عاملى
استاد سيد جعفر مرتضى در روستايى به نام ديرقانون از توابع جبل عامل به دنيا آمد و در روستاى عيثاالجبل رشد كرد و باليد. وى خواندن و نوشتن و قرآن را در محضر پدر دانشور خويش آموخت. كتابخانه شخصى پدر بزرگوارش كه آكنده از كتابهاى علمى، دينى و تاريخى بود در پى ريزى شخصيت علمى و ادبى استاد تأثير بسزايى نهاد. استاد تا 17 سالگى در زادگاه خويش بماند و با راهنماييهاى پدر در گسترش اطلاعات خود كوشيد و مدتى نيز به شعر روى آورد و اشعارى سرود.
آنگاه در 17 سالگى راهى حوزه كهنسال نجف شد و 6 سال تمام از محضر پرفيض استادان آن ديار بهره گرفت. سپس به حوزه علميه قم وارد شد و در تكميل درسهاى حوزويش كوشيد و اينك سالهاست كه با سختكوشى شگرفى در ابعاد مختلف فرهنگى اسلامى قلم مىزند. آثار استاد در پيراستن و تصحيح ديدگاهها نسبت به حوادث و رويدادهاى تاريخ اسلام جايگاه بلندى دارند. تتبّع وسيع، ارزيابى دقيق، ريشهيابى هوشمندانه از حوادث و سير آنها، تحريف زدايى و نماياندن حقايق و واقعيتها، نشان دادن دستهاى جعل و تحريف، و افشاء چهرههاى مزوّر و فريبگر، از ويژگيهاى برجسته آثار استاد است. در اين گفتگو با چگونگى آثار استاد، ديدگاههاى وى در تاريخنگارى ضرورتهاى تاريخنگاى مشكلات پژوهش در تاريخ و مسائلى ديگر در حوزه تأليف و تحقيق و نشر آشنا خواهيد شد. آينه پژوهش آينه پژوهش: ضمن تشكر، در ابتدا مايل هستيم گزارشى گويا از آثار تحقيقى حضرتعالى داشته باشيم.
استاد: نخست بايد اشارهاى كوتاه به انگيزه و هدف خود در گام نهادن به وادى تحقيق داشته باشم: هيچگاه براى من دنياى تحقيقات به عنوان يك دنياى علمى محض مطرح نبوده است. در پاسخ به احساسات بلند پروازانه و ديگر حالات نفسانى نيز به آن گام نگذاشتهام و به عنوان حرفه نيز آن را انتخاب نكردهام. همواره عقيدهام اين بوده است كه ميزان ارزشگذارى روى كارهاى تحقيقى، همان محققينند و ارزش كار با تعالى هدف مشخص مىشود. تحقيقاتى كه بتواند در ارائه خدمت به انسانيت توفيق بيشترى بيابد و در پيشبرد زندگى به سوى هدف والاتر و حل مشكلات حياتى انسانها - *61* چه در صحنه فكر و چه در صحنه عمل - موفق باشد، ارزش بيشترى خواهد داشت. از اينجاست كه همواره رنجها و مشكلات تحقيق را با خشنودى استقبال كردهام و به آن به عنوان يك وظيفه شرعى و انسانى نگريستهام.
اكنون زمانى است كه بايد در حدّ توان براى اظهار حقايق كوشا باشيم. حقايقى كه متأسفانه در اقيانوس هولناك اسطورههاى خرافى غرق شده است و يا توسط دستهاى خيانتكار تحريف گران، اغلب نشانهها و مشخّصههاى خود را در طول روزگار از دست داده است.
آنچه من نگاشتهام، با اين نگرش بوده است. من احترام كاملى براى نقدهايى كه بر كتابهايم نوشته شده است، مىگذارم. گو اينكه هنگام نگارش به نكات زيادى توجه داشتم؛ اما عواملى مانع رعايت آن شده است: سرعتى كه حاصل عشق من به كار و در نتيجه دريافت ضرورت آن بوده است، نقش اساسى در ميان اين عوامل داشته است. اگر زمان كافى براى تجديد نظر بود، كتابهاى من اشتباهات لفظى كمترى داشت و سبك ارائه مطالب استحكام و يكپارچگى بيشترى مىيافت. وجود يك همكار و همراه مىتوانست زمينه ذكر منابع بيشترى را فراهم سازد و شايد بنابر ضرورت، قضايايى به صورت گذرا نقل نمىشد و اهتمام بيشترى به ترتيب منابع و مراجع مىشد. ضرورت تحقيق و عشق به پالايش حقايق از خرافهها، بر نگرانى من از اين كاستيها غلبه داشت و من كه تحقيق و تأليف را وظيفه مىدانستم، با تمام توان در راه آن مىكوشيدم.
كتابهايى را كه تا كنون به طبع رساندهام، عبارت است از:
1. الصحيح من سيرة النبى الاعظم(ص)؛ چهار جزء آن چاپ شده و دو جزء ديگر آن آماده براى چاپ است.
2. دارسات و بحوث فى التاريخ و الاسلام؛ دو جزءآن منتشر شده و جزء سوم آن در حال انتشار است.
3. ابن عباس و اموال البصره؛
4. الزواج الموقت فى الاسلام؛
5. الحياة السياسية للامام الرضا (عليه السلام)؛ كه به فارسى نيز ترجمه شده است.
6. الحياةالسياسية للامام الحسين (عليه السلام) فى عهد الرسول (ص) و الخلفاء الثلاثة بعده؛ اين كتاب نيز به فارسى ترجمه شده است.
7. الحياة السياسية للامام الجواد (ع)؛ به فارسى نيز ترجمه شده است.
8. اكذوبتان حول الشريف الرضى؛
9. حديث الافك (تاريخ و دراسة)؛
10. المواسم و المراسم؛ به فارسى نيز ترجمه شده است.
11. موقع ولاية الفقيه من نظرية الحكم فى الاسلام؛
12. ولاية الفقيه فى صحيحة عمر بن حنظله؛
13. حقايق هامة حول القرآن الكريم؛
14. الاسلام و مبدأ المقابلة بالمثل؛ به فارسى نيز ترجمه شده است.
15. سلمان الفارسى فى مواجهة التحدى؛
*62* 16. ادارة الحرمين الشريفين فى القرآن الكريم؛
17. السوق فى ظل الدولة الاسلامية؛ به فارسى نيز ترجمه شده است.
18. الآداب الطبّية فى الاسلام؛
19. تحقيقى درباره تاريخ هجرى؛
20. ابوذر: مسلمان يا سوسياليست؛
21. نقش الخواتيم لدى الائمة الاثنى عشر (عليهم السلام)؛
22. الخوارج: تاريخياً و سياسياً؛ (كه هنوز منتشر نشده است.)
همچنين اشتغال به نگارش سيره پيامبر اكرم (ص) بر طبق روايات اهل البيت و نگارش كتابى در موضع اسرائيليات در فرهنگ اسلامى دارم. آينه پژوهش: در پژوهشهاى خود از چه روشى بهره مىگيريد؟
استاد: روش تحقيق راتا حدود زيادى موضوع آن و هدف محقق تعيين مىكند. به اين لحاظ روش محققين در فرهنگ اسلامى به روش خاصى منحصر نمىگردد. آنچه من بدان پرداختهام، موضوعاتى از فرهنگ اسلام است كه به طريقى با زندگى، بيانات، افعال، حالات و مواضع پيامبر اكرم(ص) و ائمه معصومين(ع) و با اسلام، قرآن و مسلمانان مربوط است و به انگيزه بررسى صحت و عدم صحت نصوص در اين موارد و نگرشى به دلالتها و اشارتها انتخاب شده است. اين يك زمينهاى وسيع در فرهنگ و معارف اسلامى است كه موضوعات متعددى را شامل مىشود. اهميت اين نصوص و پراكندگى آن در كتابهاى مختلف تفسير، رجال، تاريخ، فقه، عقايد، علوم قرآن، انساب و غيره - كه هر كدام در موضوع جداگانهاى نگارش يافته است - اعتماد و اتكاء به يك روش واحد را ضعيف مىكند. به عنوان مثال نمىتوان فقط به جنبه رجالى در تحقيق نصوص اهتمام داشت و اكتفا كرد؛ چرا كه هر نص، زمينه و شرايط مخصوصى داشته و با توجه به آن بايد بررسى شود. گاهى تحقيق در يك روايت نيازمند ابزار و نگرشى خاص است كه در تحقيق ديگرى به كار نمىرود.
از جمله مواردى كه محقق در فرهنگ اسلامى بايد رعايت كند، شناخت صحيح از ناصحيح است. و در اين راه بايد به كارآمدترين معيارها و ضوابط تكيه داشت. در طول تاريخ اسلام تحريف گران جاعل و حيله گر به گونههاى مختلف، تلاش در به انحراف كشانيدن فرهنگ اسلامى داشتند و آميختن روايات و نصوص به اسطورههاى باطل و خرافى در اين تلاش سهم زيادى دارد. آنها براى حفظ اين اباطيل و خرافات و عدم پالايش فرهنگ اسلامى از آن، معيارهايى را براى شناخت صحيح از ناصحيح وضع كردهاند كه مخدوش و غير قابل اطمينان است. متأسفانه اين معيارها، توانسته نزد طبقهاى از مسلمانان، به صورتى علمى جلوه كرده و آنها را قوّت و صلابت ببخشد. به صورتى كه مىبينيم بخش عمدهاى از آن، فرهنگ مردم را ساخته و جزء زندگى آنها شده است. و با كمال تأسف بعضى از افراد، با حسن نيت كامل به اين دام گرفتار شدهاند و به آن معيارها تكيه مىكنند. كسانى نيز در طول تاريخ آگاهانه اين طريق را برگزيدند و به جرگه وعاظ السلاطين درآمدند تا به توجيه نظريات حكام بپردازند و مزدى بگيرند و زندگى بكنند.
ما رواياتى داريم كه ميزان شناخت حديث صحيح از ناصحيح را عرضه احاديث به قرآن و هماهنگى محتواى آن با آيات الهى مىداند. اگر اين روايات بى اعتبار شمرده شود و از مجعولات زندقيان به حساب آيد، طبيعى است كه قاعدهاى پيدا مىشود كه كتاب خدا بر سنّت حاكميت ندارد و سنّت حاكم بر قرآن است. بنابراين هر كس كه بخارى از او روايتى نقل كند، از پل صراط گذشته و منزّه است، ولو عمران بن حطان خارجى باشد كه عبدالرحمن بن ملجم را به خاطر قتل اميرالمؤمنين(ع) در شعر خود ستوده است. بنابراين هر چه بخارى و مسلم روايت كنند، صحيح شمرده مىشود و جوهر منقولات *63* اين صحاح حفظ مىگردد ولو مناقشههاى صورى پديد آيد. اينجاست كه نقل روايت از راويان شيعى منع شده و تشيع وسيله طعن مىگردد؛ اما نقل از ناصبيها و خوارج و حتى امثال عمران بن حطان جايز مىشود. كسانى كه با تلاش گسترده، تاريخ و فرهنگ اسلامى را به اباطيل و خرافات آميختند، معيارهايى براى تشخيص صحيح وضع كردند كه نه تنها باطلى را نمىنماياند،بلكه با حقايق در مىافتد. هيچ جايى براى شك و ترديد در روايات و احكام منقول از صحابه نمىبينند، ول اينكه بعضى از آنان زشتترين جنايتها رادر حق دين و امت اسلام مرتكب شده باشند. چرا كه ايشان را ثقات و عدول معرفى مىكنند كه با ارتكاب آنچه ديگران به واسطه آن فاسق مىشوند. گردى به قباى ايشان نمىنشيند. آنان را علما و مجتهدينى معرفى مىكنند كه با فتواى ايشان حتى قتل نفوس محترمه - ولو از اوصياء و فرزندان پيامبر باشد - جايز مىگردد.
شواهد فراوان داريم كه اين جاعلان منحرف تلاش بسيار كردند تا براى عدهاى از صحابه حق تشريع و جعل احكام ثابت كنند. گرچه اين تلاش به شكست انجاميد، اما آثار سوء آن باقى ماند. تا آنجا كه آخوندهاى دربارى چنين حقى رابه امراء و حكام اعطاء كردند. در اين معيارها جايى براى عقل و احكام عقلى باز نشد و حتى اين احكام، به كلى فاقد ارزش شد. اينجاست كه زمينه براى ورود خرافات و اباطيل آماده گشت. چرا كه عقل نمىتوانست مخالفت خود را ابراز كند و پذيرشى براى احكام عقلى نبود. نقل حديث از پيامبر را منحصر در احاديثى خاص كردند و با اين افترا به پيامبر اكرم كه ايشان اجازه دادند از بنى اسرائيل حديث نقل شود، به علماى بنى اسرائيل اجازه نقل حديث دادند و زمينه ورود اسرائيليات را به فرهنگ اسلامى فراهم ساختند. بنابراين ما بايد بر معيارهاى درستى تكيه كنيم تا در پالايش تاريخ و فرهنگ اسلام از خرافات توفيقى بيابيم. معيارهايى كه عقل مىپسندد و خردمندان نيز على رغم اختلاف بينشها و نگرشها به آن اعتماد مىكنند. معيارهايى كه در عمل نيز نشان داده شده كه قابل اطمينان است.
هنگامى كه براى پى بردن به وثاقت افرادى كه نامشان در سلسله سند روايتى آمده است، به بررسى رجالى دست مىيازيم، از همان شيوهاى كه خردمندان استفاده مىكنند، سود مىجوييم. كسى را كه مشهور به دروغگويى است يا دچار عارضه نسيان است، قابل اطمينان نمىدانيم. به قول افرادى كه در تقويت نگرشى خاص از تزوير و قلب حقايق پروايى ندارند، اعتماد نمىكنيم. آنگاه كه خبر را از جهت محتوا ارزيابى مىكنيم، وجود تناقض با امور ثابت و مسلّم يكى از عوامل ردّ خبر است. چه اين تناقض در مسائل جغرافيايى و چه در ضروريات عقلى و استوار باشد. به عنوان مثال اگر در خبرى آمده باشد كه شهر مكه در كشور عراق است، يا بگويد كه ناپلئون در قرن دهم ميلادى مىزيسته است، آن را رد كنيم. همچنين اگر خبرى ادعا كند كه حجم ماه و خورشيد همان مقدار است كه با نگاه غير مسلح ديده مىشود و يا بگويد كره زمين بر روى شاخ گاوى استقرار يافته است، يا اينكه شيئى واحد در آن واحد هم موجود است و هم معدوم، آن را نمىپذيريم. اگر خبرى حاوى امور مخالف عقل و حكمت مسلّم هم باشد، دليل ضعف آن به حساب مىآيد. ما بايد در تميز صحيح از ناصحيح به اين امور توجه كامل داشته باشيم. حال اين خبر از هر طريق مىخواهد به ما رسيده باشد. براى ما چون ثابت است كه قرآن از طرف خداوند حكيم نازل شده و محتواى آن صددرصد درست است و آنچه اين امور را ثابت كرده معيارهاى عقلانى قابل فهم براى تمام عقلاء است، طبيعى است كه قرآن را ملاك تشخيص درست از نادرست قرار بدهيم. مضمون هر خبرى كه با قرآن هماهنگ نباشد.، قطعاً نمىتواند درست باشد. همچنين ما قطع و يقين داريم كه ائمه(ع) معصومند و مصون از خطا و اشتباه مىباشند. بنابراين نمىتوانيم خبرى را كه متضمن نسبت خطاء به ايشان باشد، بپذيريم. و اين براى ما يك ملاك *64* است؛ البته ملاكى كه به دليل عقلى و قابل فهم براى ما قطعى شده است. هنگام ارائه برهان بر ادعاهاى خود نيز از طريق استدلال خارج نمىشويم و راه ديگرى نمىپوييم. استنباط خود را بر گمان و حدس بنا نمىكنيم.
گفتگوى ما اقتضاء بررسى تمام مسائل را ندارد و ذكر تمام عوامل را بر نمىتابد. فقط از باب نمونه و تذكار مسائلى عرض مىشود. شما از نقش تسلط بر تاريخ و دانستن وقايع تاريخى در فهم احاديث و نصوص دينى غافل نباشد. تمام حوادث در بستر تاريخى خود شكل مىگيرد. انسان با زمان رابطه مقابل تأثير و تأثر دارد. در طول تاريخ انسان متأثر از شرايط محيز و فرهنگ خود بوده و نيز بر آن تأثير داشته است كه اين در تكوين و استمرار حوادث نقش بسزايى دارد و شكل عناصر حادثه و ميدان عمل آن را تعيين مىكند. اين موارد در تحقيق بايد به طور كامل لحاظ شود و عدم ملاحظه آن نقص بزرگى است. چرا كه انسان در ادوار تاريخى مختلف و در مكانهاى متفاوت، عواطف روحى و فرهنگ متفاوتى داشته و با تمايلات خاصى به مسائل مىنگريسته است. اين اختلاف بينش و فرهنگ از هر چه ناشى شده باشد، عمل و عكس العمل را متفاوت مىكند كه بايد در آن دقت كرد و در بررسى حوادث آن را ملاحظه كرد. آينه پژوهش: آيا باورهاى كلامى نيز مىتواند به عنوان معيار تشخيص صحيح از ناصحيح در اخبار و نصوص و قضاياى تاريخى شمرده شود؟
استاد: باورهاى كلامى ما به دو بخش كلى تقسيم مىگردد: باورهاى قطعى كه از حقايق ثابت حكايت دارد، مانند وجود خداوند سبحان، صفات جلال و جمال او، ارسال رسل و كتابهاى آسمانى، شرايع و احكام و معجزات، نقش پيامبران در جامعه انسانى و هدايت امّتها، امامت بعد از پيامبر اكرم، نقش و شخصيت امام در امت مسلمان. اين گونه قضاياى مسلّم كلامى و آنچه باورهاى يقينى و مسلّم ما را تشكيل مىدهد، به طور حتم نقشى اساسى در شناخت صحيح از ناصحيح دارد. چرا كه ما نمىتوانيم خبر معارض با اين باورها را بپذيريم. و اين به صورت ناخودآگاه وجود دارد؛ چه ما بپذيريم و چه نپذييم.
عقايد كلامى ما - خواسته يا ناخواسته - نقش بزرگى در تأييد و يا ابطال قضايا دارد. اگر روايتى از ظلم خداوند بر بندگان حكايت كند، ما در مردود دانستن آن منتظر بحث رجالى آن نمىشويم و بى درنگ آن را مردود مىشماريم؛ اگر چه از موثقترين راه روايت شده باشد. ما كه عقيده به عصمت انبياء و اوصياء الهى داريم، هر نصى را كه در بردارنده نسبت ناروايى به ايشان باشد، تكذيب مىكنيم. اين طريقه همه خردمندان است كه عقايد مسلّم و قطعى ايشان، معيارى قوى در شناخت ايشان به حساب مىآيد.
بخش ديگر باورهاى كلامى ما ممكن است از مطالعه و دقت در زندگى مؤمنين صدر اسلام يا مردان بزرگ تاريخ ناشى شود. گزيدن اين گونه باورها به عنوان معيار، مشكل است. چرا كه ايمان و اعتقادات، تنها محرّك انسان در اعمال و رفتار نيست؛ انگيزههاى بسيارى او را به حركت درآورده و به اعمال او نقش مىدهند. هنگامى عمل يك فرد مىتواند منشأ باورى درست باشد كه ثابت شود فقط به انگيزه ايمان و اعتقاد درست شكل يافته است و ثبوت چنين امرى جز براى انبياء و اوصياى ايشان بسيار مشكل است، مگر با روايات صحيح يا قرائن ديگرى ثابت شود كه اين امر نادر است.
آينه پژوهش: چه مقدّمات و وسائل جنبى را براى تاريخنگارى لازم و كارآمد مىدانيد.
استاد: از آنچه تا كنون عرض شد، دانستيم كه مطالعه و تحقيق در فرهنگ اسلام ويژگيهاى خاصى دارد و دقتهاى مخصوصى را مىطلبد. تاريخ اسلام نيز از اين قاعده استثناء نيست به ويژه آنچه مربوط به زندگانى نبى اكرم و اوصياى معصوم ايشان مىگردد. چرا كه گفتار، رفتار و تأييدات *65* ايشان براى ما ملاك و معيار عمل است و ما گفتار و رفتار و تأييدات مجرد نداريم. يعنى هر كدام از اينها بستر و زمينه خاصى دارند و از جهات متفاوتى قابل مطالعه و استفاده است. غير از اينكه هر كدام از اعمال، رفتار و تأييدات مىتواند از جنبههاى فكرى، رفتارى، سياسى، تاريخى، تفسيرى و فقهى مورد مطالعه و استناد قرار بگيرد، زمينه و بستر آن نيز بايد مطالعه شود. بنابراين محقق در تاريخ اسلام لازم است غير از داشتن دقت نظر كافى و نكته سنجى، احاطه كاملى بر تمام معارف و علوم اسلامى داشته باشد و در بررسى تاريخى خود آگاهى گسترده از سياستها و حوادث تاريخى قبل و بعد و معاصر موضوع خود داشته باشد. كسى كه در تاريخ پيامبر اكرم و ائمه معصومين تحقيق مىكند، نمىتواند تنها به نگاشتههاى ابن هشام، طبرى، يعقوبى، مسعودى، مقدسى و ديگران اكتفا كند و در پى آن به اظهار نظر بپردازد. چرا كه اين تحقيق بسيار حساس و خطير است. اگر خطايى در اينجا واقع شود، آثار سوئى در عقايد، آداب و ساير شؤون زندگى مردم به جا مىگذارد و آنان را به لغزشگاههايى مىكشاند كه راه نجات از آن ساده نيست. آينه پژوهش: مشكلات نگارش يك تاريخ تحليلى صحيح و استوار اسلامى را چه مىدانيد؟
استاد: البته موانعى نيست كه از ميان برداشتن آن محال باشد. مشكلات مهمى نداريم كه ارائه تصويرى روشن از تايخ اسلام را غير ممكن سازد. خطوط كلى تاريخ اسلام، قابل بهره بردارى و استفاده است. على رغم مسائل و موانع زيادى كه بر ميراث فرهنگى اسلام گذشته، هنوز اين ميراث از غنىترين مواريث فرهنگى بشر است و در نزد هيچ امتى چنين مجموعه عظيمى نيست. در اين مجموعه، نصوص قطعى السندى محفوظ مانده كه ما را به دقيقترين خطوط زندگى پيامبر اكرم و ائمه اطهار راهنمايى مىكند. غير از اينكه در قرآن، بسيارى از حوادث و جزئيات زندگى پيامبر اسلام و انبياى سلف و همچنين آنچه بر امّتهاى گذشته، مورد اشاره قرار گرفته و به آن عنايت شده است. قرآن كتابى آسمانى است كه هيچ گونه باطلى به آن راه نيافته است و اين خود از الطاف الهى و اختصاصى امت مسلمان است.
همچنين اگر روايات متواتر و آنچه دلائل قطعى بر ثبوت آن وجود دارد مورد ملاحظه قرار گيرد، نماى عمومى تاريخ اسلام و استخوان بندى اوليه تاريخ امّتهاى سابق شكل مىگيرد.
مشكل اساسى در نگارش تاريخ اسلام، شناخت جاعلان منحرفى است كه به انگيزههاى ناصواب، دروغهاى خرافى را وارد تاريخ اسلام كردند. اين جاعلان منحرف، توسط غاصبين مقام ولايت وخلافت اسلامى، اجير و تقويت مىشدند تا به دين و حوادث تاريخى رنگ دلخواه آنان را بزنند. در ميان آنان، گاهى تازه مسلمانهايى بودند كه به قصد تحريف دين از فرصت به دست آمده كمال سوء استفاده را مىجستند. همچنين مزدورانى كه در لباس آخوند دربارى، شيطنت مىكردند.
در اين راستا، بسيارى از حقايق در معرض تحريف قرار *66* گرفت و خرافات زيادى پا به زندگى مردم گذاشت و در تفكر و آداب و عادات ايشان ريشه دوانيد. اين امر اگر چه وصول به حقيقت را دشوار ساخته است، اما غير قابل دسترسى نگردانده است. كاوشى بيشتر و دقتى درخور مىخواهد تا معيارهاى صحيح، گزينش و بر آن اعتماد شود. بايد بدانيم كه شيعه در طول تاريخ، به لحاظ دور بودن از دستگاههاى ظلم و جور و حفظ ارزشهاى اعتقادى و اصالتهاى مكتبى خود، همواره از اين وعاظ السلاطينها به دور بوده و به اباطيل آنها اعتقاد نداشته است. به اين لحاظ، به روايات و نصوص منقول از شيعه، بهتر مىتوان اعتماد داشت و درصد بيشترى از حقايق را در آن يافت. آينه پژوهش: در ميان مجموعههاى پژوهشى موجود در فرهنگ اسلامى، جاى چه پژوهشى را خالى مىبينيد؟
استاد: من در مقدمه كتاب حيات فكرى و سياسى امامان شيعه تأليف برادر فاضل آقاى رسول جعفريان به پارهاى از اين بايستهها و كمبودها اشاره كردم. آنچه در اينجا مىتوانم عرض كنم اين است كه ما در زمينه حيات پيامبر اكرم و ائمه معصومين نيازمند پژوهشهايى عارى از افراط و تفريط هستيم. چرا كه اكثر پژوهشها در اين زمينه به افراط و تفريط آميخته شده است. برخى فقط به جنبه فضائل، كرامات و ذكر معجزات پرداختهاند و گويا نبوّت و امامت را تنها در اين مسائل مىديدهاند و چندان به اين خصوصيات تكيه كردهاند كه گويا تمام نبوّت و همه امامت، همان است و بس. متقابلاً برخى پژوهشها با ديدمادى نگاشته شده و بر محور مسائل سياسى تمركز يافته است. مجموعه حيات آن بزگواران را از زاويه حاكميت و دولت و موضع گيريهاى سياسى ايشان بررسى كرده است.
اختصاص دادن تاريخ ايشان به مسائل غيبى، كرامات و معجزات، ائمه را از متن زندگى مردم و آرمانهاى ايشان جدا مىكند. پيامبر و ائمه در مكانى واقع مىشوند كه هيچ كس تصور الگوپذيرى از آنها را نمىكند و به طور طبيعى متابعت و پيروى از ايشان به بوته فراموشى سپرده مىشود. نمايانده ائمه به عنوان شخصيتهايى كاملاً ويژه و استثنايى، آن بزرگواران را از جامعه دور كرده و زمينه ارتباط امّت با امام را مسدود مىكند. همچنين چهره ايشان را تنها از زاويه مسائل سياسى نگريستن، ويژگيهاى ديگر ائمه را مىپوشاند و نقش آنان را در هدايت انسان در سير تكاملى به سوى هدفهاى والاى الهى به فراموشى مىسپارد. به اين لحاظ ما در تاريخ پيامبر اكرم و ائمه معصومين نيازمند پژوهشهاى جامعى هستيم كه يك بعدى نبوده و تا حدّ ممكن ابعاد متفاوت زندگى آن بزرگواران را مورد ملاحظه قرار دهد. آينه پژوهش: اگر تأثيرپذيرى تاريخ نگاريهاى گذشته را از حاكميتها بپذيريم و نقش آن را گسترده بدانيم، در يك پژوهش تاريخى چگونه مىتوان از آن اجتناب كرد؟
استاد: تاريخ اسلام از ويژگيهايى برخوردار است كه با تاريخهاى ديگر قابل مقايسه نيست و براى آن بايد حسابى جدا باز كرد. اسلام به لحاظ اينكه يك شريعت فراگير نسبت به تمامى ابعاد وجود انسان است، طبيعتى خاص در صحنه فكر و عمل دارد؛ گرچه مسؤوليت كلّ انبياء تنها به تبليغ رسالت منحصر نمىگردد. بلكه شامل تربيت و تزكيه، رهبرى امت و حراست از دستاوردهاى انسانى و حياتى آنان مىشود و پيامبران، معلم، مربى، حاكم، قاضى، فرمانده، و سياستمدار بودند. اما اين خصوصيات در پيامبر اكرم، از قوتى خاص برخوردار بوده و به آن توجه بيشترى شده است. تا آنجا كه نسبت به مردم از خود آنان اولىتر بود. اين ويژگى را خداوند متعال به ايشان بخشيد و البته اين مقام به لحاظ شخصيت عالى و خصوصيات منحصر به فرد حضرت كسب شده بود. مردم موظف شدهاند كه از اين شخصيت عالى و انسان كامل *67* در به دست آوردن خير دنيا متابعت كنند. با رحلت پيامبر اكرم، اين امور مهم (به جز ابلاغ وحى) تعطيل نگشت و ادامه آن مسؤوليتهاى سنگين به عهده ائمه معصومين نهاده شد. جانشينان پيامبر نيز انسانهاى كاملى بودند كه خداوند آنان را براى ادامه اين مسؤوليتهاى بزرگ انتخاب كرده است.
پيامبران در طول تاريخ همواره با جباران و طاغوتها درگير بودند؛ چرا كه طاغوتها هيچگاه جز به سلطنت خويش نمىانديشيدند و حاضر نبوند به هيچ قيمتى امتيازات ظالمانه خود را از دست بدهند. آنان همواره مىكوشيدند تا با تمام توان، آثار پيامبران الهى را به نحوى از ميان ببرند. همچنين جبارانى كه در طول تاريخ اسلام جايگاه خلافت اسلامى را به ناحق غصب كرده بودند و به ظاهر خود را حامى شريعت و حافظ اسلام معرفى مىكردند و به ادعا، همت خود را در پياده كردن وظائف مىدانستند .آنان مزوّرانه مسيرى انحرافى را برگزيده بودند كه به هدم شريعت اسلام مىانجاميد. چرا كه نادان عهده دار تعليم و تربيت شده بود و ظالم منادى عدالت گشته بود و خائن امين شمرده مىشد و عامل به منكر، ناهى از آن شده بود. اين غاصبان جايگاه ولايت براى حفظ موقعيت خود به هر ناپاكى دست يازيدند و براى رهايى از اعتراض تودههاى مسلمان، دست جاعلان منحرف و آخوندهاى دربارى را در توجيه اعمال خود و جنايات بى شمار خويش بازگذاشتند. اينان نيز ضمن استحكام سلطه آن غاصبان، اهداف پليد خود را تعقيب مىكردند. در اين راستا، نقل روايت از پيامبر اكرم منع شد؛ نصوص زيادى كه شرائط امام وخليفه مسلمين را بيان مىكرد، از ميان رفت و به جاى آن روايات جعلى و دروغ رواج پيدا كرد. جانشينان به حق پيامبر كنار زده شده و به انزوا كشيده شدند. غاصبين خلافت اسلامى كه خود را مواجه با انبوه مشكلات و سؤالات مىيافتند، متأسفانه از كسانى كمك مىجستند كه بعضاً تازه مسلمانهايى بودند كه به انگيزههاى شخصى و هدفهاى ناپاك مسلمان شده بودند. و اين فرصت خيلى خوبى بود كه آنها براى ضربه زدن به اسلام از آن حداكثر استفاده را كردند.
اين مشكلى است كه بعد از رحلت پيامبر اكرم، در طول زمان بر فرهنگ اسلام عارض شده است. بنابراين محقق تاريخ بايد به اين امور توجه كامل داشته باشد.
اينجاست كه اهميت مراجعه به اهل بيت نبوت و معدن رسالت در اخذ معارف اسلامى روشن مىشود. مطمئنترين راه اخذ اين معارف، استفاده از منابعى است كه در نهايت خلوص و صفا آن را به ما مىرساند. در اين اخذ ما بايد بر طبق معيارهاى علمى و صحيح، سره را از ناسره بازشناسيم؛ البته در يك پژوهش درست و بى طرف در تاريخ اسلام ضرورت اين دقت و بازشناسى صحيح از سقيم مشخص مىشود .چرا كه محقق مىبايد نقشههاى آنان را كه به ناحق بر مسند خلافت اسلامى تكيه زدند، بشناسد و بشناساند. آنان كه خود را جانشين پيامبر معرفى مىكردند، طبيعى است كه بايد از عهده آن مسؤوليتها برآيند، وچون عاجز بودند، حيلهها انديشيدند و انحرافات ايجاد كردند. كسانى چون عبداللَّه بن سلام، كعب الاحبار و تميم الدارى، تازه مسلمانهايى بودند كه خود را به دستگاه خلافت نزديك كردند و اهداف و انگيزههاى خود را با نياز غاصبين خلافت پيوند زدند. آنان تا آنجا كه توانستند، با جعل حديث و ايجاد تحريف در آن، *68* ضربه به پيكر دين زدند، و هرچه هم كه نتوانستند به شاگردانشان واگذاشتند. نقل احاديثى از اين قبيل كه: از بنى اسرائيل روايت نقل كنيد؛ توانست راه زيادى از اباطيل و خرافات را به فرهنگ اسلام باز كند.
تيم الدارى، نصرانى الاصل و اولين كسى بود كه در مسجد پيامبر(ص) به قصه گويى پرداخت و به دنبال آن، قصه گوها زياد شده و نقل قصص رواج يافت. تا آنجا كه عدهاى قصه گو همراه معاويه بودند كه مردم شام را عليه مردم عراق تحريك مىكردند و با جعل روايات به تهييج آنها مىپرداختند. و اين در حالى بود كه رفته رفته نقل روايت از پيامبر ممنوع مىشد و متخلفين مجازات مىشدند. فتوحات سريع و گسترده جمعيتهاى جديد را به جمع مسلمانان مىافزود. كسانى كه تازه با اسلام آشنا مىشدند و با گذشته آن ارتباطى نداشتند، طبق جوّ غالب به راحتى گفتههاى فاتحين و حكام را مىپذيرفتند به اسلامِ حكومت در مىآمدند. خود اين لشگرهاى فاتح نيز در غفلت و جهل دست كمى از مغلوبين نداشتند. يكى از اين سپاه فاتح كه ابوموسى اشعرى نيز در ميان آنان بود، نمىدانستند كه آن كس كه محدث مىشود بايد وضو بگيرد يا نه؟ و اين براى ايشان سؤال بود! تا اينكه ابوموسى فردى را براى اعلام اين مسأله مأمور كرد. اين جهل و بىخبرى و همچنين گروههاى زياد تازه مسلمان شده، خود نيز زمينه مساعدى براى نشر دروغ و انديشههاى خرافى بود. تا آنجا وعاظ السلاطين قدرت پيدا كردند كه حتى در تصميم گيريهاى دارالخلافه به گونه مستقيم دخالت مىكردند. اين مسائل در تايخ اسلام پوشيده نيست و با كمى توجه به دست مىآيد.
ائمه معصومين (سلام اللَّه عليهم اجمعين) و شيعيان خالص ايشان همواره به مانند سدّى قوى در مقابل اينگونه انحرافات مىايستادند. گرچه ايشان از زمامداى مسلمين به ناحق كنار زده شده بودند، اما در سنگر حراست از اصالت فرهنگ اصيل اسلام مبارزى خستگىناپذير بودند كه رنج محروميتهاى اجتماعى، اقتصادى و حتى زندان و شكنجه و شهادت آنان را از هدف باز نمىداشت. ايشان همواره به تكذيب اباطيل و ادعاهاى دروغ مىپرداختند. مقابله ابوذر با فتواى نابحق كعب الاحبار در نزد خليفه سوم نمونهاى كوچك از اين مورد است. بنابر اين تأكيد مىكنم كه بازشناسى فرهنگ و ميراث حقيقى اسلام از آنچه تنها عنوان اسلامى را دارد، كارى است مشكل و از وظايف اوليه و حتمى محقق در تاريخ اسلام به شمار مىرود. آينه پژوهش: حضرتعالى در زمينه علوم قرآنى نيز پژوهشهايى داشتهايد، لطفاً در اين زمينه نيز يافتهها تجربيات خود را بيان كنيد.
استاد: آنچه من در زمينهعلوم قرآنى يافتم در يك جمله اين است كه در اين زمينه نياز به تحقيق و بازنگرى بيش از زمينههاى ديگر ضرورى است. چرا كه مسائل زيادى در اين زمينه از مسلّمات شمرده شده است كه اين گونه نيست و يك تحقيق درست با تكيه بر معيارهاى صحيح، خلاف آن را ثابت مىكند. از اين رو در اينجا نبايد به آنچه همه بر آن اتفاق ورزيدند اكتفا و اعماد كرد. از باب نمونه قرائتهايى كه راويان به پيامبر اكرم (ص) و بعضى از صحابه نسبت مىدهند كه حاوى برخى زيادتها و نقصانهاست، احتياج به بازنگرى و تحقيق دوباره دارد.
موضوع نسخ تلاوت با تمامى تفصيلات و شواهد آن و نيز موضوع جمع آورى قرآن در روزگار خلفا، و نزول قرآن بر هفت حرف و نظائر آن كه بسيار زياد است، بايد مجدداً مورد تحقيق قرار گيرد. در اينجا مسائل متعددى است كه اصل آن درست و از حيث مبدأ بلااشكال است. اما در بسيارى از جزئيات آن نياز به نگرشهاى عميق و تحقيقى احساس مىشود. مانند كتابى كه به نام مصحف على(ع) و مصحف فاطمه(س) شناخته شده و همچنين موضوع ترتيب سورهها و نزول آنها و نظائر آن.
*69* همچنين در زمينه علوم قرآنى اقوال باطل و تشكيكهاى گمراه كنندهاى وجود دارد كه بايد به آن پرداخت. چرا كه اگر حقايق به گونه درست روشن نشود، آثار سوء و غير قابل جبرانى را فراهم مىكند. از جمله اين موارد موضوع تحريف قرآن است. انگيزه بنده در كتاب حقائق هامة حول القرآن الكريم پرداختن به اين موضوع بوده است و خواستم اين نسبت نادرست را بزدايم؛ نسبتى كه مجعول جاعلان و دشمنان اسلام است. مسائل اين كتاب يكسره حول همين محور است. آينه پژوهش: تحقيقات شما در كتاب السوق في ضلل الدولة الاسلامية مىتواند به خوبى بحث فقهى در اين زمينه را يارى رسانده و به آن كمك كند. حضرتعالى نقش تحقيقات تاريخى را در رشد مباحث فقهى چگونه ارزيابى مىكنيد؟
استاد: بديهى است اسلام دينى است كه مىخواهد به زندگى انسان نظم داده و جنبههاى مختلف آن را در جهت اهداف الهى سوق دهد. و مسلّم است كه زندگى انسان در طول زمان دچار تحولات و دگرگونيهاى زيادى شده و مىشود، چرا كه محيط اجتماعى و شرايط معيشتى او دگرگون و نيازهاى او متفاوت مىگردد. در زمان حضور ائمه (عليهم السلام) امت مسلمان مىتوانست از ايشان يارى جسته و مسائل جديد خود را بشناسد و نيازمنديهاى جديد خود را مرتفع كند. شناخت چگونگى برخورد ائمه (عليهم السلام) با مسائل جديد براى ما خيلى راهگشاست. چرا كه فهم و آگاهى بيشترى را نسبت به احكام اسلامى و چگونگى بهره مندى از آن به دنبال دارد.
مسلمانها براى دريافت پاسخ مسائل جديد بايد به اهل ذكر - كه عالمان دينى هستند - مراجعه كنند. و علما بدون شك با مطالعه دقيق در چگونگى برخورد ائمه با مسائل جديد بهتر مىتوانند از متون اسلامى بهره برگيرند. البته تحولات اجتماعى و پيشرفتهاى علمى خود باعث آشكار شدن گنجهاى نهان در فرهنگ اسلامى مىشود. تحولات تاريخى و اجتماعى پرده از چهره بسيارى از معارف بلند اسلام بر گرفته و مىگيرد. معارفى كه تا گذشته چندان مورد توجه و عنايت نبوده است؛ امروز چهره ديگرى مىيابد. طبيعت معارف و احكام اسلام به گونهاى است كه در برخورد با تحولات تاريخى و اجتماعى دچار كهنگى و عقب ماندگى نمىشود و به گونهاى زنده با زمان پيش مىآيد و هيچگاه تنها به عنوان احكام ذهنى و معارف عقلى محض كه قابل پياده شدن نباشد، مطرح نمىگردد. بنابراين درك درست بسيارى از نصوص نيازمند آگاهى كامل از زمان، مكان و شرايطى است كه در آن صادر شده است. محيط و عكس العمل آن را در مقابل نصوص صادره بايد بشناسيم. شناخت اين موارد ما را در فهم حدود، قيود و درك اشارات و لطايف آن يارى مىكند. در كتاب السوق في ضل الدولة الاسلامية، نگاهى چنين داشتيم. نمونههاى عمل در اتخاذ تدابير لازم از طرف ولى امر و حاكم درباره بازار ذكر شده است و تلاش شده تا نشان داده شود كه اين تدابير از نوع تطبيق احكام اوليه و ثانويه شرعى چون قاعده لاضرر، لاحرج يا ضرورت وامثال آن نبوده است، بلكه اجراى تدابير مستقل با ويژگى مخصوص به خود بوده است. اين كتاب با حجم اندك خود مىتواند نمايانگر ميزان تأثير شناخت واقعيات خارجى در شناخت طبيعت نصوص صادر شده و اهداف آن باشد و به خوبى مىرساند كه اين شناخت فضاى گستردهاى را براى فهم بهتر نصوص و استفاده كامل از آن را فراهم مىآورد. آينه پژوهش: شما يك محقق خوب را داراى چه ويژگيهايى مىدانيد؟
استاد: زيور صبر و شكيبايى در كسب توفيق بيشتر نقش عجيبى دارد. آراستگى محقق به اين زيور تحمل دشواريها را براى او ساده و او را در رسيدن به اهداف بلند يارى مىكند. تيزهوشى و دقت در كاوش، حدسهاى او را به واقعيات نزديكتر مىكند و كمك خوبى براى اوست. محقق از اين راه، ساده تر به نصوص تاريخى در كتابهاى مختلف و فهم رابطه و تأثير و تأثر از يكديگر نائل مىشود و تفسير آنها براى او راحتتر مىگردد. محقق بايد قدرت تشخيص جزئيات و ارجاع درست آن به كليات را داشته باشد. آشنايى و مهارت در علوم مختلف اسلامى، بهره بردارى او را كامل و نتايج تحقيق او را دقيقتر مىكند. همچنين تسلط او بر معيارهاى صحيح در تحقيق، حاصل زحماتش را از خطاها دور مىكند و اعتقاد او به آنچه فراهم آورده است، زمينه پذيرش بهتر براى تحقيقاتش فراهم مىسازد. داشتن قدرت ارائه بهتر با قلم و بيانى روشن، ميزان بهره بردارى از آثار او را بالا برده و استقبال از آن را مىافزايد. دارا بودن شجاعت لازم در ارائه حقايق تاريخى اعتماد به آثار او را افزايش مىدهد. آينه پژوهش: يك اثر تحقيقى و مقبول داراى چه ويژگيهايى است؟
استاد: اصولاً محققى كه ويژگيها و شرايط لازم را داشته باشد، آثار خوبى خواهد داشت. شرايط يك محقق خوب و شرايط يك اثر تحقيقى خوب، هم آغوشند. اما در يك نگاه جداگانه، ويژگيهايى را كه براى يك اثر تحقيقى و مقبول مىتوان شمرد، به دو قسم تقسيم مىشود: يكى آنچه مربوط به شكل و صورت تحقيق مىشود، همچون سلامت ترتيب و نظم ابواب و انسجام مطالب. اين جدا از استحكام مطالب و متانت آن است. يك متن تحقيقى بايد عارى از هر گونه گزافه گويى و زياده گويى باشد. مطالب بايد با عبارات زيبا و روان بيان شده باشد. در آثار تحقيقى بحثهاى استطردادى و حاشيهاى موجب پراكندگى مطالب گشته و ذهن خواننده را پريشان مىكند. بحثها بايد به گونه كامل به هم مربوط و با يك نظم درست و منطقى به هم پيوند داشته باشد تا موجب خلط مباحث نگردد. مطالب مهم بايد در عبارات متوالى به گونه منظم و سلسله بندى شده بيايد تا خواننده بتواند به نحو منسجم و آگاهانه در حافظ خود آن را نگه دارد. در اين گونه آثار بايد هر نظرى به صاحب آن و هر قولى به قائل آن نسبت داده شود و با دقت كامل به درج منابع و مراجع به گونه تفصيلى پرداخته شود.
اما ويژگى دوم يك اثر تحقيقى مربوط به محتواى آن است. يك اثر تحقيقى نخست بايد حكايت از آزادانديشى و بى طرفى محقق بكند؛ چرا كه نگاه غير آزاد نمىتواند چندان عميق و فراگير باشد. حال آنكه لازمه اثر تحقيقى خوب، فراگيرى تمام جوانب بحث و بررسى كامل آن است. كليه مباحث بايد به مبادى و نتايج آن مربوط باشد و بر ضابطه و معيارهاى عام و كلّى تكيه كند تا خواننده بتواند بدون زحمت زياد از آن بهره كافى را بر گيرد و مباحث را تعقيب كند. آينه پژوهش: گفته مىشود كه حضرتعالى در تحقيقات خود بيشتر مسائل اختلافى را مطرح مىكند؛ نظر حضرتعالى نسبت به وحدت اسلامى چيست؟
استاد: چه خوب شد كه اين سؤال را مطرح فرموديد. نخست بد نيست به اين نكته اشاره كنم كه قبل از بيان وحدت اسلامى بايد معنى آن را بررسى كنيم. حضرت امام خمينى - رحمةاللَّه عليه - بيش از هركس ديگر منادى وحدت مسلمين بودند و در اين راه تلاش كردند، اما در عين حال مسأله امامت و حديث ثقلين و ديگر مسائل مورد قبول شيعه را به گونه مفصل در وصيتنامه الهى - سياسى خود مطرح فرمودند. و اين هيچ منافاتى با روحيه وحدت طلب ايشان ندارد؛ چرا كه بيان مسائل مورد اختلاف اگر به منظور تبيين حقايق و روشن نمودن آن باشد و در جوّ سالم و بدون هياهو مطرح گردد، نه تنها ضربهاى به وحدت نمىزند؛ بلكه زمينه را براى يك وحدت اسلامى و مستحكم نيز فراهم مىكند.
تحقيقات علمى و سر و كار داشتن با برهان و استدلال، لازمهاش بيان مسائل اختلافى است. شما در اينجا نمىتوانيد *71* مسائل اختلافى را مطرح نكنيد؛ چرا كه تحقيقات شما ناقص خواهد شد. اين جا بايد زبانى صريح، قاطع و علمى داشت و با استدلال كامل مواضع اختلاف را بيان و به تشريح حقايق پرداخت. و اين متفاوت است با جوهاى ناسالم وغير علمى كه مطالب اختلافانگيز در سطح نامناسب و به انگيزههاى ناسالم مطرح مىشود. مقام اين دو را بايد از يكديگر بازشناخت.
ما بايد به شدّت از جوهاى مسموم و ناسالم پرهيز كرده و مانع وجود آن بشويم؛ اما نبايد از بيان عقايد حقّ خود و استدلال درباره آن عاجز باشيم. البته ما بايد به استقبال واقعيات رفته و آنها را بپذيريم و از هيچ واقعيتى سربرنتابيم. روحيه علمى چنين اقتضايى دارد و نبايد هيچ كس از آن گلهمند باشد. عالَم تحقيق و علم، مجامله و مدارا و پرده پوشى را بر نمىتابد. حقيقت گمشده انسان است كه بايد در سايه تحقيق درست و بى طرف به دست آيد.
ما در حيطه گستردهاى از مسائل قانونگذارى، اعتقادى، تفسيرى و تاريخى، اختلافاتى داريم كه بايد با ادله كامل و روشن بيان شود و نمىتوان آن را ناديده گرفت. البته اين اختلافات وظيفه بسيار سنگينى را بر دوش كسانى مىگذارد كه مىخواهند نقشى در بيدارى امّت اسلامى داشته باشند. پيداست كه اين مسائل اختلافى نبايد هيچگاه به تفرقه و درگيرى منجر شود؛ بلكه بايد كليه تلاشها بر ايجاد وحدت - آن گونه كه مورد رضايت خداوند است - قرار بگيرد.
خداوند سبحان از همه مردم مىخواهد كه امتى يگانه باشند: إنّ هذه أمّتكم أمّة واحدة و أنا ربّكم فاعبدون. خداوند بر اين امّت شريعتى يكتا و دينى يگانه فرستاد و براى آن هدفى واحد معيّن كرده است. آينه پژوهش: حضرتعالى چشم انداز تحقيقات جديدى را كه در حوزه علميه شروع شده چگونه مىبينيد؟ عوامل رشد و توسعه اين تحقيقات را در ارتباط با سازمان حوزه چگونه ارزيابى مىكنيد؟
استاد: از جمله بركات فراوان انقلاب اسلامى در ايران، بيدارى مسلمانان و توجه غير مسلمانان به اسلام است. امروز وسائل ارتباطى، دنيا را به صورت يك مجموعه به هم پيوسته و نزديك در آورده است. برپايى يك دولت اسلامى كه بخواهد بر اساس معارف الهى جامعه را اداره كند براى دنيا قابل توجه و مطالعه است. از اين رو ديدهها متوجه منابع غنى و پربار اسلام شده است كه چگونه مىشود با آن، جامعه امروزى را اداره كرد. در اين راه سنگينترين وظيفه به عهده دانشمندان مسلمان است كه زمينه بازگشت به منابع غنى اسلام و بهره بردارى از آن را فراهم كنند. حوزههاى علميه و به ويژه حوزه علميه قم در اين زمينه بايد تلاش بسيار داشته باشد. ما بايد به خوبى از عهده اين وظيفه برآييم و به دنيا نشان بدهيم كه معارف غنى فرهنگ اسلام مىتواند زندگى انسان امروز را بهتر از هر فرهنگ ديگرى هدايت كند. شور و تحركى كه در زمينه مسائل تحقيقاتى در فرهنگ اسلام مىبينيم، قابل شكرگزارى است. اما كافى نيست، چرا كه نياز فراتر از آن است و ما بايد متناسب با آن تلاش كنيم. نهادهايى كه براى كار در زمينههاى مختلف تحقيقاتى تشكيل شده، خوب است؛ اما كافى نيست. اميدواريم كه اهتمام لازم به اين مهم شود.
در اين راستا ما بايد از گروههاى پرتلاش مخلص كه غيرت دينى دارند، استفاده كامل ببريم. البته بعد از اينكه آموزشهاى لازم و كافى را ديدند. همكارى و فوايد بسيار آن را نيز نبايد از نظر دور داشته باشيم. تمام مؤسسات تحقيقى ما بايد رابطه صميمى و نزديكى با يكديگر داشته باشند و در راستان اهداف مقدسشان يكديگر را يارى بكنند. در اين صورت انتقال تجربيات ممكن مىشود. منابع گستردهتر فراهم مىآيد، از دوباره كاريها و تكرار جلوگيرى مىشود و بر دقت نظر افزوده مىگردد. چرا كه كارهاى گروهى و *72* صميميتهاى جمعى بركات فراوانى دارد. اميدواريم به همت صاحبان همت بلند و دانشمندان با تجربه هر روز شاهد شكوفايى نهادهاى تحقيقاتى مخلص در زمينه فرهنگ و معارف غنى اسلام باشيم. آينه پژوهش: حضرتعالى تا كنون كتابهاى بسيارى منتشر كردهايد؟ اگر جواب مثبت است، اشاره به آن مىتواند مفيد باشد.
استاد: يك مشكل عمومى كه متأسفانه بسيارى از ناشران ما دارند - حتى ناشرانى كه از اموال غير شخصى اداره مىشوند - تجارى فكر كردن آنهاست. با كمال تأسف بسيارى از ناشران ما چنان كه بايد احساس مسؤوليت نمىكنند و در برخورد با مؤلف و تأليف، انگيزه خدمت به علم و جامعه علمى را ندارند. ناشران كه بايد به قصد تعالى فرهنگ جامعه و رشد مسائل فرهنگى، برخوردى تشويقآميز و مسؤولانه با مؤلفين داشته باشند تا از اين راه مقدارى از مرارتهاى دوران پژوهش آنان برطرف شود، چنان برخوردى دارند كه نه تنها خستگى و مرارت را به تن مؤلف باقى مىگذارند؛ بلكه به آن نيز مىافزايند.
هنگامى كه بين يك اثر حماسى كه در مدت كوتاه و بدون نياز به تلاش عقلانى سنگين فراهم آمده، با يك اثر تحقيقى كه تلاش بسيار براى دست يافتن به مصادر و منابع آن انجام شده يكسان نگريسته شود، و ملاك امتياز تنها تعداد صفحات باشد، خستگى به تن محقق مىماند. محققى كه ساليان دراز با تلاش بسيار به هدف خدمت به فرهنگ و تعالى آن كوشيده است.
شگفتانگيز است كه بعضى از ناشران به لحاظ مقدار حق التأليفى كه مىپردازند، چنان بر مؤلف منّت مىگذارند كه گويى زندگى او را اداره مىكنند. در حالى كه اين مقدار حق التأليف، بهاى رونويسى يك كتاب نيز نيست. اگر به مؤلف به ديده رونويس كننده هم نگاه بكنيم، باز حق او بيشتر است. پس چه جاى منت؟!
اگر مؤلف و محقق در تلاش به سوى تعالى و رشد فرهنگ گام بر مىدارد، بايد او را حمايت كرد. حداقل نبايد حركاتى صورت بگيرد كه روحيه تحقيق و ژرفنگرى را از بين ببرد.
تأسف آور است كه گاهى برخى از ناشران به جز سود به مسأله ديگرى نمىانديشند. گاهى در شناسنامه كتاب تيراژ آن 2000 ذكر مىشود؛ اما در محاسبه با مؤلف 1000 عدد محاسبه مىشود! و توجيه مىكنند كه عدد 2000 به لحاظ دستيابى به كاغذ ذكر شده است كه اين درست نيست. و گاهى نيز اثر مؤلفينى را بدن هيچ گونه اجازه و هماهنگى، ترجمه و تجديد چاپ مىكنند.
حداقل انتظارى كه ما از ناشران داريم اين است كه رنج تحقيق و تأليف آثار گرانقدر علمى را درك كنند و به آنچه مىتواند در خدمت و تعالى فرهنگ قرار بگيرد، به صورت كالاى تجارى ننگرند؛ چرا كه مؤلف، توليد كننده يك كالاى خوراكى و صنعتى مصرفى نيست.
گفتنى است كه برخى از مؤلفان و محققان نيز با تأليف و تحقيق اين گونه برخورد مىكنند، كه اين نيز در جهت كم بها ساختن ارزش پژوهش و دانش است.
به هر حال براى تعميم و تعميق و گسترش ابعاد تأليف و تحقيق بايد جايگاه والاى آن در جامعه به درستى شناسانده شود، و مسؤولان فرهنگى جامعه بدان توجّه كنند و ارج نهند.
***
سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى ايران
حفظ و نگهداى آثار فرهنگى و اسناد و مدارك تاريخى انقلاب اسلامى ايران ضرورتى بود كه از ابتداى پيروزى انقلاب احساس مىشد. چرا كه احياء فرهنگ و ارزشهاى اسلامى نياز به يك دگرگونى ژرف فرهنگى و اجتماعى داشت. باشد كه از اين آثار و اسناد سودى بسيار عايد گردد.
در پاسخ به اين نياز مبرم، سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى در سال 1361 تأسيس شد تا ضمن گردآورى و حفظ مدارك و اسناد فرهنگى انقلاب، زمينه بهرهگيرى از آن را براى پژوهشگران در ريشههاى فرهنگى انقلاب اسلامى ايران فراهم آورد. از اين رو، حفظ و احياء و ارائه مدارك و اطلاعات فرهنگى انقلاب اسلامى ايران و فراهم آوردن امكانات لازم براى پژوهش، مطالعه و بهره بردارى از اين منابع، وظيفه اصلى اين سازمان است كه با تلاش بسيار سعى شده كه با استفاده از تازهترين تكنيكهاى گردآورى، حفظ و اطلاع رسانى انجام يابد.
با نگاهى گذرا به سه بخش عمده موجود در سازمان، با چگونگى فعاليتهاى آن براى دستيابى به اهدافى كه اشاره شد، آشنا مىشويم. 1- بخش ارتباطات، مبادلات و خدمات فرهنگى
اين بخش از سه گروه تشكيل يافته است:
الف: گروه مشاوران و خدمات فرهنگى كه برقرارى ارتباط فكرى و مشاوره و ارائه خدمات فرهنگى به متقاضيان داخلى و خارجى به عهده آنان ست. كتابخانه و آرشيوهاى مختلف سازمان، اين گروه را در ارائه خدمات يارى مىكند.
ب: گروه شناسايى، جمع آورى و مبادله آثار مكتوب، سمعى و بصرى انقلاب اسلامى و تحولات ناشى از آن در داخل و خارج از كشور. وظيفه اين گروه است كه در اين راستا به گردآورى كتب، نشريات، نوارهاى سخنرانى و مصاحبه، عكس و اسلايد، پوستر، جزوه، اعلاميه و تمبرهاى يادبود مىپردازد. همچنين شناسايى و ايجاد ارتباط با مراكز مشابه فرهنگى و پژوهشى كه در داخل و خارج از كشور در زمينه انقلاب اسلامى فعاليت دارند، به عهده اين گروه است.
ج: گروه ارتباطات فرهنگى كه استمرار بخشيدن به ارتباط با مراكز فرهنگى و پژوهشى و انتشاراتى داخل و خارج از كشور به منظور مبادله اطلاعات در جهت غنى كردن مخازن كتابخانه و آرشيوهاى سازمان و همچنين شناساندن سازمان در سطح جهانى به عهده اين گروه است. برگزارى نمايشگاه، سمينار و كنگره در داخل و خارج از كشور، قدمهاى مثبتى است كه در اين راه برداشته شده ست.
*74* 2- بخش پژوهش، سند آرايى و انتشارات
پژوهشهاى فرهنگى با كيفيت ويژه و تنوع و دلپذيرى، سازمان را به يك محيط علمى و آموزشى تبديل كرده است؛ به گونهاى كه بخش اساسى فعاليتهاى سازمان را به خود اختصاص داده است.اين بخش نيز از گروههاى مختلف به سرپرستى مديريتهاى ذيل تشكيل يافته است.
الف: مديريت پژوهشهاى فرهنگى. وظايف اين مديريت كه از سال 68 فعاليت خود را آغاز كرده، عبارت است از: پژوهش در مسائل و مبانى فرهنگى انقلاب اسلامى؛ پژوهش درباره شخصيت و آثار فرهنگى رهبر فقيد انقلاب اسلامى؛ گردآورى و ذخيره سازى نتايج تحقيقات؛ ترجمه منابع مفيد براى شناساندن انقلاب اسلامى به جهانيان؛
ب: مديريت نمايه سازى. به منظور بازيابى سريع و بهره بردارى كامل از اسناد و مدارك مكتوب و صوتى و تصويرى، اين اسناد و مدارك نمايه سازى مىشود و با اين كار طبقه بندى، آرشيو و ارائه خدمات به متقاضيان، بهتر و سريعتر انجام مىپذيرد. از جمله طرحهاى نمايه سازى كه در اين بخش به عنوان نمونه انجام شده است، نمايه سازى احاديث و روايات ائمه معصومين - عليهم السلام - است كه تاكنون ده جلداز كتاب بحارالأنوار نمايه سازى شده و اطلاعات آن به كامپيوتر داده شده است. فعاليتهاى اين بخش عبارت است از: نمايه سازى مقالات نشريات ادوارى؛ نمايه سازى جزوات و مدارك فرهنگى مربوط به انقلاب اسلامى؛ آماده سازى و نمايه سازى و ذخيره عكسهاى لازم؛ تهيّه فهرست راهنما. مجموعه فهرست مقالات فارسى در مطبوعات جمهورى اسلامى ايران، بخشى از حاصل نمايه سازى نشريات ادوارى است.
ج: مديريت فهرست نويسى (كاتولوگينگ). با فهرست نويسى، شناسايى كتاب و محتواى آن به راحتى امكانپذير مىشود. در بخش فهرست نويسى، كتابها برابر استانداردهاى بين المللى فهرست نويسى، توصيفى و تحليلى مىشود و مطابق نظام رده بندى كنگره (L.C.) شماره گذارى و رده بندى مىشود.
د: مديريت تدوين اصطلاحنامههاى مختلف به منظور استاندارد كردن اصطلاحات مورد استفاده كارشناسان رشتههاى علمى گوناگون شروع شده است.از سال 1361 براى اولين بار طرح تهيه آن در ايران توسط سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى پىگيرى شد. ضمناً بررسى كليد واژههاى مورد استفاده در نمايه سازى و كنترل ترجمه آنها و زمينه كاربردى صحيح آن با استفاده از اصطلاحنامه و واژهنامههاى موضوعى جزء دستور كار است.
ه: انتشارات. انتشار و ارائه اسناد و مدارك فرهنگى انقلاب براى مؤسسات و افراد پژوهشى از اهداف بزرگ سازمان است. در اين راستا با بهرهگيرى از اسناد و مدارك گردآوى شده تا كنون كتابها و جزوههاى متعددى انتشار يافته است. در ميان انتشارات سازمان مجموعه گرانقدر صحيفه نور جايگاه ويژهاى دارد. اين مجموعه كه به صورت گروهى گردآورى و تنظيم شده است، در برگيرنده پيامها، احكام و رهنمودهاى حضرت امام خمينى - قدس سره الشريف - است كه بدون كم و كاست و تغيير در بافت كلام حضرت امام - ره - تدوين و منتشر شده است. اين مجموعه جدا از ارائه تاريخ پرفراز و نشيب انقلاب، منشور انقلاب نيز هست كه مجموع آن را 22 جلد تشكيل مىدهد. فهرست انتشارات سازمان به شرح زير است.
1- صحيفه نور، 22 جلد
2- پيام (مجموعه پيامهاى حضرت آيت اللَّه خامنهاى مقام معظيم رهبرى)، 1 جلد
3- فرزند ملت در آينه انقلاب اسلامى (مجموعه سخنرانيهاى شهيد رجايى)، 2 جلد
4- جنگ تحميلى، 1 جلد
*75* 5- مصاحبهها (مجموعه مصاحبههاى حضرت آيت اللَّه خامنهاى مقام معظم رهبرى در زمان رياست جمهورى سالهاى 60 تا 65)، 4 جلد.
6- فهرست نشريات موجود در كتابخانه سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، 1 جلد.
7- در مكتب جمعه (مجموعه خطبههاى نماز جمعه تهران به ترتيب تاريخ)، 3 جلد.
8- فروغ انديشه (مجموعه سخنرانيها، مصاحبهها و برنامه دولت شهيد دكتر باهنر)، 2 جلد.
9- غروب آفتاب در محراب جمعه (مجموعه خطبههاى نماز جمعه شهيد اشرافى اصفهانى)، 2 جلد.
10- مجموعه اطلاعيههاى سومين شهيد محراب آيت اللَّه صدوقى از قبل از انقلاب اسلامى تا زمان شهادت، 1 جلد.
11- فهرست مقالات فارسى در مطبوعات جمهورى اسلامى ايران سالهاى 61 تا 65، 20 جلد.
12- مصاحبههاى حجت الاسلام و المسلمين هاشمى رفسنجانى در سال 62، 1 جلد.
13- راهنماى تدوين كتابشناسى، 1 جلد.
14- مكاتبات شهيد رجائى با بنى صدر، 1 جلد.
15- آيين نگارش، 1 جلد.
16- نگاهى به زندگانى رهبر هميشه جاودان، 1 جلد.
17- فهرست مقالات جنگ تحميلى در مطبوعات جمهورى اسلامى ايران، 4 جلد.
18- فهرست روزنامههاى موجود در كتابخانه سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، 1 جلد.
3- بخش تمركز و تجهيز مدارك
ارائه خدمات فنى و همچنين تغذيه ديگر بخشهاى سازمان از جمله وظايف اين بخش است. كتابخانه و آرشيوهاى سازمان اين بخش را در ارائه خدمات يارى مىكند. در يك نگاه گذرا به اين بخش با واحدهاى متفاوت برخورد مىكنيم.
الف: كتابخانه. مجموعهاى بيش از صدهزار جلد كتاب و نشريات ادوارى، كتابخانه سازمان را تشكيل مىدهد. از اين تعداد حدود هزار جلد نسخه خطى و هزار جلد كتاب چاپ سنگى است. كتابخانه داراى چهار مخزن كتابهاى *76* فارسى، عربى، لاتين و نشريات ادوارى است. بخش عظيمى از اين مجموعه با روش كنگره (L.C.) فهرست نويسى شده است. كتابخانه ضمن ارائه خدمات به بخشهاى ديگر سازمان، به تعداد زيادى مراجعه كننده بيرونى از جمله دانشجويان و هيأت علمى دانشگاهها نيز ارائه خدمت مىكند.
ب: آرشيو. از يخشهاى فعال و دينى سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، آرشيوهاى متعدد آن است. در اين آرشيوها مدارك و اسناد فرهنگى بسيار جالب و تاريخى و در بسيارى مواردى منحصر به فرد نگهدارى مىشود. آرشيوهاى سازمان عبارت است از:
1- آرشيو عكس و اسلايد. در اينجا ضمن آماده سازى اوليه و رده بندى عكس و اسلايدهاى لازم از آنها نگهدارى مىشود. كه حاصل آن تا كنون گردآورى حدود 000/150 مدرك و سند فرهنگى مربوط به انقلاب اسلامى است. اين مدارك اعم از عكس، اسلايد، پوستر، نگاتيو، كنتاكت و تمبر است. مدارك گردآورى شده نسخت تفكيك و دسته بندى مىشود. آنگاه در قسمت نمايه سازى از تمام آنها كنتاكت و ميكروفيلم گرفته و آرشيو مىشود.
2- آرشيو صوت. در اين آرشيو حدود 000/25 نوار كاست و ريل نگهدارى مىشود كه تعداد زيادى از آن نمايه سازى شده است. نوارهاى موجود عبارت است از سخنرانى و پيامهاى حضرت امام خمينى - قدس سره الشريف، خطبههاى نماز جمعه تهران، خطبههاى نماز جمعه قم، دروس حوزه علميه، درسهايى از قرآن، سخنرانيها و جلسات مجلس شوراى اسلامى، سيماى فرزانگان، بررسى راديوهاى بيگانه، تفسير موضوعى قرآن و... واحد صدابردارى سازمان موظف است كه از سخنرانيهاى مقامات طراز اول جمهورى اسلامى و همچنين برنامهها و مراسم مهم و جلسات مجلس شوراى اسلامى و... نوار تهيّه كرده و جهت حفظ و نگهدارى به اين آرشيو تحويل دهد.
3- آرشيو مدارك كتبى. حدود 000/15 عنوان مدارك مكتوب (غير از كتاب) در اين آرشيو نگهدارى مىشود.
4- آرشيو سياسى. در اين آرشيو، كتابها، نشريات، جزوهها و اعلاميههاى گروههاى مختلف سياسى نگهدارى مىشود و براى كتب سياسى فهرست تهيّه مىگردد.
5- آرشيو حج خونين. پس از جنايات آل سعود و كشتار حجاج بيت اللَّه الحرام كه در مكه صورت گرفت. آرشيوى از مدارك اين فاجعه در سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى تشكيل شد و تا كنون مدارك زياد و گاه منحصر به فردى در اين زمينه گردآورى شده است.
6- آرشيو نگارش. اين آرشيو مجموعهاى است شامل 000/22 پرونده از سابقه كتابهايى كه از سال 1316 تا 1357 براى بررسى و اجازه چاپ به اداره نگارش وزارت فرهنگ و هنر سابق تحويل داده شده است. اين مجموعه سير تطور سانسور كتاب را در دوران طاغوت به خوبى نشان مىدهد.
ج: واحد كامپيوتر و ميكروفيلم. براى افزايش سرعت و اعمال دقت بيشتر در ارائه خدمات فرهنگى و اطلاع رسانى، سازمان از سيستم و تجهيزات كامپيوترى استفاده كرده است. در نخستين گام، كامپيوتر در تدوين فهرست مقالات فارسى به كار گرفته شد و معلوم شد كه در ذخيره سازى و بازيابى اطلاعات و همچنين افزايش سرعت و دقت مفيد است و مىتواند در ارائه خدمات اطلاع رسانى زمينه استفاده از امكانات مخابراتى را نيز فراهم آورد.
سازمان طرح بهرهگيرى از كامپيوتر را در آرشيوها و كتابخانه و ايجاد شبكه اطلاع رسانى به منظور مبادله اطلاعات با ديگر مراكز پژوهشى، در نظر دارد. مجموعه مركز ميكروفيلم سازمان از مراكز مجهز اينگونه خدمات در سطح كشور است كه علاوه بر ارائه خدمات به ديگر بخشهاى سازمان، به مؤسّسات پژوهشى ديگر نيز ارائه خدمت مىكند.
معرفيهاى اجمالى
مهدوى راد محمدعلى
معجم احاديث الامام المهدى. الجزء الاول و الثّانى:
احاديث النبي
گروهى از فاضلان، با اشراف على كورانى. (قم، مؤسسة المعارف الاسلامية، 1411). 1130 وزيرى.
آرمان نجات انسان و رهايى بشر از تنگناها و ستمها و نارواييها، از جمله موضوعات مورد تأكيد و بنيادين مكتبها و مسلكهاى گونه گون بوده و هست. در حوزه فرهنگ اسلامى اين حقيقت جلوهاى زيبا دارد و در احاديث پيامبر عظيم الشأن اسلام، كلمات مربوط به اين آرمان والا و «خورشيد مغرب» بدانسان فراوان است كه محققان و محدثان بزرگى از اهل سنت به تواتر آن تصريح كردهاند. (منتخب الاثر، ص 5؛ خورشيد مغرب، ص 81). امّا احاديث مربوط به اين «آرمان مطلوب حق پرستان» و «آشكارساز مظاهر ايمان» و «پاسدارنده ناموس خداى و نابود سازنده كافران»، چهره دل انگيزتر و تنبه آفرينتر به خود گرفته است. اين تعاليم آنگاه كه در ترسيم حالتى با عنوان «انتظار» رخ مىنمايد، به گفته منتظرى پرشور و محققى توانمند: «آتشفشانى در اعصار، و غريوى در آفاق، خونى در رگ زندگى و قلبى در سينه تاريخ است». (خورشيد مغرب. محمدرضا حكيمى، فصل انتظار، ص 259. آنچه در داخل گيومهها آمده است، از كتاب ياده شده آوردهام.)
روشن است كه مدارك وجود و ظهور منجى و آمدن مهدى - عج - و مسائل مربوط به آن بزرگوار، منحصر به مآخذ و منابع يك مذهب اسلامى نيست؛ بلكه روايات و مدارك اسلامى در اين باره نزد همه مسلمانان وجود دارد؛ رواياتى بسيار با اسنادى معتبر و صحيح. محققان بزرگ و محدثان عاليقدرى در نوشتههاى خود اين روايات را آوردهاند و برخى در نگاشتههاى مستقلى به گردآورى اين احادث همت گماشتهاند. در جهت فهرست نگارى اين آثار و عرضه ابعاد گونه گون اين پژوهشها تاكنون گامهاى سودمندى برداشته شده است. (اين بنده در مجالى ديگر از كتابنامههاى اين موضوع ياد كردهام. ر.ك: مجله حوزه شماره 27، ص 200). امّا فراهم آوردن تمام اين سرمايه سترگ كارى كارستان مىطلبيد كه اينك - سپس خداى را - با تلاش و سختكوشى تنى چند از محققان و با همت «بنياد معارف اسلامى» در قم، جامه عمل پوشيده و دو مجلّد از اين *78* مجموعه در اختيار «طالبان خورشيد» و جستجوگران آگاهى درباره امام زمان - ارواحنافداه - قرار گرفته است. از ابعاد پژوهش و منابع كار پيشتر در مقاله ياد شده سخن گفتهام؛ اينك مىافزايم كه اين دو جلد جامع احاديث پيامبر اسلام - ص - درباره امام زمان - ع - است. (البته بدون رواياتى كه در تفسير آيات آمده است). و مجموع آنها به 560 حديث رسيده است. احاديث بر اساس تسلسل منطقى و با توجه به محتواى آن رده بندى شدهاند. بدين سان كه از احاديث مربوط به ماقبل ظهور مىآغاز و با آنچه مربوط به شخصيت امام - عج - و ظهور آن بزرگوار است، ادامه مىيابد. متن احاديث از كهنترين منابع موجود برگزيده شده و آنگاه تمام منابع و مصادر ديگر به ترتيب تاريخ ثبت شده است. متن احاديث با تمام دقت و بدون هيچ گونه تصرّف آمده است و در تبيين و توضيح چگونگى آنها، به صحّت و سقم آنها توجهى نشده است. اگر دو حديث تا حدود زيادى مشابه بودهاند، يك شماره در كنار يكى از آنها نهاده شده و بقيه بر اساس آنچه در مصادر آمده، ثبت شده است. در هر جلد فهرست دقيق احاديث آمده است و در پايان جلد دوّم فهرستهاى فنى كتاب، شامل فهرست موضوعات، روات، اعلام، اقوام و اصحاب و صفات مهم، اماكن، جنگها و ملاحم، زمانها، ارقام و اعداد، اسلحهها و ابزار، جوارح و اعضاء، لباسها و پوشيدنيها، درختها و گياهها و فهرست منابع آمده است. پايان بخش كتاب فهرست الفبايى موضوعى مستخرج از متن روايات است. اين فهرست در بهره ورى محققان از احاديث و سهل الوصل ساختن متون روايات بسيار سودمند و كارآمد است. كتاب مقدمهاى دارد كه در ضمن آن از چگونگى پژوهش و شيوه تنظيم كتاب سخن رفته است.اين مجموعه اثرى است عظيم، كارآمد و روشمند كه بى گمان محققان و پژوهشگران، دقت عمل، تنظيم دقيق و تأليف روشمند آن را خواهند ستود و پژوهشيان اين مباحث از آن فراوان بهره خواهند برد. دانشنامه جهان اسلام. حرف «ب»، جزوه اوّل
زير نظر احمد طاهرى عراقى، سيد مصطفى ميرسليم، نصراللَّه پورجوادى. (تهران، بنياد دايرةالمعارف، 1369). 15 + 160 ص، رحلى.
دايرةالمعارف نويسى گو اينكه در مجموعه آثار مدوّن اسلامى سابقهاى ديرينه دارد؛ امّا در ساخت و صورت و محتواى امروزين آن عمرى دراز ندارد. اوّلين دايرةالمعارف اسلامى در نخستين سالهاى قرن بيستم به زبان فرانسوى و انگليسى و آلمانى در شهر ليدن هلند منتشر شد و پس از آن در برخى از كشورهاى مسلمان ترجمه گرديد. (ر.ك: دانشنامه جهان اسلام، ص 11).
به هر حال، بسيارى از آنچه تا كنون با اين عنون فراهم آمده - حال به هر انگيزه - گرچه گاه عنوان اسلام را يدك مىكشيدند؛ امّا نسبت به مسائل اسلامى و به ويژه تشيع، بيشتر تحريف و تبديل بود تا پژوهش و تحقيق. پس از انقلاب اسلامى گامهاى سودمندى در جهت تدوين و نگارش دايرةالمعارف برداشته شد كه پيش از اين شاهد انتشار جلدهاى اوّل و دوّم دايرةالمعارف تشيّع و جلدهاى اوّل تا سوّم دايرةالمعارف بزرگ اسلامى بودهايم. اينك اوّلين جزوه «دانشنامه جهان اسلام» منتشر شده كه قابل توجه و شايان تقدير است. دانشنامه جهان اسلام كه چگونگى تدوين و تاريخچه آن پيشتر در اين نشريه ياد شده است (آينه پژوهش، شماره 3، ص 66)، از حرف «ب» آغاز شده و به صورت جزوههاى 160 صفحهاى عرضه خواهد شد. آنچه اينك در طليعه آن به روشنى پيداست، نشانگر دقت، استوارنگارى و همت بلند بانيان آن است.
بى گمان نقد و تحليل عالمانه و دقيق اين جزوه و جزوههاى بعد به انگيزه خدمت به فرهنگ اسلامى و حيثيت فرهنگى ايران اسلامى مشكور و مأجور خواهد بود. آنچه اينك نيز در اين معرفى اجمالى ياد مىشود - كه حاصل تورقى شتابان است - به انگيزه ياد شده قلمى مىگردد. در صفحه چهار آمده است: «براى وقايع ايران و افغانستان در دوره *79* معاصر (از 1300 شمسى به بعد) تاريخ هجرى شمسى در كنار هجرى قمرى آمده است.» يادآورى مىشود كه در موارد متعدّدى اين قاعده رعايت نگرديده است؛ از جمله در صفحات 121 تا 124 و... . همچنين اين ناهمگونى در جمادى الآخر و جمادى الثانى و جمادى الأولى و... نيز ديده مىشود: ص 72، 73، 79، 93 و... . در ص 75 از كتاب كلامى مشهور خواجه نصيرالدين طوسى به عنوان تجريد الكلام ياد شده كه تجريدالاعتقاد صحيح است. در مقاله «بابويه» ترديد برخى از محققان درباره توقيع امام حسن عسكرى به على بن الحسين بابويه آمده است. فراتر از منبع ياد شده در اين مقاله، در منابع ديگر صدور اين توقيع با پژوهش و دقت منتفى دانسته شده است. (ر.ك: آينه پژوهش، شماره 3، ص 32). در همان مقاله درباره رابطه كتاب «الشرايع» على بن بابوبه با «فقه الرضا»، از جمله منابع مهم قابل مراجعه و ارجاع، رساله فصل القضاء مرحوم آيت اللَّه حسن صدر و مقاله آقاى استادى (مشكوة، شماره 3) و مقدمه چاپ جديد فقه الرضا را مىتوان نام برد. در ص 13 آمده است: «... كلمه «صراط» و «سبب» و «طريق» و «سبيل» نيز كه همه تعبيراتى ديگر از «باب اللَّه»اند براى ائمّه بكار رفته است». اصل اين ادّعا جاى حرف دارد؛ افزون بر اين پس از يادكرد اين تعابير، شايسته بود از «وسيله» نيز ياد شود: يا ايّها الّذين آمنوا اتّقوااللَّه وابتغوا اليه الوسيلة» (ينابيع المودة، ص 466؛ احقاق الحق، ج 14، ص 498). در ذيل مدخل روزنامه باختر امروز (ص 124) آمده است: مقالات اجتماعى و سياسى و بررسى تحولات سياسى جهان به قلم و امضاى ذبيح اللَّه منصورى نوشته مىشد». گويا ذبيح اللَّه منصورى ارتباطى با روزنامه باختر امروز نداشته است و نويسنده مقاله، سپهر ذبيح را كه مفسّر سياسى روزنامه باختر امروز بوده، با ذبيح اللَّه منصورى اشتباه گرفته است (ر.ك: ايران در دوران دكتر مصدق. ترجمه محمد رفيعى مهر آبادى. تهران، انتشارات عطائى، 1363. ص 18).
در مجموع، دانشنامه جهان اسلام از دقّت نظر و إحكام قابل توجهى برخوردار است. اميد است اينك كه جزء اوّل آن انتشار يافته است؛ نشر جزوههاى بعدى نيز ديرى نپايد و در فواصل زمانى كوتاهى منتشر شود. جامع الاخبار و الآثار عن النبى و الأئمةالأطهار:
كتاب القرآن
محمد باقر ابطحى اصفهانى. (قم، مؤسسة الامام المهدى - عج - 1411). ج 1 و 2، 675 - 542ص، وزيرى.
تفسير آيات الاهى با روايت مأثوره از پيامبر و ائمه اطهار - ع - از كهنترين نمونه هاى تفسيرى قرآن كريم است. و روشن است كه مطمئنترين و استوارترين نوع تفسير هم - اگر صدور روايت قطعى و مطمئن باشد - خواهد بود. در ميان دهها تفسير با ديدگاههاى گونه گون، تفاسير نقلى حجم عظيمى را تشكيل مىدهند كه در اين مجال - عنوان مشهورترين آنها - مىتوان از تفسير طبرى، تفسير ابن كثير، درالمنثور سيوطى، تفسير عياشى، تفسير قمى، نورالثقلين و تفسير برهان نام برد. بى گمان همه روايات تفسيرى در اين مجموعههاى ياد شده فراهم نيامده است و جستجوگران نصوص تفسيرى اگر در منابع مختلف تفحّص كنند، قطعاً به روايات بسيارى افزون بر آنچه در اين مجموعهها آمده است، دست خواهند يافت.
آقاى سيد محمدباقر موسوى ابطحى ساليان درازى است كه به فراهم آوردن تمام روايات مأثور از پيامبر و اهل البيت - ع - همت ورزيده است كه اينك دو جلد آن درباره قرآن و فضايل سورهها منتشر شده و بقيه مجلدات - كه شايد به پانزده مجلّد برسد - پس از اين منتشر خواهد شد. جلد دوّم اين مجموعه يكسره مشتمل بر رواياتى است كه در فضايل سورهها و آيهها وارد شده است. جلد اوّل در ضمن ابوابى، مسائل مربوط به قرآن و چگونگى آن را مطرح مىكند. برخى از عناوين بابها چنين است: اسماءالقرآن، نزول القرآن، *80* صيانةالقرآن من التحريف، جمع القرآن، إنّ القرآن و العترة ثقلان لا يفترقان، فضل القرآن و اجازه، افضليةالقرآن، فضل تعلم القرآن و تعليمه، استماع القرآن، قرائة القرآن، وظائف العباد تجاه القرآن، تفسير القرآن و تأويله و... .
در گردآورى اين مجموعه به بسيارى از مجامع حديثى، تفسيرى چاپى و خطى مراجعه شده و اگر روايتى عيناً در مصدرى ديگر نيز بوده، ياد شده است. در پانوشتها مصادر و منابع روايات آمده و به اختلاف نسخهها و تفاوت نقلها اشاره شده و گاهى توضيحاتى درباره متن روايات نيز آمده است. به هر حال اين كتاب اثرى است بزرگ، گرانقدر و سودمند و كارآمد كه اميد است چاپ و نشر مجلدات ديگر آن نيز به زودى انجام شود. فهارس شرح نهج البلاغة
به كوشش اسداللَّه اسماعيليان. (قم، مكتبة اسماعيليان). 656 ص، وزيرى.
كتاب عظيم نهج البلاغه كه از همان زمان تأليفش شهرتى عظيم يافت؛ همت عالمان، محققان و اديبان بزرگى را براى توضيح و تبيين حقايق و مطالبش به خود معطوف داشت. مهمترين، معروفترين و جامعترين اين شرحها، شرحى است در بيست جزء به خامه عزالدين ابوحامد عبدالحميد هبةاللَّه بن محمد بن حسين بن ابى الحديد. مؤلف در مقدمه مىگويد مؤيدالدين ابوطالب محمد بن احمد بن محمد العلقمى (وزير المعتصم بااللَّه) او را بر اين كار واداشت. وى سپس مىافزايد كه در آغاز در انديشه شرحى مختصر بود كه به ذكر معانى و لغات غريبه بسنده كند؛ امّا بعد فكرش را تغيير داد و شرحى درازدامن نگاشت مشتمل بر غريب و معانى و علم بيان و سِيَر و گزارش وقايع و حوادث؛ اشاراتى دقيق به دقايق دانش توحيد و عدل و ذكر انساب و امثال و حكمت و مواعظ و آداب اخلاقى و برخى مسائل فقهى. ابن ابى الحديد اين شرح را در اوّل رجب 644 آغاز كرده و در آخر صفر 649 به پايان رسانيده است. (شرح ابن ابى الحديد، ج 20 ص 349).
مورخانى يادآورى كردهاند كه ابن علقمى به پاداش اين خدمت هدايايىگران قيمت به او بخشيد. (تجارب السلف، هندوشاه، تحقيق عباس اقبال، ص 358). كتاب گرانسنگ ابن ابى الحديد آكنده است از اطلاعات تاريخى، كلامى، ادبى، فرقهشناسى، سياسى و اخلاقى. در ضمن گزارشهاى تاريخى اين كتاب مطالب قابل توجهى درباره حوادثى كه وى شاهد بوده است، توان يافت؛ مانند گزارش مبسوط خروج مغول و فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و ديگر نواحى و هجوم آنان به بغداد. (ج 8، ص 218 - 243). در ضمن مباحث كلامى و مسائل مربوط به حوزه فرهنگ اسلامى، مطالب شايان توجهى از معاصران آورده است كه در شناساندن فضاى فرهنگى عصر او در بغداد حائز اهميت است. ابن ابىالحديد از منابع بسيار مهمى سود جسته كه اينك برخى از آنها در اختيار نيست؛ مانند المقالات ابوالقاسم كعبى بلخى، كتاب الجمل هشام بن محمد كاتبى، النكت ابراهيم بن سيّار نظّام، السقيفة ابوبكر احمد بن عبدالعزيز الجوهرى و... (بزم آورد، ص 69 و 70) كه از اين لحاظ نيز شايان توجه است.
اطلاعات گسترده و مطالب مهم در لابلاى صفحات اين اثر بزرگ، كليدى را مىطلبيد كه محققان و پژوهشيان را در رساندن به ابعاد مختلف آن يارى رساند. خوشبختانه آقاى اسماعيليان با سختكوشى و همتى بزرگ بر اين كار گرانقدر همت گماشتهاند و مدتى پيش جلد اوّل فهارس شرح ابن ابى الحديد را شامل اعلام، قبايل و امم، كتابها، روزهاى معروف تاريخى، اماكن، فرق و مذاهب منتشر كردهاند و اظهار اميدوارى كردهاند كه جلد دوّم را نيز كه شامل آيات قرآن، احاديث پيامبر، اشعار، امثال و موضوعات است و بخش عظيمى از فيشهايش آماده شده، تدوين و تنظيم نموده منتشر كنند. ما توفيق وى را در به فرجام رساندن اين خدمت سودمند و كارآمد فرهنگى از خداوند خواهانيم.
*81* دائرةالمعارف بزرگ اسلامى: ابن ازرق - ابن سيرين
زير نظر كاظم بجنوردى. (تهران، مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، 1369). ج 3، يازده + 743 ص، رحلى.
مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى كه سازمانى است علمى - تحقيقاتى و مسؤوليت تدوين دائرةالمعارفهاى اسلامى، عمومى و تخصّصى را به دوش كشيده است با همتى بلند و ستودنى در ادامه عرضه اين اثر عظيم، اينك جلد سوّم آن را منتشر كرده است. (براى آشنايى تفصيلى با اين مركز و اهدافش، ر.ك: آينةپژوهش، شماره 4، ص 74 + 81).
پژوهش گسترده، رده بندى دقيق عناوين و مدخلهايى كه ابعاد گونه گون دارند، تكيه بر منابع فراوان از كهنترين آنها تا تازه ترينشان، از جمله ويژگيهاى اين مجموعه گرانسنگ است. مدخلهاى اين مجلد كه با شرح حال و افكار ابن ازرق مىآغازد و با گزارش و تحليل زندگانى ابن سيرين مىفرجامد، يكسره (به جز يك مدخل آن) شرح حال است. برخى از مقالات آن بسيار بلند و برخى كوتاه است. مقاله ابن تومرت، ابن تيميّه، ابن حجر عسقلانى، ابن حزم، ابن خلدون، ابن رشد، ابن جوزى، ابن باجه را مىتوان در زمره مقالات بلند ياد كرد. به هر حال انتشار پى در پى مجلدات كتاب، نشانگر همت بلند جناب آقاى بجنوردى و بهره ورى گسترده مركز از انديشه وران و محققان است. آينه پژوهش به لحاظ اهميتى كه به اين اثر گرانقدر قائل بوده است، با تأكيد و تنبه بر اهميت اين تلاش فرهنگى و بزرگدارى اين حركت عظيم به نقد و بررسى مجلدات پيشين پرداخته است. (ر.ك: آينه پژوهش، سال اوّل، شماره 1، 18 - 24؛ شماره 2، 17 - 23). اينك نيز نكاتى را در اين معرفى اجمالى ياد مىكند؛ امّا نكاتى ديگر نيز باقى است كه «گفته آيد در مقام ديگرى».
در ذيل ابن حبيب (ص 307، ستون 1) آمده است كه مطالب اين كتاب (المحبّر) با المنمّق يكى است. امّا گفتنى است كه مطمئناً چنين نيست. در ذيل ابن بابويه نامه امام حسن عسكرى - ع - به ابن بابويه تلقّى به قبول شده است كه ترديد درباره آن بسيار جدّى است (ر.ك: آينه پژوهش، سال اوّل، شماره 3). در همين مقاله، به جايگاه بلند ابن بابويه در تدوين فقه شيعه به درستى پرداخته نشده است و چگونگى ارتباط كتاب الشرائع و فقه الرضا به گونهاى نارسا مطرح شده است. در ذيل ابن بابويه (شيخ صدوق) در ضمن شمارش آثار او «من لا يحضره الفقيه» غلط و درست آن «كتاب من لا يحضره الفقيه» است. در ذيل «ابن زِبَعرى» (ص 515، ستون 1) آمده است: «پس از هجرت در نخستين روزهاى ورود به مدينه...» روشن است كه روانه شدن اولين سريّه ماهها بعد از ورود به مدينه بود؛ و حتى بنا به قولى سال دوم هجرت. در ص 462، ستون 1 آمده است: «در اين ميان عبداللَّه بن زبير در مدينه چندان نيرومند شده بود...» كه درست آن در مكّه است. در ص 281، ستون 1، در توضيح محتواى تذكرة خواص الامة آمده است: «اين كتاب در ذكر مناقب على ابن ابى طالب و ائمه اثنى عشريه است.» بيفزاييم كه فصل مهمى از آن در مناقب حضرت زهرا - سلام اللَّه عليها - نيز هست. در ذيل مدخل ابن اسحاق (ص 5، ستون 1) آمده است: «محدّث و نخستين سيره نويسى كه زندگانى پيامبر اكرم را به رشته نگارش در آورده است.» روشن است كه ابن اسحاق اولين سيره نويس نبوده است و منابع ذيل مقاله در ردّ اين مطلب كافى است. مدخلهايى نيز توان ياد كرد كه معلوم نيست كه در ذيل عناوين ديگرى خواهد آمد يا نه. امّا از آن روى كه اين گونه كسانى كه برخى را ياد خواهيم كرد، مشهو به نامهاى مصدّر به «ابن» بودهاند، خوب بود كه دست كم ارجاع مىشد. مانند ابن زبير، ابن جمعه، عبداللَّه بن صالح (عالم اخبارى و داراى آثار فراوان)، ابن زينب، ابوعبداللَّه مجمد بن ابراهيم بن جعفر كاتب نعمانى، ابن اورمه قمى، ابوجعفر محمد بن اورمه (از مشاهير محدّثان و داراى آثار فراوان) و... اغلاط چاپى در اين مجلد نيز كم نيست؛ امّا مهمتر از همه، ابن حجر هيثمى است كه در عنوان صفحه (231 و 232) هيثى آمده است.
به هر حال همت بلند جناب بجنوردى و دستياران وى را مىستاييم و تداوم اين تلاش سترگ فرهنگى را از خداوند خواهانيم. انديشه سياسى و تاريخ نهضت بيدارگرانه
حاج آقا نوراللَّه اصفهانى
موسى نجفى. (تهران، موسى نجفى، 1369). 602 ص، وزيرى.
در تاريخ ايران، به ويژه بعد از صفويان، قدرت مجتهدان و نقش شگرف آنان به عنوان قدرتى مستقل و متكى به تودههاى مسلمان در راه مبارزه با شاهان و نبرد با استبداد و حمايت از مردم و نيز رويارويى با استعمارگران، شايان توجه است. در نگارش و تدوين تاريخ و در بازشناسى حركتهاى مختلف سياسى و اجتماعى، گو اينكه به نقش روحانيان درجه اولى كه در مركز بودهاند تا حدودى پرداخته شده است؛ امّا نقش عظيم عالمان بلاد كه گاهى افزون بر تأثير، در چگونگى حركتهاى محلى در ساير محيطها نيز تأثيرشان بسيار گسترده بوده است. مورد ارزيابى قرار نگرفته است. از اين روى گزينش هوشمندانه مؤلف اين اثر را در ارزيابى حركت بيدارگرانه حاج آقا نوراللَّه اصفهانى بايد ارج نهاد. حاج آقا نوراللَّه، روحانى آگاه و روشن ضمير ديار اصفهان است كه با همراهى برادرش آقا نجفى، ساليان درازى در جبهههاى مختلف عليه استبداد و استعمار مبارزه كرده است. مهمترين حركت ضد استعمارى وى، تأسيس «شركت اسلاميه» بود كه در اصفهان پايه گذارى شده و در شهرهاى بسيارى نمايندگى داشت. مؤلف اسناد مهمى را - از جمله از محدث نورى - ارائه مىدهد كه اين شركت را آن روحانى بزرگ بنياد نهاده بود؛ و نه چنانكه برخى پنداشته و يا به پندارها داده بوده اند كه بنيانگار آن سيد جمال واعظ بوده است. يكى ديگر از حركتهاى مهم فرهنگى اجتماعى وى، تأسيس انجمن صفاخانه در اصفهان است كه در آن جلساتى به منظور بحث ميان عالمان شيعه و مبشران مسيحى تشكيل مىشد و متن گفتگوها در نشريهاى انتشار مىيافت. اين اقدام به سال 1320 صورت گرفته است.
در اوجگيرى مشروطه، آقانجفى و حاج آقا نوراللَّه رهبرى مشروطه اصفهان را به عهده گرفتند و با بيرون راندن ظل السلطان (حاكم مستبد شهر) به حركت ضد استبدادى جلوه بيشترى دادند. آنچه ياد شد، با دهها موضع فرهنگى، سياسى، اجتماعى حاج آقا نوراللَّه با تكيه بر اسنادى كه برخى از آنها براى اولين بار نشر مىيابد، در اين كتاب تبيين شده است. اين اسناد به روشنى نشان مىدهند كه مشروطه اصفهان پيراسته از انديشههاى وارداتى بود و چونان مشروطه تهران و تبريز آميخته به انديشههاى غربگرايان نبوده و هدايت كننده آن، روحانيت و با حمايت مردم بوده است. جلوه اين حقيقت را در رژه نظامى پنجاه هزار نفر مردم با انواع سلاحهاى مردمى در گيرودار تحوّلات مشروطه از برابر حاج آقا نوراللَّه توان يافت. تلگرافهاى فراوانى كه ميان علماى اصفهان و ديگر شهرهاى ايران مبادله شده و در اين كتاب عرضه شده، به لحاظ تاريخى قابل توجه است و در تبيين بسيارى از حوادث مشروطه روشنگر خواهد بود. آخرين بُعد سيماى پرفروغ حاج آقا نوراللَّه، درگيرى با رضاخان است كه با قيام عليه وى در قم به دست عوامل رضاخان به شهادت مىرسد.
پايان بخش كتاب «رساله مقيم و مسافر» حاج آقا نوراللَّه است كه در باز يافتن انديشه سياسى مرجعى بزرگ و بخشى از انديشه سياسى آن دوران سودمند تواند بود. به هر حال اين كتاب به ترسيم چهره ناشناخته و با نفوذى پرداخته كه روزگارى در پيشتازى و هدايت مردم سر از پاى نمىشناخت و در ماجراى مشروطيت نقش بزرگى داشته است. مؤلف در فراهم آوردن اسناد كتاب رنج گرانى را تحمل كرده است؛ ولى برخى از ارجاعهاى آن بسيار نارساست. مثلاً بنگريد: مركز اسناد ملى ايران، روزنامه انجمن مقدس ملى اصفهان، شوّال سنه 1327 قمرى، و يا ده نفر پيشتاز نوشته ابراهيم *83* صفايى و... . اين گونه ارجاعها نه روشمند است و نه چندان سودمند . اخبار مكه و ماجاء فيها من الآثار
ابى الوليد محمد بن عبداللَّه بن احمد الازرقى. تحقيق رشدى الصالح ملحسن. (قم، منشورات الشريف الرضى، قم، 1411). 2 ج، 437 + 392 ص، وزيرى.
مكه با داشتن خانه ديرپاى و آزاد «كعبه» در دل خويش از ديرباز معشوق دلباختگان اللَّه و مقصود راهيان قداست و نور بوده است. ضبط حوادث و ثبت چگونگى رويدادهاى آن از همان آغازين سالهاى تدوين آثار تاريخى و جغرافيايى، مورد توجه مؤلفان و عالمان بوده است؛ يكى بدان جهت كه اين سرزمين، سرزمينى مقدس، ديرپاى خاطرهانگيز بود و ديگر آنكه تاريخ مكّه، به گونهاى تاريخ حوادث و رودادهاى اسلام و چگونگى مسلمانان نيز بوده است. گويا كهنترين كتابى كه درباره مكه نگاشته شده، كتاب محمد بن عمرواقدى (130 - 207) است با عنوان اخبار مكه. پس از آن بايد از آثار على بن محمد مدائنى (135 - 225) و ابى الوليد ارزقى (متوفاى حدود 250)، زبير بن بكّار (172 - 256) عمر بن شبّه (172 - 262) و محمد بن اسحاق فاكهى (متوفاى حدود 280) ياد كرد. از مجموعه اين آثار، كتاب فاكهى و ازرقى اينك در اختيار است. كتاب ازرقى از جمله مهمترين آثارى است كه آكنده است از اطلاعات سودمند و گرانقدر تاريخى، جغرافيايى، مردمشناسى و آداب و رسول جاهلى و... . مطالب كتاب از پيشينه تاريخى مكه مىآغازد و با گزارش حوادث پيش از اسلام آن ديار ادامه مىيابد. حد و حدود مكه، چگونگى كعبه، آداب و رسوم مردم درباره آن، چگونگى عبادات اقوال و ملل در آن، ساختمان حرم و افزودنيهاى آن در طول تاريخ، سير اعمال و طواف و چگونگى انجام مراسم حج در تاريخ اسلام و... از جمله مطالب سودمند و ارزشمند كتاب است.
محقق سختكوش كتاب را بر اساس سه نسخه تصحيح و تحقيق كرده و در پانوشتها افزون بر ضبط اختلاف نسخ، توضيحاتى درباره مطالب متن افزوده است. در هر جلدى، ملحقاتى بر كتاب افزوده و در ضمن آن از مطالبى كه ازرقى بدان نپرداخته و يا حوادثى كه پس از نگارش كتاب ازرقى در آن ديار به وقوع پيوسته، سخن گفته است. فهرستهاى سيزده گانه كتاب بسيار راهگشاست و مشتمل است بر فهرست آيات، احاديث، پيامبران، خادمان بيت اللَّه الحرام، روزهاى تاريخى، بازارهاى عرب، بتها، اعلام مردان و زنان، اقوام، قبيلهها، اماكن، قافيهها، مصادر تحقيق، و فهرست موضوعات.
اين كتاب از جمله آثار بسيار سودمند و تحقيق آن نيز استوار و دقيق و كارآمد است. افزودههاى محقق بر كتاب نيز سود آن را افزونتر ساخته است. چاپ، صحافى و تجليد آن نيز زيبا و چشم نواز است. السلام فى القرآن و الحديث
محمد الغروى. (بيروت، دارالاضواء، 1411). 320 ص، وزيرى.
موضوع كتاب بسيار با اهميت و گزينش مؤلف ستودنى است. توجه اعجاب آفرين اسلام به «سلام» نشانگر نقش شگرف آن در روابط اجتماعى است. امّا سوگمندانه تلقّى جامعه اسلامى از آن بسيار نابهنجار و رفتارهاى آميخته به آن نشانى از عدم تلقى درست جايگاه آن در جامعه اسلامى است. مؤلف محترم ابتدا به بازشناسى واژه سلام در لغت، قرآن و حديث پرداخته و آنگاه فصول كتاب را آغاز كرده است. برخى از فصول آن بدين گونه است: «السلام» از اسماء الهى، سلام تحيت و درودى كه خداوند براى مسلمانان برگزيده است، آغاز به سلام، گسترش سلام در عالم، سلام قبل از سخن، سلام به عنوان اجازه خواستن به هنگام ورود به منازل، آداب سلام كردن، سلام كردن مستحب و جواب آن واجب، گروههايى كه از سلام به آنها منع شده است.
مؤلف خاتمهاى را براى كتاب ترتيب داده و در آن از صلاة معراج و اسرار آن، تفسير آيه «سلام عليه يوم ولد و يوم *84* يموت و يوم يبعث حيّا» و سلام كائنات بحث كرده است. شيوه بحث و نگارش كتاب، قرآنى و روايى است و مؤلف با تتبّعى در خور تحسين تمام آيات و روايات مربوط به بحث را گرد آورده و در ذيل عناوين ياد شده به تفسير و توضيح آنها پرداخته و نكات مهمى از مباحث فقهى، اجتماعى، اخلاقى را عرضه كرده است. در اين زمينه گو اينكه پيشتر آثارى نگاشته شده است كه اينك يا در دست نيستند و يا به صورت خطى در زواياى كتابخانهها ماندهاند؛ امّا اين كتاب جايگاه والاى خود را در اين بحث سودمند دارد. در پايان كتاب، فهرستهاى متنوع و سودمندى آمده است: فهرست آيات، احاديث، اعلام، فرق و قبايل، اديان، مذاهب، امثال، اشعار، جايها، لغات و... حروفچينى و تجليد كتاب نيز چشم نواز و ستودنى است. امام على(ع) صداى عدالت انسانى
جرج جرداق. ترجمه سيد هادى خسروشاهى. (قم، نشر خرّم با همكارى مركز بررسيهاى اسلامى، 1369). 4 ج، 558 + 490ص، رقعى.
هيچيك از جنبههاى شخصيت اميرالمؤمنين على(ع) همانند «عدالت» آن حضرت، شگرف و شگفت نبوده است. كهكشان شخصيت حضرتش با «عدل» عجين شده بود؛ همان گونه كه «بالعدل قامت السّموات والارض». از اين روست كه درباره اميرالمؤمنين گفتهاند: «قتل علي... لشدّة عدله». و دانشمندى مسيحى چون جرج جرداق در ميان فضايل بيشمار اميرالمؤمنين، نخست شيفته عدالت آن حضرت مىشود و على را «صوت العدالة الإنسانية» مىخواند و كتابش را با اين عنوان تأليف مىكند.
متن عربى كتاب جرج جرداق در پنج جلد و در بيش از 1300 صفحه است. عنوان فرعى هر يك از مجلدات آن به ترتيب عبارت است از: على و حقوق بشر، على و انقلاب فرانسه، على و سقراط، على و عصر او، على و قوميت عربى. اين اثر سالها پيش با افزودههايى در ترجمه در شش جلد منتشر شده. جلد اوّل تا چهارم توسط حجت الاسلام سيد هادى خسروشاهى، جلد پنجم توسط مرحوم مصطفى زمانى، و جلد ششم توسط دكتر احمد بهشتى به فارسى برگردانده شد. اينك كتاب حاضر با تجديد نظر و اضافات كلى، يكسره به خامه جناب خسروشاهى ترجمه شده است.
اين اثر از آغاز انتشار آن مورد استقبال دانشوران قرار گرفت: مرحوم آيت اللَّه بروجردى اين كتاب را «به مناسبت استنتاج صحيح» مؤلف از «تاريخ زندگى امام و توضيح چگونگى انديشه آن حضرت» مورد ستايش قرار داد. مرحوم آيت اللَّه سيد محسن حكيم نيز مؤلف را ستود و او را در اين تأليف «تحت تأثير صداى عدالت انسانى» اميرالمؤمنين دانست. همچنين مرحوم علامه شرف الدين در نامهاى به جرج جرداق نوشت: «إن شئتم أن أقول في عبقريتكم كلمة فأعيروني بيانكم».
قلم و بيان مؤلف در اين كتاب شاهكار است. چه، مؤلف از چهرههاى ادبى جهان عرب و سالها استاد كرسى ادبيات و نقد ادبى بوده و چندين اثر داستانى منتشر كرده است. نگرش مؤلف به شخصيت و انديشه اميرالمؤمنين(ع) كاملاً «عصرى» و با عنايت به مقتضيات عصر حاضر است. مقايسه سخنان اميرالمؤمنين با مواد اعلاميه جهانى حقوق بشر، آزادى و انسان دوستى در خطابههاى آن حضرت، مقايسه اصول انقلابى امام با مبادى انقلاب فرانسه، بلاغت امام در خدمت انسان و مسائلى ديگر از اين دست، مورد پژوهش و اشاره جرج جرداق قرار گرفته است. «الفضل ما شهدت به الاعداء».
معرّفيهاى گزارشى
كليات
1. آشنايى با تعاريف و اصطلاحات بازرگانى - اقتصادى. كميته اصطلاحات و تعاريف. (چاپ اوّل: تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى بازرگانى، 1369). ج 4، سه + 232 ص، رحلى.
2. شبه اطلاع رسانى در كشورهاى اسلامى. اكمل الدين احسان اغلو و ديگران. ترجمه عبدالحسين آذرنگ و ديگران. 0چاپ اوّل: دفتر پژوهشهاى فرهنگى، 1369). ده + 140 ص، رقعى.
اثرى است بسيار كارآمد و سودمند كه با توجه به كمبود منابع فارسى درباره اطلاع رسانى در كشورهاى اسلامى، پژوهندگان را كارگشا خواهد بود. برنامه اطلاعاتى جهان اسلام، شبكه بين المللى اطلاع رسانى در حوزه فرهنگ در ميان كشورهاى اسلامى، نقش كتابخانههاى ملى در شبكه بين المللى، اطلاع رسانى، و... از مقالات اين مجموعه است.
3. حفظ و نگهدارى اسناد و كتب. گارمن گرسپو و وينسنت ويناس. ترجمه نشريه يونسكو. (چاپ اول: تهران، سازمان اسناد ملى ايران، 1369). هفت + 128 ص، وزيرى.
4. راهنما و فرهنگ لغات. گلى رحمانى. (چاپ اول: تهران، انتشارات شباهنگ، 1369). 89 + 67 ص، وزيرى. 750 ريال.
5. روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامى. باقر عاقلى. (چاپ اوّل: تهران، انتشارات گفتار، 1369). 482 ص، رحلى. 6400 رسال.
6. روششناسى: روش مطالعه و تلخيص. عبد الرحيم موگهى. (چاپ اول: قم، نمايشگاه و نشر كتاب، 1369). 108 ص، خشتى.
روش مطالعه و تلخيص كتاب در ضمن دو بخش و چند فصل در كتاب حاضر تبيين شده است.
7. فرهنگ تاريخ. احمد تدين، شهين احمدى. (چاپ اول: تهران، انتشارات آگاه، 1369). ج 1و2، 1454 ص، وزيرى. 10000 ريال.
8. فرهنگ جمع مكسر. صدرالدين زمانيان. (چاپ اول: انتشارات علوى، 1369). 170 ص، وزيرى. 800 ريال.
9. فرهنگ نامهاى شاهنامه على جهانگيرى. (چاپ اول: تهران، انتشارات برگ، 1369). 335 ص، رقعى. 1300 ريال.
10. فهرست راهنماى اسناد آماده بهره بردارى. دفتر پژوهش و تحقيقات. (چاپ اول: تهران، سازمان اسناد ملى ايران). 110 ص، وزيرى.
فهرست اسناد صوفيه، افشاريه، زنديه، خاندان بختيارى و اعتلاءالملك، وزارت آموزش و پرورش، وزارت كشور و شهردارى تهران كه قابل بهره بردارى است، در كتاب حاضر آورده شده است.
11. كتابنامه 70، فهرست كتب منتشره. مركز تحقيقات و مطالعات فرهنگى وزارت ارشاد اسلامى. (چاپ اول: تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1369). 173 ص، وزيرى. 200 ريال.
12. معارف و معاريف. سيد مصطفى حسينى دشتى. (چاپ اول: قم، انتشارات اسماعيليان، 1369). ج 1 - 5، 2443 ص، وزيرى. 1200 ريال.
13. المعجم الموضوعى لنهج البلاغه. أويس كريم محمد. (مشهد، مجمع البحوث اسلاميه، 1408).500 ص، وزيرى. 1250 ريال. تفسير و علوم قرآن
1. پژوهش در شيوههاى اعجاز قرآن. حسن عرفان. (چاپ اول: قم، دارالقرآن الكريم، 1369). 134 ص، وزيرى. 415 ريال.
بحثى است مختصر در شيوههاى اعجازى قرآن كه با مباحث كلى اعجاز و تحدّى مىآغاز و با تبيين اعجاز محتوايى قرآن ادامه مىيابد و در ضمن بحث از اعجاز علمى قرآن و پيشگوييهاى غيبى سخن مىرود.
2. چهره شيطان در قرآن. (بانضمام شيطان و شيطان *86* پرستان). محمد ناصرى. (چاپ اول: قم، دارالقرآن الكريم، 1369). 128 ص، وزيرى. 380 ريال.
بحثى است موضوعى درباره شيطان و مسائل مربوط به آن از ديدگاه قرآن و نهج البلاغه. برخى از عناوين آن چنين است: شيطان چيست؟ آيا شيطان همان ابليس است؟ چهره شيطان در قرآن، چهره شيطان در نهج البلاغه، ابليس و تعريف آن در قرآن، چهره ابليس در نهج البلاغه و... و آنگاه گزارشى از چگونگى افكار و اعمال شيطان پرستها.
3. سيماى عبادالرحمن در قرآن. على كريمى جهرمى. (چاپ اول: قم، دارالقرآن الكريم؛ 1369). 212 ص، رقعى. 630 ريال.
تفسيرى است از آيات 63 تا 74 سوره مباركه فرقان كه چهره نگارى دقيق و زيبايى است از بندگان شايسته خداوند. مؤلف در آغاز به تبيين مفهوم عبادالرحمن پرداخته و آنگاه در ذيل عناوينى مانند تواضع و فروتنى، حلم و بردبارى، شب زنده دارى، اعتدال در انفاق، توحيد خالصانه، احترام به نفوس، تدبر در آيات الهى و... به تفسير دقيق آيات همت گماشته است.
4. درآمدى بر علوم قرآنى. محمد رضا صالحى كرمانى. (چاپ اول: تهران، انتشارات جهاد دانشگاهى دانشگاه تهران، 1369). 282 ص، رقعى. 1100 ريال.
5. مجموعه سخنرانيها و مقالات دومين كنفرانس تحقيقاتى علوم و مفاهيم قرآن كريم. (قم، دارالقرآن الكريم، 1411). 332ص، وزيرى. 1350 ريال.
كتاب با پيام حضرت آيةاللَّه العظمى گلپايگانى مىآغازد و با عرضه سخنرانيها درباره وجود اعجاز قرآن و اقسام وحى ادامه مىيابد. پس از آنچه ياد شد مقالاتى است با عناوين: تحقيقى پيرامون وحى، وجوه اعجاز قرآن، اعجاز قرآن و اخبار غيبى، تفسير سوره حمد، و آنگاه گزارش تفصيلى بحثهاى مطرح شده در كميسيونهاى پنجگانه وحى و اعجاز.
6. آيةالتطهير، محمد مهدى الآصفى. (چاپ اول: قم، دارالقرآن الكريم، 1411). 104 ص، وزيرى. 320 ريال.
مؤلف در پى آن است كه يكى از «مصادر تشريع» را بازشناسى كند. از اين روى به جايگاه بلند«سنت» در شناخت اسلام اشاره مىكند و آنگاه موضع مسلمانان را در مسير دست يافتن به سنت ارزيابى كرده، سؤالى را مطرح مىكند كه آيا اسلام راهى براى شناخت سنت و جايگاه آن در شناخت معارف اسلام گشوده است؟ براى پاسخگويى به اين سؤال از «حديث ثقلين»، «حديث سفنيه»، «حديث مدينةالعلم» و ديگر احاديث مربوط به بحث به اجمال سخن مىگويد و آنگاه آيه تطهير را در پرتو آگاهيهاى قرآنى به بحث مىگذارد و با نقد و بررسى روايات معارض با يكديگر به نتجهگيرى از بحث مىپردازد، كه بحثى است گزيده گويانه و دقيق.
7. التحقيق فى كلمات القرآن الكريم. حسن المصطفوى، (چاپ اول: اداره كل مراكز و روابط فرهنگى - وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1368). ج 9، 355 ص، وزيرى. 2000 ريال.
8. معارف القرآن. محمد تقى المصباح. المترجم محمد عبدالمنعم الخاقانى. (چاپ سوم: قم، المركز العالمى للدراسات الاسلاميه، 1411). ج 1 و 2، 302 + 130 ص، وزيرى. 1000 ريال.
9. وعى القرآن. محمد مهدى الآصفى. (چاپ اول: قم، دارالقرآن الكريم، 1411). 216 ص، وزيرى. 680 ريال.
مؤلف در پى آن است كه ويژگيهاى قرآن را بازشناسد و جايگاه قرآن را در زندگانى انسان مسلمان بشناساند. بدين سان با تكيه بر آيات و روايات و تعاليم قرآن به عنوان« صراط مستقيم»، «نور و برهان» چگونگى بهره ورى از آن و... سخن مىگويد و در ضمن فصول ديگر به نقش سازنده آن در تربيت نفوس و تصفيه دلها از رذايل و شيوههاى مبارزه قرآن با پليديها و زشتيها بحث مىكند. كتاب بر روى هم اثرى است خواندنى و سودمند.
10. الميثاق. محمد مهدى الآصفى. (چاپ اول: قم، دارالقرآن اللكريم، 1411). 132 ص، وزيرى. 390 ريال.
آيه ميثاق از بحث انگيزترين و انديشه خيزترين آيات قرآن كريم بوده و هست. مفسّران از ديرباز براى دست يافتن به تفسير دقيق از آن، مبحث متنوع و گستردهاى را سامان دادهاند. مؤلف در اين كتاب مىكوشد با تكيه بر آيات و روايات تفسير روشنى از اين آيه ارائه دهد. ابتدا «اقسام ميثاق» آمده و آنگاه به ابعاد گونه گون آن از ديدگاه قرآنى، كلامى و اجتماعى توجه شده است. حديث
1. اصول زمامدارى از ديدگاه على (ع) (فرمان مبارك امام به مالك اشتر). (چاپ اول: تهران، نشر شاهد، 1369). 41 ص، *87* جيبى. 120 ريال.
2. استفاده از مناجات خمس عشر از حضرت سجاد (ع). حيدر تهرانى. (مؤلف، 1369). 42 ص، رقعى. 200 ريال.
3. تلخيص مقباس الهداية. تلخيص و تحقيق على اكبر غفارى. (چاپ اول: نشر صدوق، 1369). 280ص، وزيرى. 2500 ريال.
مقباس الهداية نوشته مرحوم مامقانى است كه در آخر رجال وى چاپ شده است. استاد على اكبر غفارى به منظور تدوين متنى درسى در علم درايه آن را تلخيص كردهاند و شايسته است در حوزهها به عنوان كتابى درسى، تدريس شود.
4. چهل حديث روزه و رمضان. محمد حسين فلاح زاده. (چاپ اول: مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 61 ص، جيبى. 150 ريال.
5. چهل حديث حقوق. سيد رضا تقوى دامغانى. (چاپ اول: تهران، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 85 ص، جيبى. 185 ريال.
6. چهل حديث سپاس. محمود شريفى. (چاپ اول: تهران، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 65 ص، جيبى. 150 ريال.
7. چهل حديث كشاورزى. سيد على شاهچراغى. (چاپ اول: مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 93 ص، جيبى. 250 ريال.
8. چهارصد گوهر حكمت (در احاديث پيامبر خدا رسول اكرم). عبدالهادى افخم زاده. (بانه، ناجى احمدى). 359 ص، وزيرى. 1700 ريال.
9. دريچهاى گشوده بر آفتاب. حسين رزمجو. (چاپ اول: قم، دارالفكر، 1369). 216 ص، رقعى. 800 ريال.
نهج البلاغه كتاب جاويدان، با معارف ناپيداكرانهاش همچنان همتهاى بلند و انديشههاى جويا را به خود معطوف مىدارد و قلمهاى روان و استوار را به استخدام مىگيرد. جناب رزمجو با نثرى روان و بيانى زيبا در ضمن مقالاتى از نهج البلاغه، مبانى حكومت و اخلاق و تربيت از ديدگاه آن را به بحث گذاشته است. مقاله اول از جايگاه نهج البلاغه و صحت انتسباب آن بر على (ع) سخن رفته و در مقاله دوم رابطه مردم و حكومت تببين گشته است. مقاله سوم عهدهدار بحث از سيماى اخلاقى رهبر است و مقاله چهارم درباره مبانى تربيت و اخلاق سخن گفته است. كتاب در مجموع خواندى است.
10. منتخب المسائل من الوسائل. شيخ حسين الجلالى الشاهرودى. (چاپ اول: 1411). 104 ص، وزيرى. 600 ريال.
11. وسايل الشيعه. الشيخ محمد بن الحسن الحر العاملى. تحقيق مؤسسة آل البيت لإحياء التراث. (چاپ اول: قم، 1411). ج 8 و 9، 556 + 567 ص، وزيرى. 4000 ريال.
ج 8 ادامه كتاب الصلاة، از ابواب «صلاة الاستسقاء» تا پايان كتاب الصلوة و ج 9 شامل كتاب الزكاة و كتاب الخمس است. فلسفه و كلام
1. آينده در قلمرو اسلام. سيد قطب. ترجمه سيد على حسينى خامنهاى. (چاپ دوم: تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى 1369). 141 ص، رقعى، 400 ريال.
2. اسلام و تمدن جديد. مصطفى زمانى. (چاپ هجدهم: قم، انتشارات پيام اسلام، 1368). 288 ص، رقعى.
چاپ اول اين اثر در سال 1348 بوده و چاپ هجدهم آن در سال 1368 منتشر شده است. (تقريباً هر سال، يك چاپ.) نويسنده در اين اثر به سنجش تمدن جديد و مظاهر آن پرداخته و موضع اسلام را در برابر آن تشريح كرده است.
3. امامشناسى. سيد محمد حسين حسينى طهرانى. (چاپ اول: تهران، انتشارات حكمت، 1410). ج دهم. 447 ص، وزيرى. 1800 ريال.
4. انسان و دين. ترجمه رضا ناظميان. (چاپ اول: مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 128 ص، جيبى. 220 ريال.
5. برزخ. سيد عبدالحسين دستغيب. (قم، مؤسسه مطبوعاتى دارالكتاب). 144 ص، جيبى. 270 ريال.
6. پيشينه سياسى فكرى وهابيت. محمد ابراهيم انصارى لارى. (چاپ اول: قم، بنياد معارف اسلامى، 1369). 71 ص، رقعى. 300 ريال.
7. جستجوى ناتمام. كارل پوپر. ترجمه ايرج على آبادى. (چاپ اول: تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، *88* 1369). 277 وزيرى. 2500 ريال.
8. سجده بر تربت يا نهايت تواضع در پيشگاه خدا. سيدرضا حسينى نسب. (چاپ اول: انتشارات مؤسسه سيد الشهدا، 1369). 76 ص، رقعى. 500 ريال.
9. علم امام. علامه محمد حسين مظفر. ترجمه على شيروانى هرندى. (تهران، انتشارات الزهرا، 1369). 127 ص، رقعى. 800 ريال.
10. فلسفه علوم طبيعى. كارل همپل. ترجمه حسين معصومى همدانى. (چاپ اول: تهران، مركز نشر دانشگاهى، 1369). 147 ص، وزيرى. 900 ريال.
11. معاد يا آخرين سير بشر. مجتهده امين. (اصفهان، انتشارات بهار، 1369). 212 ص، وزيرى. 1400 ريال.
12. يك مناظره علمى در پاسخ علامه قاضى خضرى. محمد صادق نجمى. (چاپ اول: اروميه، پارسا، 1369). 153 ص، رقعى. 620 ريال.
يكى از دانشمندان اهل سنت - به شيوه پسنديده سلف صالح - در ضمن نامهاى چندين سؤال را مطرح كرده و مؤلف كتاب با تكيه به منابع حديثى وتاريخى و ديگر منابع با بيانى رسا و منشى برادرانه پاسخ گفتهاند. در ضمن كتاب از اهميت حديث، دراية الحديث و چگونگى راويان در متون حديث سخن رفته است.
13. بحوث فى الملل و النحل. جعفر السبحانى. (چاپ دوم: قم، لجنةادارةالحوزة العلميه، 1411). 390 ص، وزيرى. 1300 ريال.
14. تبصرة الولى فيمن رأى القائم المهدى(ع). السيد هاشم البحران. تحقيق مؤسسةالمعارف الاسلاميه. (قم، 1411). 336 ص، وزيرى. 2000 ريال.
كتاب اثرى است ارزشمند شامل پنجاه و پنج مورد از ديدارهاى اشخاص مختلف كه برخى به صورت دسته جمعى و بعضى انفرادى با امام زمان ملاقات كردند. كتاب گزارش اين ديدارها را از آغاز تولد ولى عصر (عج) مىآغازد و تا غيبت صغرى و غيبت كبرى ادامه مىدهد. محققان كتاب را بر اساس دو نسخه خطى و مقابله با نسخه چاپى آن تصحيح كردهاند. در راه تحقيق كتاب افزون بر ضبط اختلاف نسخهها منابع و مصادر گزارشى و روايات را نشان داده و الفاظ غريب را شرح كردهاند. و در مقدمه از شرح حال مؤلف و آثار وى و چگونگى تصحيح سخن گفتهاند. شرح حال كوتاهى از رجال متن با تكيه بر متون رجالى و ارائه منابع شرح حال آنها نيز از جمله تلاش محققان است. تصحيح كتاب در مجموع شايسته و حروفچينى و چاپ آن زيباست.
يادآورى مىكنيم كه اين كتاب با عنوان «روزنهاى به خورشيد» ترجمه و منتشر گشته است.
15. شرح المنظومه. حاج ملا هادى سبزوارى. (چاپ اول: تهران، نشر ناب، 1369). ج 1، 432 ص، وزيرى. 3100 ريال.
16. الفطرة. الشهيد مرتضى المطهرى. ترجمه جعفر صادق الخليلى. (چاپ اول: تهران، بنياد بعثت، 1410). 228 ص، رقعى. فقه
1. مبانى فقهى حكومت اسلامى (امامت و رهبرى). حسينعلى منتظرى. ترجمه محمود صلواتى. (قم، نشر تفكر، 1369). 422 ص، وزيرى. 2500 ريال.
ترجمه و تقرير قسمت دوم از جلد اول كتاب عديم النظير «دراسات فى ولايةالفقيه و فقه الدولة الاسلامية» است. (براى آشنايى با متن كتاب ر.ك: مجله حوزه شماره 25، ص 174؛ شماره 26، ص 174؛ آينه پژوهش، شماره 4، ص 84.)
در اين جلد شرايط حاكم اسلامى، از ديدگاه عقل، كتاب و سنت كه مفصلترين بحث كتاب است، و چگونگى انعقاد امامت و تعيين رهبرى كه آن را بايد دقيقترين و انديشه انگيزترين بحث كتاب دانست، با نگرشى به مسأله بيعت آمده است.
2. ترجمه تحرير الوسيله. سيد محمد باقر موسوى همدانى. (چاپ اول: قم، مؤسسه انتشارات العلم، 1369). ج 3، 528 ص، وزيرى. 2750 ريال.
3. روزه. على محمد اسدى. (چاپ سوم، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1364). 144 ص، وزيرى. 100 ريال.
4. مقام رهبرى در فقه اسلامى. ترجمه و توضيح عبدالكريم بى آزار شيرازى. (چاپ اول: مؤسسه انتشارات بعثت، 1369). 122ص، وزيرى. 550 ريال.
5. تبصرةالمتعلمين فى احكام الدين. الحسن بن يوسف بن المطهر العلامه الحلى. تحقيق محمد هادى يوسفى غروى «الجوهرة *89* فى نظم التبصره»، الحسن بن على بن داود الحلى. تحقيق حسين الدرگاهى. (تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامى، 1369). 207 + 238 ص، وزيرى. 2400 ريال.
تبصرةالمتعلمين از آثار مختصر و استوار فقهى فقيه بلند پايه علاّمه حلى است. اين كتاب از جمله متون درسى حوزهها بوده و مورد توجه فقيهان. از اين رو بسيارى بر آن شرح نوشته و يا در توضيح مطالبش تعاليقى نگاشتهاند. (الذريعة، ج 13، ص 133 به بعد).
تبصره پيشتر با تحقيق آقاى غروى چاپ و منتشر شده بود. اينك اين چاپ با تصحيح اغلاط و دقت در استوارى متن مجدداً نشر مىيابد. محقق محترم در پانوشتها اختلاف نسخهها را ضبط كرده و توضيحاتى درباره متن با استفاده از شرحها و تعالى كتاب آورده است. اين چاپ همراه است با «الجوهرة...» كه نظم يافته متن تبصره است به وسيله رجالى و محقق بزرگ ابن داود حلى. محقق كتاب را بر اساس دو نسخه تصحيح و تحقيق كرده و در پانوشتها اختلاف نسخهها را ضبط كرده است. متأسفانه كتاب دوم فهرست موضوعات ندارد و هر دو فهرستهاى فنى را به همراه ندارند كه از كاستيهاى كتاب است.
6. الرسالة الوقتية فى التعليق على عبارة شرح اللمعة الدمشقيه. شيخ احمد بن ابراهيم آل عصفور البحرانى. (چاپ اول: قم، المطبعةالعلميه، 1411). 24 ص، وزيرى. 200 ريال.
7. الروضة البهية فى شرح اللمعة. الشهيد الثانى. (قم، انتشارات علاّمه، 1369). ج 1 و 2، رحلى. 5000 ريال.
8. صيغ العقود و الايقاعات. حاج ملاعلى قزوينى. به اهتمام محمدجواد فيض. (چاپ اول: انتشارات دفتر مركزى جهاد دانشگاهى، 1369). 150 ص، رقعى. 700 ريال.
9. كشف الرموز فى شرح المختصر النافع. الشيخ حسن بن ابى طالب اليوسفى. (چاپ اول: قم، مؤسسة النشر الاسلامى، 1410). 741 ص، وزيرى. 2500 ريال.
10. اللمعة الدمشقية. الشهيد الاول. (چاپ اول: قم، انتشارات دارالفكر، 1411). 301 ص، رقعى. 1500 ريال.
تحقيقى است دقيق از اللمعة الدمشقيه بر اساس كهنترين نسخه آن. كتاب مقدمهاى دارد كه در ضمن آن از اهميت كتاب و عظمت فقه شيعه سخن رفته است. و در پايان اصطلاحنامه فقهى است؛ دقيق و سودمند.
11. مستند تحريرالوسيلة. احمد المطهرى. (چاپ اول: قم، مكتبة دارالنشر، 1369). ج 3، 490 ص، وزيرى. 2800 ريال.
12. مسألة الحجاب. الاستاذ مرتضى مطهرى. المترجم حيدر آل حيدر. (قم، المركز العالمى للدراسات الاسلاميه، 1411). 173 ص، جيبى. 240 ريال.
13. مدارك الأحكام فى شرح شرائع الأسلام. السيد محمد بن على الموسوى العاملى. تحقيق مؤسسة آل البيت (ع) لإحياء التراث. (قم، 1410). ج 6 و 7، 363 + 460 ص، 4000 ريال.
شامل شرح بخشهاى «صوم» و «حج» شرايع.
14. المكاسب. شيخ مرتضى الانصارى. (چاپ اول: قم، منشورات دارالذخائر، 1411). ج 1، 696 ص، وزيرى. 2500 ريال. اخلاق و عرفان
1. اسرار نماز. شهيد ثانى. ترجمه على اكبر مهدى پور. (چاپ اول: تهران، انتشارات كعبه، 1410). 280 ص، رقعى، 650 ريال.
ترجمه اسرار الصلاة شهيد ثانى است. البته اسرار الصلاة، پيش از اين نيز به فارسى ترجمه و چاپ شده است.
2. تقوى و متقين در نهج البلاغه. ابراهيم سيد علوى. (چاپ اول: تهران، مؤسسه نشر و تحقيقات ذكر، 1369). 117 ص، رقعى. 360 ريال.
3. راز نماز براى جوانان. محسن قرائتى. (چاپ اول: تهران. مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 108 ص، رقعى. 180 ريال.
4. سيماى فرزانگان. رضا مختارى. (چاپ سوم: قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، 1369). ج 3، 532 ص.
يادآورى مىشود كه ساير مجلدات اين كتاب هنوز منتشر نشده است.
5. صله رحم و اخلاق در خانواده. سيد كاظم صدرالسادات دزفولى. (چاپ اول: تهران، كتابخانه صدر، 1369). 500 ص، رقعى. 1500 ريال.
6. گلشن راز. شيخ محمود شبسترى. (چاپ اول: تهران انتشارات سيرنگ، 1369). 116 ص، وزيرى. 5000 ريال.
7. مرز فضايل و رذايل اخلاقى (تحليلى از واژههاى اخلاقى متقارن). احمد حبيبيان. (چاپ اول: همدان، دانشگاه بوعلى سينا، 1369). 266 ص، وزيرى.
8. وسواس: پيدايش - رشد و علاج. مصطفى زمانى. (چاپ اول: قم، انتشارات پيام اسلام، 1369). 264 ص، رقعى.
منشأ وسواس، رشد وسواس و درمان وسواس، در ضمن سه بخش مورد بررسى قرار گرفته است. نويسنده اين اثر را به عربى نيز برگردانده است.
9. انس التائبين. شيخ احمدجام. (چاپ اول: تهران، انتشارات توس، 1368). 704 ص، وزيرى. 6500 ريال. تاريخ
1. زندگانى حضرت عبدالعظيم (ع). احمد صادقى اردستانى. (تهران، انتشارات حافظ، 1368). 160 ص، رقعى.
كتاب با مقدمهاى در چرايى نگارش كتاب مىآغازد و با فصل اول كه تاريخچه زندگانى آن بزرگوار است ادامه مىيابد. در فصل دوم از عظمت و شخصيت وى سخن رفته و در فصل سوم از ايمان و مقام علمى او بحث شده است. در فصلهاى ديگر از هجرت عبدالعظيم از مدينه و احاديث وى از امامان(ع) و فضيلت زيارت وى و... سخن رفته است.
2. اطلس تاريخى جمعيت جهان. كالين ملك ايودى، ريچارد جونز. ترجمه فريدون فاطمى. (چاپ اول: تهران، انتشارات مركز، 1369. 476 ص، وزيرى. 3300 ريال.
3. تاريخ بزرگ جهان. كارل گريمبرگ. ترجمه سيد ضياءالدين دهشيرى. (چاپ اول: انتشارات يزدان، 1369). ج 3، 521 ص، وزيرى. 3700 ريال.
4. تاريخ تاريخ نگارى در اسلام. فرانتس روزنتال. ترجمه اسداللَّه آزاد. (مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى، 1365). ج 1 و 2، 260 + 448ص، وزيرى. 600 + 1800 ريال.
5. تاريخ تحولات سياسى و روابط خارجى ايران. جلال الدين مدنى. (چاپ اول: قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1369). ج 1 و 2، 476 + 430 ص، وزيرى. 1800 + 1700 ريال.
6. تاريخ ثعالبى (مشهور به غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم). ترجمه محمد فضائلى. (چاپ اول: تهران، نشر نقره، 1368). 520 ص، وزيرى. 4000 ريال.
7. تاريخ جنگهاى ايران و روس. مرحوم آذر. (چاپ اول: 1369). 407 ص، وزيرى. 2100 ريال.
8. تاريخ جنگهاى صليبى. احمد بن على الحريرى. ترجمه عبداللَّه ناصرى طاهرى. (چاپ اول: تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1369). 132 ص، رقعى. 450ريال.
9. تاريخ خانقاه در ايران. محسن كيانى. (چاپ اول: تهران، كتابخانه طهورى، 1369)، 620 ص، وزيرى. 5200 ريال.
10. تاريخ دولت اسلامى در اندلس. محمد عبداللَّه عنان. ترجمه عبدالمحمد آيتى. (چاپ اول: تهران، نشر كيهان، 1369). 543 ص، وزيرى. 3000 ريال.
11. تاريخ معاصر ايران (مجموعه مقالات). (تهران، مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگى، 1369). كتاب دوم، 306 ص، وزيرى. 1500 ريال.
12. جنگهاى صليبى (از ديدگاه شرقيان). امين معلوف. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوى. (چاپ اول: تهران، انتشارات البرز، 1369)، 389 ص، رقعى. 2700 ريال.
13. چهارده معصوم عليهم السلام. حسين مظاهرى. (چاپ چهارم: تهران، كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان، 1368)، 176ص، رقعى.
14. حوزههاى دينى اهل سنت. سيد ضياء مير ديلمى. (چاپ اول: گرگان مركز بزرگ اسلامى شمال كشور، 1369). 156 ص، رقعى. 800 ريال.
15. درباره قيام ژاندارمرى خراسان به رهبرى كلنل محمدتقى خان پسيان. به كوشش مهرداد بهار. (چاپ اول: تهران، معين، 1369). 72 ص، وزيرى. 900 ريال.
16. مبانى تاريخ اجتماعى ايران. رضا شعبانى. (ترهان، نشر قومس، 1369). 239 ص، وزيرى. 1400 ريال.
17. مذاكرات مصدق و هريمن. ورنون والترز. ترجمه شمس الدين امير علابى. (تهران، انتشارات ميترا، 1369). 47 ص، رقعى. 350 ريال.
*91* 18. نادرشاه. محمود احمد پناهى. (چاپ دوم: تهران، كتاب نمونه، 1369). 319 ص، رقعى. 750 ريال.
19. نخستين سكههاى امپراتورى اسلام. عبدالرزاق شمس اشراقى. (اصفهان، دفتر خدمات فرهنگى استاك). 230 ص، رحلى. مصور. 4900 ريال.
20. 88 داستان كوتاه انگليسى از زندگى رسول اكرم(ص). مصطفى رجائى. (چاپ اول: تهران، انتشارات باستان، 1369). 140 ص، رقعى. 450 ريال.
21. الإيقاد. السيد محمد على شاه عبدالعظيمى. تحقيق محمدجواد الرضوى. (قم، منشورات الفيروز آبادى، 1410). 352 ص، وزيرى. 2000 ريال.
مؤلف از فقيهان و عالمان قرن چهاردهم است. و كتاب وى گزارشى است از وفيات معصومان(ع). مؤلف در ذيل شهادت امام حسين(ع) به تفصيل از واقعه كربلا سخن رانده و چگونگى شهادت آن بزرگوار و اصحابش را گزارش كرده است. محقق محترم متن كتاب را با مقابله دو چاپ پيشين تصحيح كرده و به هنگام اختلاف نسخه مطبوع با متن مصادر اصلى، نقل مصدر را ترجيح داده است. در پايان كتاب فهرستهاى دقيق و كارآمدى را افزوده و در ضمن مقدمهاى از شرح حال و آثار مؤلف سخن گفته است.
22. تاريخ العراق السياسى المعاصر. حسن شبّر. (چاپ اول: بيروت، دارالمنتدى للنشر، 1990)، جزء دوم، 440 ص، وزيرى.
23. ذلك رسول اللَّه (ص). السيد محمد الموسوى القزوينى. (چاپ اول: قم، مؤسسه دارالفكر الاسلامى، 1411). 288 ص، وزيرى. 1500 ريال.
24. فاطمةالزهراء المرأة النموذجية فى الإسلام. الشيخ ابراهيم الأمينى. ترجمه على جمال الحسينى. (چاپ دوم: بنياد بعثت، 1411). 215 ص، رقعى.
25. كتاب مقتل الامام اميرالمؤمنين على ابن ابى طالب. ابى بكر عبداللَّه بن محمد بن عبيد. (تهران، مؤسسه انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1411). 123 ص، وزيرى. 800 ريال.
26. الملحمة الحسينيه. الاستاذ مرتضى المطهرى. (چاپ اول: قم، المركز العالمى للدراسات الاسلامية، 1411). ج 1 - 3، 281 + 256 + 382 ص، وزيرى. 2000 ريال. حقوق
1. آشنايى با قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران. محمدجواد صفار. (چاپ اول: تهران، مركز آموزش مديريت دولتى، 1369). 211 ص، وزيرى. 720 ريال.
2. آئين دادرسى كيفرى. محمود آخوندى. (چاپ اول: تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1369). ج 3، 171 ص، وزيرى. 600 ريال.
3. احوال شخصيّه از ديدگاه قوانين. يوسف بهنود. (چاپ اول: اروميه، انتشارات انزلى، 1369). 271 ص، وزيرى. 1050 ريال.
4. حقوق بين الملل خصوصى. سيد جلال الدين مدنى. (چاپ اول: 1369). 369 ص، وزيرى. 1500 ريال.
5. حقوق حرفه و فن: حقوق ادبى و هنرى. شيرين عبادى. (چاپ اول: تهران، انتشارات روشنگران، 1369). 228 ص، وزيرى.
حقوق مطبوعات، توزيع و فروش نشريات، آگهى و تبليغات، مالكيت ادبى، شرايط مترجم رسمى، آثار ملى و مسائل مربوط به آن، و... در ضمن شانزده فصل كتاب مورد بحث قرار گرفته است.
6. حقوق خانواده (فسخ و طلاق). سيد حسين صفائى و اسداللَّه امامى. (چاپ اول: تهران، دانشگاه تهران، 1369). ج 1، 361 ص، وزيرى. 1800 ريال.
7. مجموعه كامل قوانين و مقررات تجارى و بازرگانى. فرج اللَّه قربانى. (چاپ اول: تهران، دانشور، 1369). 1299 ص، وزيرى. 5500 ريال. جامعه شناسى
1. مبانى جمعيتشناسى. نعمت اللَّه تقوى. (چاپ اول: تبريز، انتشارات نيما، 1369). 205 ص، رقعى. روانشناسى
1. مكتبهاى روانشناسى و نقد آن. دفتر همكارى حوزه و دانشگاه. (چاپ اول: انتشارات سمت، 1369). 429 ص، وزيرى. 1200 ريال.
*92* اقتصاد
1. الگوئى براى توسعه اقتصادى ايران. ابراهيم رزاقى. (چاپ اول: تهران، نشر توسعه، 1369). 222 ص، رقعى. 1200 ريال.
2. بررسى مسائل و مشكلات صادرات غير نفتى. ابوالقاسم نادرى و ديگران. (چاپ اول: مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى بازرگانى، 1369). 669ص، وزيرى. جدول.
3. سوئد: نظرى اجمالى به كشورها. اسفنديار اميدبخش. (چاپ اول: مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى بازرگانى، 1369). 453 ص، رقعى. جدول.
كتاب حاضر شماره 28 از سرى انتشارات نظرى اجمالى به كشورهاست كه در آن وضعيت عمومى، سياسى، نظامى و اقتصادى كشور سوئد تبيين شده است. روابط سياسى و فرهنگى و اقتصادى جمهورى اسلامى ايران با سوئد در فصل پنجم و ششم كتاب بررسى شده است.
4. كار و نظرگاه سرمايه دارى - سوسياليسم و اسلام. مرتضى سيف امير حسينى. (چاپ اول: تهران، انتشارات زرين، 1369). 573 ص، وزيرى. 5000 ريال.
5. مبانى ارزش كالا در گمرك. (چاپ اول: تهران، گمرك ايران، 1369). ج 2، 282 ص، وزيرى.
6. نگرشى بر تئورى ارزش. حسن سبحانى. (چاپ اول: تهران، مؤسسه انتشارات اميركبير، 1369). 191 ص، رقعى. 850 ريال. جغرافيا
1. جغرافياى عالم اسلام. محمد عارف. تصحيح صديقه سلطانى فر. (چاپ اول: تهران، انتشارات بخش فرهنگى دفتر مركزى جهاد دانشگاهى، 1369). 273 ص، رقعى. 1400 ريال. خاطرات
1. دو برگ سبز. سيد محمد اصغرى. (چاپ اول: تهران، كيهان، 1369). 201 ص، رقعى. 850 ريال.
2. سفر روس. جلال آل احمد. (چاپ اول: تهران، انتشارات برگ، 1369). 336 ص، رقعى. 1300 ريال. تعليم و تربيت
1. اندازهگيرى و ارزشيابى در تعليم و تربيت. لوول ا. شوئر. ترجمه و تأليف حمزه گنجى. (چاپ اول: انتشارات بعثت، 1369). 237 ص، وزيرى. 900 ريال.
2. تعليم و تربيت و اقتصاد. هيئت تحريريه مؤسسه در راه حق. (چاپ اول: قم، مؤسسه در راه حق، 1369). 20 ص، جيبى.
3. تعليم و تربيت و محيط اجتماعى. هيئت تحريريه مؤسسه در راه حق. (چاپ اول: قم، مؤسسه در راه حق، 1369). 23 ص، جيبى.
4. خانواده و مسائل عاطفى كودكان. على قائمى. (چاپ اول: تهران، انتشارات اميرى، 1369). 376 ص، وزيرى. 1800 ريال.
5. خانواده و كودكان گرفتار. على قائمى. (چاپ اول: تهران، انتشارات اميرى، 1369). 312 ص، وزيرى. 1500 ريال.
6. راه تربيت. مجيد رشيد پور. (چاپ اول: تهران، انجمن اولياء و مربيان جمهورى اسلامى ايران، 1369). 254 ص، رقعى. 550 ريال. زبان و ادبيات
1. آينه در آينه: برگزيده شعر ه.ا.سايه. انتخاب محمدرضا شفيعى كدكنى. (چاپ اول: تهران، نشر چشمه، 1369). 217 ص، رقعى.
2. آيينه مهر. اكبر بهداروند. (چاپ اول: تهران، انتشارات حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 228 ص، رقعى. 680 ريال.
3. ادبيات عاشورا (2). محمد على مردانى. (چاپ اول: تهران، حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 112 ص، رقعى. 350 ريال.
4. الفباى قصه نويسى. رضا رهگذر. (چاپ اول: تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1369). 127 ص، رقعى. 315 ريال.
5. بازخوانى كليله و دمنه. اسماعيل شفيعى سروستانى. (چاپ اول: تهران، مؤسسه تحقيقات و انتشارات هلال، 1369). 240 ص، وزيرى. 1200 ريال.
6. تاريخ ادبيات. على سلطانپور. (چاپ اول: مؤلف، *93* 1369). 180 ص، وزيرى. 750 ريال.
7. تئوريهاى ترجمه و تفاوت ترجمه مكتوب و همزمان. سيد على ميرعمادى. (چاپ اول: انتشارات بهارستان، 1369). 254 ص، وزيرى. 1100 ريال.
8. تفسير مثنوى مولوى. جواد سلماسى زاده. (چاپ اول: مؤلف، 1369). ج 1، 440 + 58 ص، وزيرى. 1000 ريال.
9. حافظشناسى. بكوشش سعيد نيازكرمانى. (چاپ اول: تهران، انتشارات پاژنگ، 1369). 240 ص، وزيرى. 1100 ريال.
10. دستور زبان فارسى پنج استاد. عبدالعظيم قريب و ديگران. (چاپ اول: تهران، انتشارات اشراقى، 1369). 331 ص، وزيرى. 1000 ريال.
11. دفتر شعر درى. محمود منشى. با تصحيح و توضيح غلامحسين رضانژاد. (چاپ اول: تهران، مركز نشر تالار كتاب، 1369). 293 ص، وزيرى. مصور. 2500 ريال.
12. دفترهاى ادبى جوانان. به كوشش اسداللَّه شعبانى. (چاپ اول: تهران، مركز آفرينشهاى ادبى پرورش فكرى كودكان و نوجوانان). 1 و 2و 33 + 34 ص، جيبى. 60 ريال.
13. دوبيتىهاى باباطاهر عريان. (چاپ اول: تهران، انتشارات اسماعيليان، 1369). 216 ص، وزيرى. 2500 ريال.
14. ديدار (مجموعه شعر). جواهرى «وجدى». (چاپ اول: تهران، انتشارات پاژنگ، 1369). 167 ص، وزيرى. 1200 ريال.
15. ديوان حافظ، نسخه 805 هجرى. ركن الدين همايونفرخ. (چاپ اول: انتشارات باورداران، 1367). رقعى. 3100 ريال.
16. ديوان شكيبا. مرتضى باقريان. (چاپ اول: انتشارات بوعلى، 1369). 400 ص، وزيرى، 2500 ريال.
17. ديوان عطّار شيرازى. احمد كرمى. (چاپ اول: احمد كرمى، 1369). 138 ص، وزيرى. 1250 ريال.
18. رابعه (رمان تاريخى). حسينقلى مستعان. (نشر نقره، 1369). ج 1 و 3، 1681 ص، رقعى. 13500 ريال.
19. رباعيات حكيم عمر خيام. با مقدمه محمد على فروغى. (چاپ اول: تهران، انتشارات اسماعيليان، 1369). 196 ص، وزيرى. 2250 ريال.
20. ريزش زردها. (سوره / گاهنامه). داريوش عابدى. (چاپ اول: تهران، حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 112 ص، رقعى. 350 ريال.
21. سياست نامه. خواجه نظام الملك ابوعلى حسين بن على بن اسحاق طوسى. (چاپ اول: انتشارات اساطير، 1369). 299 ص، وزيرى. 900 ريال.
22. فرهنگ زبان فارسى. مهشيد مشيرى. (چاپ اول: تهران، سروش، 1369). 1190 ص، وزيرى. 6500 ريال.
23. فنون شعر فارسى. اسعاد عبدالهادى قنديل. ترجمه فاطمه سوهان فكر. (چاپ اول: تهران، مؤسسه علمى انديشه جوان، 1369). 301 ص، وزيرى. 1100 ريال.
24. قلمرو ادبيات كودكان. (چاپ اول: حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 130 ص، وزيرى. 600 ريال.
25. گزند باد. سيد عطاء اللَّه مهاجرانى. (چاپ اول: تهران، اطلاعات، 1369). 115 ص، رقعى. 500 ريال.
26. گزيده غزليّات سعدى. (چاپ اول: تهران، شركت چاپ و انتشارات علمى، 1369). 258 ص، وزيرى. 1200 ريال.
27. گزيده مثنوى مولانا جلال الدين محمد بلخى. (چاپ اول: تهران، شركت چاپ و انتشارات علمى، 1369). 259 ص، وزيرى. 1200 ريال.
28. گزيدهاى از شعر عربى معاصر. به انتخاب مصطفى بدوى. ترجمه غلامحسين يوسفى و يوسف بكار. (چاپ اول: تهران، انتشارات اسپرك، 1369). 526 ص، رقعى.
دستچينى است از شعر عربى معاصر همراه با مقدمهاى مفصل و سودمند از فراهم آورنده. اشعار شاعران عرب تا سال 1969 در ين اثر ياد شده است.
29. نحو روان. احمد امين شيرازى. (چاپ اول: قم، دفتر تبليغات اسلامى). 196 ص، وزيرى.
در اين اثر كليات مباحث نحو در ضمن چهارده درس همراه با تمرين و به زبان ساده براى مبتديان بازگو شده است.
30. نگاهى به تاريخ ادبيات آذربايجان. جواد هيئت. (چاپ اول: مؤلف، 1369). ج 2، 534 ص، وزيرى. 2500 ريال.
31. برگزيده شاهنامه فردوسى. احمد على رجائى بخارائى. كوشش كتايون فرداپور. (چاپ اول: تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالى، *94* 1369). 150 ص، وزيرى. 600 ريال.
32. پژوهشى در انديشههاى فردوسى. فضل اللَّه رضا. (چاپ اول: تهران، علمى و فرهنگى، 1369). ج 2، 351 ص، وزيرى. 1600 ريال.
33. جهان بينى و حكمت فردوسى (شعر). محمود حكيمى، كريم حسنى تبار. (چاپ اول: تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1369). 136 ص، وزيرى. 550 ريال.
34. سيماى رستم در شاهنامه. به كوشش غلامرضا ستوده. (چاپ اول: تهران، دانشگاه تهران، 1369). 138 ص، وزيرى. 5000 ريال.
35. شاهنامه. ابوالقاسم فردوسى. به كوشش جلال خلاقى مطلق. با مقدمه احسان يار شاطر. (چاپ اول: تهران، انتشارات روزبهان، 1368. دفتر يكم و ضميمه، 374 + 92 ص، رحلى. 14500 ريال.
36. شاهنامه. حكيم ابوالقاسم فردوسى. تصحيح ژول مول. (چاپ سوم: تهران، انتشارات آموزش و انقلاب اسلامى، 1369). ج 1 - 4، 2274 ص، رقعى.
37. شاهنامه فردوسى. تصحيح ژول مول. با مقدمه محمد امين رياحى. (چاپ اول: تهران، انتشارات سخن، 1369). 3 مجلّد، 2310 ص، وزيرى. 13000 ريال.
38. شاهنامه فردوسى و ترادژى آتنى. خجسته كيا. (چاپ اول: تهران، شركت انتشاراتى علمى و فرهنگى، 1369). 111 ص، وزيرى. 700 ريال.
39. فردوسى و شاهنامه. منوچهر مرتضوى. (چاپ اول: تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1369). 178 ص، وزيرى. 600 ريال.
40. وصف طبيعت در شعر فردوسى. نعمت اللَّه ناظرى. (چاپ اول: تهران، انتشارات شعله انديشه، 1369). و 160 ص، رقعى. 680 ريال.
41. الأدب السياسى فى الإسلام. صادق آئينه وند. (چاپ اول: انتشارات سمت، 1369). 98 ص، وزيرى. 250 ريال.
42. الايضاح. الخطيب القزوينى. (چاپ اول: قم، دارالكتاب الاسلامى، 1411). 448 ص، وزيرى. 1600 ريال.
43. قطاع فى تيّار التفاعل بين الادبين الفارسى و العربى. (بين الفردوسى و البديع الهمدانى). صلاح الصاوى. (مؤسسةالهدى للنشر و التوزيع، 1411 / 1990). 170 ص، رقعى. 1800 ريال. هنر
1. آلواتان. على محمد ابراهيمى و ديگران. (چاپ اول: تهران، حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 69ص، رقعى. 290 ريال.
2. پيمبران و خمسه طيبه. فخرالدين نصيرى امينى. (1369). ج 1 و 2 و 1506 ص، وزيرى. 13000 ريال.
3. نافله باران. به كوشش حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى مشهد. (چاپ اول: تهران، انتشارات سازمان تبليغات اسلامى، 1369). 187 ص، رقعى. 650 ريال. سياسى
1. تحولات روابط بين الملل. احمد نقيب زاده. (چاپ اول: تهران، انتشارات قومس، 1369). 253 ص، وزيرى. 1100 ريال.
2. چگونه فولاد ذوب شد (تحولات شوروى و اروپاى شرقى). (چاپ اول: تهران، انتشارات روشنگران، 1369). ج 1، 204 ص، رقعى. 900 ريال.
3. رازهاى جنگ جهانى دوم. گ. دبورين. ترجمه كيخسرو كشاورى. (چاپ اول: تهران، انتشارات گوتنبرگ، 1369). 368 + 33 ص، وزيرى. مصور. 2700 ريال.
4. ريشههاى اجتماعى ديكتاتورى و دموكراسى. برينگتن مور. ترجمه حسين بشيريه. (چاپ اول: تهران، مركز نشر دانشگاهى، 1369). 396 ص، وزيرى. 2200 ريال.
5. ظهور و سقوط قدرتهاى بزرگ. پال كندى. ترجمه محمد قائد شرفى. (چاپ اول: تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، 1369). 238 ص، رقعى. 1600 ريال.
6. كاتاسترويكا. الكساندر زينوويف. ترجمه عبدالرحمن صدريه. (چاپ اول: شركت سهامى خاص نشر آبى، 1369). 198 ص، رقعى. 850 ريال.
7. كتاب آبى. به كوشش احمد بشيرى. (چاپ اول: نو، 1369). ج 8. وزيرى. 2800 ريال.
*95* مؤلف كتاب گزارشهاى محرمانه وزارت امور خارجه انگليس درباره انقلاب مشروطه ايران از تاريخ نوزدهم اسفند 1290 تا بيست و ششم بهمن 1291 را گرد آورده است. همو در اين باره مىنويسد:
در اين كتاب گزارش رودادهاى گوناگون يكى از پرآشوبترين و آموزندهترين دورانهاى تاريخى ميهن ما يعنى چگونگى پاگرفتن و پيروز شدن جنبش مشروطه خواهى در ايران را مىخوانيد.
8. مأموريت به تاشكند. ف.م. بيلى. ترجمه پرويز محبّت. (چاپ اول: تهران، اطلاعات، 1369). 456 ص، رقعى. 1500 ريال.
9. مستشارى نظامى آمريكا در ايران (1). ترجمه و تنظيم دانشجويان مسلمان پيرو خط امام. (تهران، مركز نشر اسناد لانه جاسوسى امريكا، 1369). ج 70. 171 + 165 ص، رقعى. 800 ريال. مجموعهها
1. در مكتب جمعه، مجموعه خطبههاى نماز جمعه تهران. مركز مدارك فرهنگ انقلاب اسلامى. (چاپ اول: تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1369). ج 6، 494 ص، وزيرى. 2300 ريال.
شامل خطبههاى ايراد شده در نماز جمعه تهران از تاريخ 17/10/61 تا 7/5/62. اين مجموعه كه به گونهاى شكيل با فهرست راهنمايى فنّى و كارآمد تنظيم شده، در شناخت تاريخ انقلاب و ديدگاهها و انديشههاى جريانهاى گوناگون در مسير انقلاب اسلامى بسيار سودمند است. اين جلد بخشهاى مهمى از مباحث عدالت اجتماعى مقام محترم رياست جمهورى را در بردارد كه بسيار قابل توجه است.
2. ستيز با خويشتن و جهان (مجموعه مقالات). يوسفعلى ميرشكاك. (چاپ اول: انتشارات برگ، 1369). 172 ص، رقعى. 520 ريال.
3. سخنرانيهاى اجلاسيه كنگره بزرگداشت روحانى مجاهد ميرزا كوچك خان جنگلى. (كَيلان، اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامى رشت، 1369). 172 ص، رقعى. مصور.
4. سلسله مقالات تحقيقى يونسكو درباره كودكان جهان. دبيرخانه سال جهانى كودك (يونسكو). ترجمه الهه ضرغام و پرى موسوى. (خانه فرهنگى فردا). 150 ص، رقعى. 800 ريال.
5. فردوسى و شاهنامه (مجموعه مقالات). محيط طباطبايى. (چاپ اول: تهران، انتشارات اميركبير، 1369). 392 ص، وزيرى. 2000 ريال.
6. فرهنگ. زير نظر محمود بروجردى. به كوشش مهدى مداينى. (چاپ اول: تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى 1369). كتاب هفتم، 502 ص، وزيرى. 1500 ريال.
7. كتاب سخن (مجموعه مقالات). به كوشش صفدر تقى زاده. (چاپ اول: مؤلف، 1369). 403 ص، وزيرى. 1400 ريال.
8. مجموعه مقالات صاحبنظران درباره اخلاق پزشكى. گردآورى دبيرخانه شوراى آموزش پزشكى و تخصصى. (چاپ اول: تهران، گردآورنده، 1369). 187 ص، رحلى.
9. مقالات ادبى. جلال الدين همايى. (چاپ اول: تهران، انتشارات هما، 1369). 496 ص، وزيرى. 3500 ريال.
10. مقالات و سخنرانيهاى اولين كنگره بزرگ نهادهاى انقلاب اسلامى. دبيرخانه كنگره. (چاپ اول: دبيرخانه كنگره، 1369). 418 ص، رقعى. 900 ريال.
11. هفتاد مقاله. يحيى مهدوى و ايرج افشار. (چاپ اول: تهران، انتشارات اساطير، 1369). ج 1، 426 ص، وزيرى. 3800 ريال. سخنى از سيد مرتضى علم الهدى
سيد مرتضى علمل الهدى (متوفاى 436 قمرى) در كتاب بسيار سودمندش به نام «امالى» درباره حسن بصرى مىگويد:
«و جميع كلامه من الوعظ و ذمّ الدنيا أو جلّه مأخوذ لغظاً و معنىً أو معنىً دون لفظٍ من كلام اميرالمؤمنين على بن ابى طالب - عليه السلام - فهو فى ذلك القدوة و الغاية».
(امالى، تصحيح سيد محمد بدرالدين نعسانى حلبى، چاپ اول، مصر، 1325 ق، ج 1، ص 107، مجلس 10)
فهرست گزينه مقالات علمى و تحقيقى
مير آقائى جعفرى سيد جلال
* اطلاعات سياسى اقتصادى: نشريه مؤسسه اطلاعات. (تهران، خيابان خيام، مؤسسه اطلاعات).
سال پنجم، شماره دوم، آذرماه 1369، شماره مسلسل 39.
* اطلاعات علمى: نشريه مؤسسه اطلاعات. (تهران، خيابان خيام، مؤسسه اطلاعات). سال پنجم، شماره 21، 15 دى ماه 1369، شماره مسلسل 118.
* بررسيهاى بازرگانى: نشريه مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى بازرگانى. (تهران، صندوق پستى 365 - 15745).
سال 4، شماره 9، بهمن 1369.
* حوزه: ويژه حوزههاى علوم دينى، نشريه مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى. (قم، صندوق پستى 599 - 37185).
سال هفتم، شماره چهارم، مهر و آبان 1369، شماره مسلسل 40.
* سروش: نشريه سازمان صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران. (تهران، صندوق پستى 1163 - 15875).
سال دوازدهم، شماره 540، شنبه 1 دى ماه 1369.
* سوره: ماهنامه هنرى حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى. (تهران، خيابان سميه، تقاطع استاد نجات اللهى، شماره 213).
دوره دوّم، شماره 10، دى ماه 1369.
* فصلنامه كتاب: نشريه كتابخانه ملى ايران. (تهران، نياوران، خيابان شهيد دكتر باهنر، كتابخانه ملى ايران).
دوره اوّل، شماره اوّل، بهار 1369.
* فصلنامه تعليم و تربيت، نشريه مركز تحقيقات آموزشى سازمان پژوهش و برنامه ريزى آموزشى و وزارت آموزش و پرورش. (خيابان ايرانشهر، ساختمان شماره 4، وزارت آموزش و پرورش).
سال ششم، شماره 1، بهار 1369، شماره مسلسل 21.
* كيهان انديشه: نشريه كيهان در قم. (قم، خيابان حجت).
شماره 33، آذر و دى 1369.
* گردون: ادبى، فرهنگى، هنرى. (تهران، اوّل خيابان دماوند، خيابان كمال اسماعيل، نبش كوچه خطيبى، شماره 4).
سال اوّل، شماره 4، پانزدهم دى ماه 1369.
* مجله كانون وكلا: نشريه كانون وكلاى دادگسترى ايران. (تهران، سعدى شمالى، ساختمان 250، طبقه هشتم).
شماره 151 - 150، بهار و تابستان 1369.
* مجله علوم اجتماعى و انسانى: نشريه دانشگاه شيراز. (شيراز، صندوق پستى 1119).
دوره دوم، شماره 10، بهار 1369.
* مديريت دولتى: نشريه سازمان امور ادارى و استخدامى كشور. (خيابان استاد نجات اللهى، بالاتر از كريم خان زند، شماره 268، ساختمان شماره 1 مركز آموزش مديريت دولتى).
دوره جديد، شماره 9، تابستان 1369.
* مشكوة: علمى، دينى، فرهنگى، نشريه بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى. (مشهد، صندوق پستى 366 - 91735).
شماره 27، تابستان 1369.
* مكتب اسلام: مجله ماهانه دينى و علمى. (قم، صندوق پستى شماره 2).
شماره 9 و 10، سال سى ام، دى - بهمن ماه 1369، جمادى الثانى - رجب 1411.
* نامه فرهنگ: فصلنامه تحقيقاتى در مسائل اجتماعى و فرهنگى. معاونت امور بين الملل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى (خيابان وليعصر، تقاطع خيابان فاطمى، ساختمان شماره 1 وزارت فرهنگ و ارشات اسلامى، طبقه ششم، دفتر نامه فرهنگ).
شماره اول، سال اوّل، پاييز 1369.
* ندا: فصلنامه جمعيت زنان جمهورى اسلامى ايران. (تهران، صندوق پستى 4748 - 15875).
سال 11، شماره 1.
* نشر دانش: نشريه مركز نشر دانشگاهى. (تهران، صندوق پستى 4748 - 15875).
* البلاد: تصدر عن دارالوحدة الاسلامية للصحافة والنشر والاعلام. (بيروت، لبنان، ص. ب. 5362 / 13).
السنة الاولى، جمادى الثانى - رجب 1411 ه. كانون الاوّل - كانون الثانى 1990 م، العدد 21 - 23.
* تراثنا: نشرة فصلية تصدرها مؤسسة آل البيت لاحياءالتراث. (ص.ب 996 / 37185. قم، الجمهورية الاسلامية فى ايران).
السنة السادسة، العدد الاوّل، محرم الحرام 1411، الرقم المسلسل 22.
* التربية: تصدر عن اللجنة الوطنية القطرية للتربية و الثقافة و العلوم. (الدوحه، قطر، ص. ب. 9865).
السنة العشرون، العدد 93، يونيو 1990.
* التوحيد: مجلة اسلامية تصدرها منظمة الاعلام الاسلامى. (الجمهورية الاسلامية فى ايران، طهران، ص. ب 1313 - 14155).
السنة التاسعة، العدد 50. جمادى الاولى - جمادى الثانى 1411 ه، كانون الاوّل 1990، كانون الثانى 1991 م.
* رسالةالقرآن: نشرة فصلية تعنى بالشؤون القرآنية، تصدرها دارالقرآن الكريم. (قم، ص. ب 151 / 37185).
العدد الثانى، ربيع الثانى - جمادى الاولى - جمادى الثانية 1411 ه.
* العروة الوثقى، مجلة الوحدة الاسلامية. (ص. ب 82، جنيف 1218، سويسرا).
التشاء 1411 ه. العدد 39، الرقم المسلسل 157.
* الغدير: تصدر عن المجلس الاسلامى الشيعى الاعلى. بيروت، لبنان، المجلس الاسلامى الشيعى الاعلى، مجلة الغدير).
العدد 8 و 9، ربيع الاول 1411 هجرى، تشرين الاول 1990 م.
العدد 10 و 11، جمادى الاول، جمادى الثانى 1411 هجرى كانون الاول 1990 م.
* مجلة مجمع اللغة العربية بدمشق. (سوريه، دمشق، ص.ب 327).
المجلد الخامس و الستون، الجزء الاول - الجزء الثانى، جمادى الاخرى - رمضان المبارك 1410 ه، كانون الثانى (يناير) - نيسان (ابريل) 1990 م.
* المستقبل العربى، يصدرها مركز دراسات الوحدة العربية. (بيروت، لبنان، ص. ب 6001 - 113، المستقبل العربى).
السنة الثالثة العشره، العدد 141، تشرين الثانى (نوفمبر) 1990.
* منبر الاسلام، تصدرها وزارةالاوقاف فى مصر. (9 شارع النباتات، جاردين سيتى، منبر الاسلام، القاهره).
السنة 49، العدد 6، جمادى الاخر 1411 ه. ديسمبر 1990 م.
* المنطلق: فكرية، اسلامية، شهريا، تصدر عن الاتحاد اللبنانى للطلبة المسلمين. (بيروت، لبنان، ص.ب. 25105).
العدد 68 و 69، ذوالحجة - محرم 1411 ه، تموز - آب 1990 م. كليات
* آشنايى با مؤسسه تنظيم و نشر آثار حضرت امام خمينى (رض)، معصومه باقرى. (فصلنامه كتاب).
* يك كتاب با چهار عنوان، رضا استادى. (كيهان انديشه).
* نظرى به تاريخ هزار ساله دانشگاه الازهر، سيد كاظم روحانى. (همان).
* نفايس نسخههاى خطى كتابخانه گنج بخش، محمد فاضل «يزدى مطلق». (مشكوة).
* ديدارى با مؤسسه لغتنامه دهخدا. (نامه فرهنگ).
* فرهنگستانهاى اتحاد شوروى، عنايت اللَّه رضا. (نشر دانش)
* فهرس مخطوطات المدرسة الباقرية مشهد المقدسة، محمد فاضل. (تراثنا).
* الامامة، تحريف مصادر الامامة فى التراث الشيعى - 5، عبدالجبار الرفاعى. (همان).
* اعجاز القرآن، قائمة ببلوغرافية، الشيخ فرقانى. (رسالةالقرآن).
* الطوسى و التبيان، اكبر الايرانى، تعريب على جمال الحسينى. (همان).
*98* تفسير و علوم قرآن
* ويژگىهاى الميزان، محمد هادى معرفت. (كيهان انديشه).
* بررسى نظريه كيفيت نزول قرآن، محمدهادى مؤذن جامى. (همان).
* النظر القرآنى حول اللغة و علم اللغة العام فى ضوء نظرية وحدة المعرفة، الحسينى. (التوحيد).
* من صور الجبال فى القرآن، السيد على الشرف. (رسالةالقرآن).
* هيمنة القرآن على الكتب السماوية، جعفر الهادى. (همان).
* المدخل الى شخصية رسول اللَّه و سيرتة فى القرآن، جعفر السبحانى. (همان).
* المذهب التاريخى فى القرآن، محمد مهدى الاصفى. (همان).
* وقفة على شاطىء الذكر، هاشم الموسوى. (همان).
* الناس فى الخطاب القرآنى، عبدالوهاب الطالقانى، تعريب على جمال الحسينى. (همان).
* الانسان فى القرآن، السيد محمود الهاشمى. (همان).
* نقاط ضعف فى التفاسير و الكتب القرآنية، محمدباقر الناصرى. (همان).
* اقتراحات فى المنهج التفسيرى، محمد جعفر الصدرى، تعريب على جمال الحسينى. (همان).
* القرآن الكريم، اهمية دوره و كيفية التفاعل معه، الشيخ محسن الاراكى. (همان). حديث
* السنّة النبوية الشريفة و موقف الحكام منها فى القرن الاوّل الهجرى تدويناً و كتابة و نقلاً و تداولاً، السيد محمد رضا الحسينى (تراثنا).
* الغدير فى متاهات ارباب السير، مرتضى آيةاللَّه زاده الشيرازى (الغدير، 8 - 9).
* من طرائف التصحيف، حديث «اذا كان احدكم يصلى..»، شاكر الفحام. (مجلة ممع اللغة العربية بدمشق، 65، الجزء 2). فلسفه و كلام
* اسلام و فلسفه تاريخ، عبدالحليم الرهيمى، ترجمه داود نقاش. (سروش).
* نگاهى كوتاه به مبانى تئوريك و پيامدهاى فرهنگى نظريه «قبض و بسط تئوريك شريعت، ش. راشد. (سوره).
* جهان، يك سياله روان، رحيم نژاد سليم. (كيهان انديشه).
* حسن و قبح عقلى، بحثى از كاوشهاى عقل عملى، غلامحسين عمادزاده. (همان).
* رابطه دو مفهوم دين و فقه، سيد عباس حسينى قائم مقامى. (همان).
* اعراف و اعرافيان. (مكتب اسلام، 9).
* آيا خدا آفريننده كارهاى بندگان است. جعفر سبحانى. (همان).
* قيامت و ميزان. (مكتب اسلام، 10).
* پى آمدى بنام جبر و گريز گاهى به نام كسب، جعفر سبحانى. (همان).
* بالاى بهشت، نصراللَّه پورجوادى. (نشر دانش).
* المرجعية العلمية لاهل البيت، ابراهيم الامينى. (التوحيد).
* سارتر بين الوجود و الماهية، على التميمى. (همان).
* المذهب الكلامى، محمد هادى المعرفة. (رسالةالقرآن).
* نصب الامام و ملابسات الرسالة، جعفر السبحانى. (الغدير 8 - 9)
* تقريب فى التشكيل الفلسفى لمقومات التنمية بين التشتيت و الاهلاك الغربيين و التوحيد القرآنى، محمد صادق فضل اللَّه. (المنطلق، 68 - 69).
* الدين و عوامل الجمود و التطور، السيد محمد حسين فضل اللَّه. (همان). فقه و اصول
* جايگاه شريعت سلف و عرف در منابع اجتهاد، محمد ابراهيم جناتى. (كيهان انديشه).
* نقد مقدماتى طريقه اخبارى، على عابدى شاهرودى (همان).
* الاصطنبولية فى الواجبات العينية او ما لا يسع المكلف جهله، للشهيد الثانى، حققه و علق عليه احمد العابدى و رضا المختارى. (تراثنا).
*99* * بين الإجتهاد و التقليد، عبدالرحمان العدوى. (منبرالإسلام). تاريخ
* سوريه و عراق، ديروز و امروز، محمد على امامى. (اطلاعات سياسى اقتصادى).
* روياروئى فقيهان و صوفيان در عصر صفويان، رسول جعفريان. (كيهان انديشه).
* دروزيها در تاريخ، طيب گوكبيگين، ترجمه عبداللَّه عظيمائى. (همان).
* بازشناسى جنبش بابك، عباس زارعى مهرورز. (همان).
* روابط ايران و چين در عهد باستان، سيد حسن موسوى. (مجله علوم اجتماعى و انسانى).
* چگونگى پذيرش اسلام در هند، سيد اطهر عباس رضوى، ترجمه سيد حسين رئيس السادات. (مشكوة).
* علل و انگيزههاى نهضت سربداران، سيد حسين رئيس السادات. (همان).
* موضع على عليه السلام در برابر فتنهها، اويس الشهابى، ترجمه حميدرضا شيخى. (همان).
* تاريخنگارى بعد از انقلاب اسلامى، حسين آبادانيان. (نامه فرهنگ).
* الانتفاضة فى التاريخ و الذاكرة الفلسطينية، السيد محمدصادق الحسينى. (البلاد، 21 - 23).
* مكتبات المسلمين، زوار حسين زيدى. (الغدير، 8 - 9). حقوق
* بررسى حقوقى تعهدات فروشنده و خريدار در قراردادهاى فروش بين المللى كالا بر اساس اينكوترمز 1990. (بررسيهاى بازرگانى).
* مقدمهاى بر حقوق بين الملل از ديدگاه فقه اسلامى، عباسعلى عميد زنجانى. (حوزه).
* تجديد نظر در حكم دادگاه و موعد آن از نظر فقه اماميه و حقوق موضوعه ايران، حسين مهرپور. (كانون وكلا).
* سؤال از شاهد طرف مقابل، على اكبر رياضى. (همان).
* تفسيرى پيرامون ماده 533 قانون تجارت، مهدى شهيدى. (همان).
* دفاع مشروع و اعمال در حكم دفاع مشروع، ايرج گلدوزيان. (همان).
* سرقفلى در حقوق ايران، غعلامعلى سيفى زيناب. (همان).
* ماهيت و آثار قولنامه، توجيه و نقد رويه قضايى، ناصر كاتوزيان. (همان).
* قاضى انگلسى چگونه حكم مىكند، كابيل ژمزه سپينوزى، ترجمه مرتضى كلانتريان. (همان).
* لايحه تشكيل دادگاههاى عام. (همان).
* اعاده دادرسى در امور مدنى، جواد واحد. (همان).
* مبادله اسيران جنگى در اسلام، على اكبر حسنى. (مكتب اسلام، 10).
* ديباچهاى بر اصل مساوات در زير بناى حقوق بشر از ديدگاه اسلام، محمدتقى جعفرى. (ندا).
* خواستگارى طبيعتى مردانه و عاملى براى حفظ حيثيت و احترام زن، عباس منتهايى. (همان).
* استئناف الحكم و موعده فى فقه الامامية و فى القوانين الايرانية، حسين مهرپور. (التوحيد). اقتصاد
* تحليل اقتصادى رشد سريع جمعيت. عزيز كياوند. (اطلاعات سياسى اقتصادى).
* الگوى مصرف در قانون برنامه پنجساله اوّل توسعه اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى جمهورى اسلامى ايران. (بررسيهاى بازرگانى).
* واجبات الدولة الاسلامية و اهدافها الاقتصادية. محمد على التسخيرى. (التوحيد).
* الزكوة والانظمة الحديثة للتأمين الاجتماعى. عثمان حسين عبداللَّه. (العروة الوثقى).
* التنمية والارادة السياسية. حسن جابر. (المنطلق، 68 - 69).
* نظرة فى المقومات العامة للتنمية. زينب ابراهيم. (همان).
*100* * الاطار الحاكم للفكر الغربى فى موضوعة التخلف و التنمية. محمد فقيه. (همان).
* الديون الخارجية وسيلة لابتراز الدول المتنامية و نهب ثرواتها. على وهب. (همان).
* مفهوم التنمية و مرتكزاتها فى ضوء مشكلة التبعية، مقاربة تحليلية. مصطفى الحاج على. (همان). زندگينامه و خاطرات
* با دكتر محمود حسابى، پدر فيزيك نوين ايران، بيژه آبى. (اطلاعات علمى).
* فردوسى، شيعه مظلوم، غلامرضا ستوده. (سوره).
* شيخ بهاءالدين محمد عاملى، مهدى اخوان ثالث. (همان).
* يادى از سلطان ولد، على صفايى. (كيهان انديشه).
* زندگى، دوران و آثار ابن رشد، محمد نورنبى، ترجمه حسين واله. (مشكوة).
* حكيم سخن آفرين، على رضا ذكاوتى قراگزلو. (نشر دانش).
* استاد الجليل الشيخ احمد عباس الازهرى، فاروق الجمال. (البلاد).
* لمحات عن حياة السيدة فاطمة الزهراء. (التوحيد).
* احمد بن ادريس الفاسى - 1760 - 1837 م - منهجه فى الدعوة و فكره السياسى، حسن مكى محمد احمد. (همان).
* مدرسة الامام الصادق الفكرية، محمد عبدالمنعم خفاجى. (الغدير، 10 - 11)
* القيادة كلمة فى قاموس على وفق تلاهم اللغات، اسعد على. (هما).
* مقابلة صحفية مع اميرالمؤمنين(ع)، ثلاثة و ثلاثون نداء باسلوب استفهام عصرى، رياض نجيب الريس. (همان).
* موقع الامام علي فى دولةالاسلام، احمد لواسانى. (همان).
* الدور التربوى للامام على، سعيد اسماعيل على. (همان).
* الامام على و حقوق الانسان، الجيب الجنحانى. (همان).
* ذكرى اميرالبيان و شيخ المجاهدين الامير شكيب ارسلان. (همان).
* حميد بن ثور الهلالى، نظرة فى نسبه و شعره، حمدالجاسر. (مجلة مجمع اللغة العربية بدمشق 65، الجزء 2).
* قصة تميم الدارى و أسرةالمحاسنى الدمشقية، عدنان الخطيب. (مجلة مجمع اللغة العربية بدمشق 65، الجزء 1).
* ترجمة ابى الفتح البستى، شاكر فحام. (همان). زبان و ادبيات
* وقايع نگار اقاليم هفتگانه، جابر عناصرى، (سروش).
* شعر و زبان فارسى در نشستى با استاد مهرداد اوستا. (سوره).
* بابا فغانى و مكتب وقوع، حسن ذوالفقارى. (كيهان انديشه).
* جوهر شعر و شگردهاى رو شده، على بابا چاهى. (گردون).
* شاهنامه، شاهراه تاريخ و زبان، ت. گوردياناگى. (همان).
* حقيقت در قضاوت دوستداران حقيقت، سيد محمد خاتمى. (همان).
* كرسى زبان و فرهنگ ايران در دانشگاههاى انگلستان، احمد جلالى. (نامه فرهنگ).
* ادبيات شوروى در دوره گورباچف، مرى سينين - واتسون، ترجمه حسن نروايى بيدخت. (همان).
* تحول معنايى در برخى واژههاى اعتقادى، هومن پناهنده. (همان)
* كبريائى نهبندانى، شاعرى ناشناخته از ديارى ناشناخته، نقيب نقوى. (مشكوة).
* دستورِ باش، تفسير ساختى ويژه در روض الجنان و روح الجنان، سيد جليل ساغروانيان. (همان).
* نوادر فى اللغة و الادب، محمد فريد عبداللَّه. (الغدير - 9).
* منهج طه حسين فى الدراسات الادبية، شوقى ضيف. (مجمع اللغة العربية بدمشق 65، الجزء 2).
* الشطرنج و النرد فى الادب العربى القديم، محمد فائز سنكرى طرابيشى. (همان).
* الواو العاطفة التى بمعنى «مع»، محمد احمد الدالى. (مجمع اللغة العربية بدمشق 65، الجزء 1).
* اعتراضات ابن يعيش على الزمخشرى فى شرح المفصل، *101* عبداللَّه نبهان. (همان). فرهنگ و هنر
* رستاخيز فرهنگى، پشتوانه هويت ملى، غلامعلى سيار. (اطلاعات سياسى اقتصادى).
* مصاحبه با آيةاللَّه يوسف صانعى. (حوزه).
* برنامه ويژه اسلامى براى سواد آموزى و آموزش و پرورش پايه براى همه در كشورها و جوامع اسلامى. (فصلنامه تعليم و تربيت).
* امام و تعليم و تربيت، غلامعلى حداد عادل. (همان).
* نقش كتاب در توسعه فرهنگى، نوراللَّه مرادى. (فصلنامه كتاب).
* كتاب و كتابت در اسلام (1)، در قرآن مجيد، محمد رجبى. (همان).
* كتابخانههاى بزرگ جهان، كشتيهاى نوح در طوفان، شيفته سلطانى. (همان).
* رساله ميرعلى تبريزى در فنون خط نستعليق، محمدجعفر ياحقى. (مشكوة).
* شمهاى از رابطه تمدن و هنر ايران و شبه قاره هند (هند و پاكستان، ذبيح اللَّه خلوصى راد. (همان).
* خليج فارسى در برابر سالاميس، مهدى سجاده چى. (همان).
* نشر الكترونيكى و پيامدهاى آن براى كتابخانهها و كتابداران پزشكى، اسداللَّه آزاد. (همان).
* انقلاب ارتباطات آينده فرهنگى جهان، على اسدى، باقر ساروخانى و نسرين حكمى. (نامه فرهنگ).
* ره توشهاى از انقلاب الجزاير، مصطفى اشرف. (همان).
* عوامل مؤثر در انتقال فرهنگ ايران، دوره اسلامى، يعقوب آژند. (همان).
* دوگرايى و كلگرايى به عنوان پديدهاى فرهنگى، حميد غفارى. (همان).
* تأثير انقلاب فرانسه بر جنبشهاى جوامع اسلامى، برتراند بادى، ترجمه رضا ذوقدار مقدم. (همان).
* ناسيوناليسم ترك، اكبر گنجى. (همان).
* مراسم توبه در ايتاليا، ابو حسين مقدم. (همان).
* كاريكاتور در ايران 57 - 69، قربانيان. (همان).
* انتقادات موجهة لمناهج التربية الاسلامية فى الدول العربية، محمد عبدالقادر احمد. (التربية).
* فلسفة الفن الاسلامى، محمد على الشهرستانى. (الغدير، 10 - 11).
* مستقبل و حدود الحوار القومى الدينى، حيدرابراهيم على. (المستقبل العربى). سياست
* دموكراسى، جنگ و صلح، ولكرريت برگر، ترجمه سيروس سعيدى. (اطلاعات سياسى اقتصادى، 39).
* پروسترويكا و نظريه مبارزه طبقانى، اُلگ شاخنازاروف، ترجمه بهرام مستقيمى. (همان).
* نقش سياست جغرافيائى (ژئوپوليتيك) در مديريت استراتژيك، حسام الدين بيان. (مديريت دولتى).
* مفاهيم دولت، حكومت و سياست، هوشنگ مقتدر. (همان).
* الاسلام و الغرب، العلاقة بين امة الاسلام و الغرب، راشد الغنوشى. (الغدير، 10 - 11)
* مساهمة فى تشخيص آلية الصراع بين العالم الاسلامى و منظومة التسلط الغربية، حسن الضيقه. (همان).
* تنبيه الامة و تنزيه الملة، الامام النائينى. (همان).
* شعب الدولة ام دولة الشعب، راشد الغنوشى. (الغدير، 8 - 9).
* حرب لبنان صيف 1982، دراسة عسكرية صهيونية، عصام عيس. (همان).
گزارش سفر به شوروى
مرعشى سيد محمود
دو سال پيش هيئتى به سرپرستى صدر اداره روحانيون مسلمان ماوراى قفقاز جناب آقاى شيخ الاسلام پاشازاده و مسؤولين آكادمى علوم شوروى ديدارى از كتابخانه مرحوم آيت اللَّه مرعشى - قدس سره الشريف - داشتند. در پى اين ديدار از من دعوت شد كه به مدت پانزده روز سفرى به اتحاد جماهير شوروى داشته باشم و از كتابخانههاى آذربايجان شوروى ديدار كنم. در سال جارى همراه يك نفر كارشناس مسائل سياسى و يك مترجم روانه مسكو شديم. در اولين فرصت به ديدار كتابخانه لنين در مسكو پرداختيم؛ كتابخانهاى كه قبل از اين سفر وصف آن را فراوان شنيده بودم. مسؤول كتابخانه استقبال گرمى كرد و اطلاعات خوبى در اختيار ما قرار داد. اين كتابخانه حدود سى ميليون جلد كتاب دارد كه در ميان آنها كتابهاى اسلامى زيادى به زبان عربى، فارسى و تركى وجود دارد. اساساً مىتوان گفت كه به تمام زبانهاى زنده دنيا در اين كتابخانه كتاب وجود دارد.
ساختمان اين كتابخانه عظيم و بسيار مجلل است. دوازده طبقه ساختمان اختصاص به مخزن دارد و در آن كتابها نگهدارى مىشود. سالنهاى بزرگ مطالعه و سالنهاى ويژه محققين در جنب اين مخزنها بنا شده است. حدود سه هزار كارمند، خدمات و سرويس دهى را در اين كتابخانه برعهده دارند.
از مسؤول كتابخانه سراغ كتابهاى خطى اسلامى را گرفتيم. ايشان گفت بر اساس تصميم مسؤولين اجرايى، اين كتابها به كتابخانه لنينگراد منتقل شده است و در آنجا نگهدارى مىشود. در كتابخانه لنين قرآن نفيس بسيار كوچكى ديديم كه ابعاد آن حدود 3*2 سانتيمتر بود و با دست نوشته شده بود. همچنين متن يك قسمنامه المپيك به صورت كتابى بسيار كوچك با طول و عرض 6 ميليمتر بود. مسؤول كتابخانه مىگفت اين كوچكترين كتاب چاپى دنياست كه در آلمان چاپ شده است.
در مسكو از كتابخانه عمومى آثار ادبيات خارجى هم ديدار كرديم. اين كتابخانه داراى بخشهاى مختلفى است و كليه آثار ادبى مربوط به زبانهاى مختلف دنيا در آن جمع شده است. در ميان بيش از پنج ميليون جلد كتابهاى ادبى اين كتابخانه، كتابهاى ادبى فارسى و عربى تعداد قابل توجهى را تشكيل مىداد. در بخش ادبيات شرق اين كتابخانه بيش از سى هزار جلد كتاب چاپى عربى و حدود شش هزار جلد فارسى و شش هزار جلد فارسى درى وجود دارد. كتابهاى خطى اين كتابخانه نيز به كتابخانه لنينگراد انتقال يافته بود.
ديدارى هم از دانشگاه مسكو داشتيم. اين دانشگاه مانند يك شهر عظيم بود و ساختمان مجللى با بيش از سى هزار اتاق و سالن داشت. اين دانشگاه يكى از هفت بناى مهمى است كه مهندسين آلمانى در زمان اسارت خود در مسكو بنا كردند. امّا بيشترين شور و اشتياق من بازديد از كتابهاى خطى بود. بعد از چهار روز اقامت در مسكو روانه باكو شديم. در باكو جناب آقاى پاشازاده و مسؤولين آكادمى علوم آذربايجان شوروى از ما استقبال كردند. در باكو نيز تمام *103* كتابهاى خطى كتابخانهها به كتابخانه انستيتو نسخ خطى فرهنگستان علوم آذربايجان منتقل شده بود. در اين انستيتو بيش از دوازده هزار نسخه خطى فارسى و عربى و مقدارى هم نسخ خطى به زبان تركى موجود است و بيش از چهل هزار نسخ چاپى مختلف است.
نسخ خطى بسيار نفيس را براى بازديد، داخل ويترينهاى شيشهاى قرار داده بودند. اكثر اين نسخ كتب ادبى و ديوانهاى شعرا، ازجمله شاهنامه فردوسى بود. البته كتب حديث هم به چشم مىخورد. در مجموع، نسخهها بسيار ممتاز بود. دو جلد از فهرست اين مجموعه نفيس در سال 1963 چاپ شده و به كتابخانه حضرت آيت اللَّه العظمى نجفى مرعشى هديه شده است. بقيه مجلدات آن كه حدود پانزده جلد است متأسفانه چاپ نشده و به صورت تايپ شده باقى مانده است. قرار شد مسؤولين آنجا زيراكس مجلدات تايپى را نيز براى ما بفرستند. در اين كتابخانه نسخههاى بسيار ارزشمندى وجود دارد؛ از جمله قانون بوعلى نوشته شده به سال 537 قمرى. مقاله سى ام از كتاب پزشكى زهراوى طبيب قرن چهارم هجرى كه قديميترين نسخه موجود آن است، و خمسه نظامى با چندين مجلس مينياتور بسيار ارزشمند. تفاهم نامهاى بين كتابخانه حضرت آيت اللَّه مرعشى و اين انستيتو امضا شد كه بر اساس آن ارتباطى ميان اين كتابخانه و آنجا برقرار گشت. فهرست كتابخانه را به آنها داديم و قرار شد در مقابل ميكروفيلمى كه ما از كتب خطى آنها مىخواهيم، آنان نيز ميكروفيلم كتابهايى را كه ندارند از ما بخواهند.
در ملاقاتى كه با آقاى حسن اوف نخست وزير جمهورى آذربايجان داشتيم، ايشان هدف ما را در بازديد از كتابخانهها پرسيد و بعد از اظهار تمايل كرد به ما در اين هدف كمك كند. ايشان گفت ممكن است شما در بازديد از كتابخانه لنينگراد موفق نشويد موافقت مسؤولين را در تهيّه عكس و ميكروفيلم از نسخ خطى آنجا به دست بياوريد. من به فرهنگستان آذربايجان دستور مىدهم تا اين كار را براى شما انجام دهد. طبق قرار، ليست ميكروفيلمهاى درخواستى را در اختيار فرهنگستان قرار دادم.
كتابخانه لنينگراد كه به نام بنياد خاورشناسى فرهنگستان علوم نام گذارى شده، مجموعه عظيم و نفيسى از كتب خطى را داراست و مجموع كتابهاى آن بيش از ده ميليون جلد است. ما صورتى از نسخ خطى مورد نظر را تهيه كرديم تا ميكروفيلمهاى آن را تهيه و براى ما ارسال كنند. در شهر لنينگراد كتابخانه بزرگ ديگرى است به نام كتابخانه شدرين كه بسيار مفصل و مجهز و داراى نسخههاى بسيار نفيسى است. بسيارى از كتب نفيس كتابخانه اردبيل كه بر مزار شيخ صفى الدين اردبيلى بوده است و در دوران جنگ ايران و روس به سرقت رفته، اكنون در اين كتابخانه موجود است. خوشبختانه فهرست اين نسخ چاپ شده و كتابخانه آيت اللَّه العظمى نجفى مرعشى همه آنها را دارد.
در باكو اعضاى هيئت رئيسه آكادمى علوم آذربايجان به محل اقامت ما آمده و با آنان ملاقاتى داشتيم. اين آكادمى كه در تمام علوم كار مىكند، غير دولتى است و بودجه آن را دولت تأمين نمىكند. تعدادى از مخترعين و مكتشفين معروف در اين آكادمى عضو هستند كه امتياز اختراعات و اكتشافات خود را در اختيار آن مىگذارند. اعضاى هيئت رئيسه آن چندين پروفسور هستند. يكى - دو نفر از ايشان از متخصصين ادبيات فارسى هستند و در آن ديدار از من خواستند تا در مراسمى كه به مناسبت اعطاى دكتراى افتخارى به اينجانب و عضويت من در اين آكادمى برگزار مىشود، شركت كنم. در اين مراسم كه دوازده تن از پروفسورها و مسؤولين آكادمى حضور داشتند و از تلويزيون آذربايجان شوروى پخش مىشد؛ بنده موفق به دريافت دكتراى افتخارى و عضويت در آكادمى شدم. اين آكادمى در بخشهاى مختلفى در زمينه علوم اهل سنت و علوم شيعى كار مىكند. من به عضويت بخش تحقيقاتى علوم شيعى *104* انتخاب شدم. در اين بخش به سؤالات مطرح شده در زمينه تاريخ، سياست، اقتصاد، و... طى مقالاتى پاسخ داده مىشود. سپس اين مقالات در بولتن آكادمى چاپ خواهد شد و در اختيار خوانندگان قرار خواهد گرفت. عضويت در اين آكادمى براى من از دو جهت قابل اهميت است: يكى اينكه بنده بتوانم ارتباطى ميان اعضاى آن با جوامع و مراكز علمى خودمان ايجاد كنم و از اين طريق شيعه را بهتر بتوانيم معرفى كنيم. دوم اينكه قادر به دريافت اطلاعات بيشتر از مجامع علمى و كتابخانههاى بزرگ دنيا مىشويم. به لحاظ اعتبار و رابطهاى كه اين آكادمى با اين گونه مراكز دارد؛ مىتواند ما را در رديابى نسخههاى نفيس و كمياب و تهيه زيراكس يا ميكروفيلم از آن به خوبى يارى كند.
اين مسافرت پانزده روز براى ما بسيار مفيد بود. امّا فرصتى بيش از اين لازم بود تا بتوانيم حداقل، كتابخانههاى معروف و مراكز علمى و فرهنگى را بازديد كنيم. به اين لحاظ ديدار از كتابخانههاى تاجيكستان، ازبكستان و شهرهاى شمال خراسان را كه خيلى هم زياد است به سفر بعد موكول كرديم. تنها در كتابخانه تاشكند، مجموعه عظيمى از كتابهاى خطى اسلامى به زبان عربى و فارسى وجود دارد كه تاكنون يازده جلد از فهرست آن چاپ شده است؛ يازده جلد قطور و در حدود 700 - 800 صفحه. در اين سفر موفق شديم 260 جلد از فهرستهاى آثار خطى كتابخانههاى شوروى را به دست بياوريم.
در طول هفتاد سال كه از انقلاب ماركسيستى در شوروى مىگذرد، تلاش بسيارى شده است كه رابطه مسلمانان با فرهنگ و معارف اسلامى قطع شود. على رغم اين تلاش، هنوز شيفتگان اين فرهنگ و معارف بسيارند؛ كسانى كه در طول اين سالها، قرآن و كتب اسلامى را به شدت پنهان مىكردند و فرائض خود را مخفيانه انجام مىدادند. پس از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران نورى تازه براى آنان درخشيد كه با اصلاحات اخير و آزادى مذهب در شوروى، چهره مسلمانان برافروختهتر و شعلههاى اميد در دل آنها زندهتر شد. على رغم گرفتاريهاى اقتصادى با شورى وصفناپذير به تعمير و بازگشايى مساجد پرداختند. قرآنها و كتب اسلامى از مخفيگاههاى منازل بيرون مىآيد و كتب اسلامى خطى و چاپى كه تنها به عنوان ذخيره در كتابخانهها نگهدارى مىشد، امروز مورد مطالعه قرار مىگيرد. مسؤول يكى از كتابخانههاى مسكو مىگفت قبل از آزادى مذهب، شايد در طول سال يكى - دو بار مراجعه كنندگان به كتابخانه از ما تقاضاى دريافت قرآن مىكردند؛ اما اخيراً در طول يك هفته ما 23 نفر مراجعه كننده داشتيم كه قرآن را خواستند و از آن استفاده كردند. اكنون توجه مسلمانان شوروى بيش از هر جاى ديگر متوجه جمهورى اسلامى ايران است. من چندين مسجد را ديدم كه با آرم جمهورى اسلامى و تمثال مبارك امام خمينى - قدس سره الشريف - با بيانات ايشان تزيين شده بود. ما بايد از اين موقعيت استفاده كنيم و در فراهم آوردن زمينه آشنايى بيشتر آنان با فرهنگ و معارف غنى اسلامى بكوشيم. مبلغين خوب و آشناى كامل به مسائل سياسى و منطقهاى بايد به آنجا روانه گردند، تا خداى نخواسته جنبههاى منفى نداشته باشد. منابع اصيل اسلامى به ويژه تفسير قرآن، نهج البلاغه، صحيفه سجاديه بايد هر چه زودتر با يك ترجمه و چاپ خوب به زبان آذرى آماده شود و به آنجا ارسال گردد.
متأسفانه دستهاى مرموزى در كار است كه آنجا بين مسلمانان فراگيرى الفباى لاتين را تشويق مىكند. تا از اين طريق مانعى براى آنها در دستيابى به منابع اصيل فرهنگ اسلامى كه به زبان عربى و فارسى تشويق كرد. من در سخنرانيها و گفتگوهايم بر اهميت اين مطالب تكيه داشتم. دولت جمهورى اسلامى بايد اين امور را با اهتمامى بيشتر پىگيرى كند. انشاءاللَّه.
گزارش سفر به يونان
مجتهد شبسترى محمد
با تلاش رايزنى فرهنگى جمهورى اسلامى در آتن و مشاركت انجمن فرهنگى ايران و يونان، اولين سمپوزيوم بين المللى اسلام و مسيحيت ارتدكس در روزهاى بيست و چهارم تا بيست و ششم آذرماه در آتن برگزار شد. انسان، محيط زيست و فرهنگ از نظر اسلام و مسيحيت ارتدكس، موضوعات رسمى و اعلام شده اين سمپوزيوم بود. اين موضوعات اكنون براى همه اديان الهى حساس است و پرداختن به آن ضرورت دارد. تعدادى از اساتيد و دانشمندان مسلمان از ايران و تعدادى ديگر از مسيحيت ارتدكس از ايران، كانادا، يوگسلاوى و شوروى در اين سمپوزيوم شركت داشتند.
گزارش چگونگى اين سمپوزيوم در مجلات و روزنامهها به تفصيل آمده است آنچه در اين گزارش به درخواست ما آمده است بيشتر توجه دادن به اهميت اين گردهماييها، فوايد آن و نيز تحليل محتواى اين سمپوزيوم است. آينه پژوهش
در اين سه چهار سال اخير ما شاهد شكليابى حركت فرهنگى بسيار خوبى بوديم كه حاصل و نتايج بسيار خوبى داشته است.
نشست اساتيد و علماى مسلمان با اساتيد و علماى مسيحيت، دو جلسه در آلمان غربى تشكيل شد كه چند نفر از اساتيد و علماى ايران در آن شركت داشتند. همچنين دو جلسه در ايران برگزار گرديد كه چند نفر از تئوريسينهاى مسيحى در آن حضور داشتند. جلسهاى نيز با شركت علما و اساتيد مسلمان و مسيحى در لهستان برگزار شد.
موضوعاتى از قبيل رابطه عقل و وحى در اسلام و مسيحيت، معناى سعادت از ديدگاه اسلام و مسيحيت، و وظايف مشترك مسلمانان و مسيحيان در جهان امروز، عناوين بحثهاى مطرح شده در اين نشستها بود. من به عنوان كسى كه در اكثر اين نشستها شركت داشتهام نتايج آن را بسيار خوب ارزيابى مىكنم و ادامه و توسعه آن را ضرورى مىدانم.
سمپوزيوم اسلام و مسيحيت كه در آتن پايتخت يونان برگزار شد نيز نشستى بود در راستاى نشستهاى قبلى بين اساتيد و علماى مسلمان با اساتيد و علماى مسيحيت. البته مسيحيت ارتدكس، يعنى شاخه شرقى مسيحيت كه خود را وارث اصلى آيين مسيحيت و كليسا مىداند. نشستهاى قبلى با اساتيد و علماى شاخه غربى مسيحيت، يعنى كاتوليكها و پروتستانها بود.
در عصر ظهور اسلام و گسترش آن، ارتباط و رويارويى مسلمانان بيشتر با همين شاخه از مسيحيت، يعنى ارتدكسها بود و اطلاعات مسلمانان از مسيحيت بر گرد آن مىچرخيد. آنچه در كتب ملل و نحل ما نيز آمده، بر اين اساس است. شاخه غربى آن (كاتوليك) از سرزمينهاى اسلامى، دور و چندان در دسترس نبود. پروتستان نيز آن زمان وجود نداشت.
نشست ما با ارتدكسها، زمينه نگاهى به تاريخ را فراهم ساخت. امّا على رغم اين ارتباط تاريخى و آشنايى ديرينه با مسيحيت ارتدكس، دير زمانى است كه مسلمانان با اين شاخه از مسيحيت چندان ارتباطى ندارند. آشنايى مسلمانان با اروپاى غربى، ارتباط آنها را بيشتر به مسيحيت غربى، يعنى *106* كاتوليك و پروتستان اختصاص داده است.
مسيحيت ارتدكس كه نفوذ خوب و پيروان زيادى در شرق اروپا و برخى از كشورهاى آسيايى دارد، توانسته است عقايد و رسوم قديمى را بيشتر حفظ كند و آيين خود را از حوادث توفنده به كنار دارد.
مذاكره بين الاديان امروز اهميت و ضرورت ويژهاى يافته است كه بايد به آن توجه خاصى داشت و زمينه آن را فراهم ساخت. آنچه من درباره اين جلسات عرض مىكنم، دورنمايى از ضرورت اين گونه نشستهاست و فوايدى كه بر آن مترتب است و آن را طى لحظات آن جلسهها احساس كردم. البته گزارش نماى ظاهرى اين نشستها و مسائل جارى آن و بحث از چگونگى مقالات ارائه شده درباره موضوعات آن نيز مفيد و لازم است و كم و بيش توسط بعضى از اساتيدى كه در آن حضور داشتند، انجام يافته است. نگاه من در اين جا بيشتر متمركز در فوائدى است كه از آن عايد مىگردد و ادامه آن را ضرورى مىنماياند. در يك نگاه گذرا اين ضرورت را در چهار محور مطرح مىكنيم.
يكم: اسلام، مسيحيت و يهوديت اديان ابراهيمى هستند و به لحاظ تاريخى و جغرافياى در پيوندى نزديك و خويشاوند يكديگرند. اسلام به عنوان آخرين اديان ابراهيمى به سير تاريخى دو دين قبل از خود توجه كامل دارد و نسبت به مفاهيم و مقولات آن بى نظير نيست. قرآن مجيد خود را مكمل و مصدق مسيحيت و يهوديت مىداند و آيات زيادى در آن ناظر به اين نگرش است. ما براى فهم صحيح و درست اين آيات احتياج به اصلاعات دقيق و صحيحى از سير تاريخى و فكرى اين دو مكتب داريم. آنگاه كه مىخواهيم به تفسير و تبيين آيات قران در اين موارد بپردازيم، تنها تكيه بر روش ادبى و مراجعه به لغت و استنباط از ظواهر كافى نسيت، چرا كه اين آيات ناظر به عقايد آداب و رسوم دو قوم در عصر معينى از تاريخ است كه ما بايد واقعيات تاريخى آن عصر را بشناسيم. بايد به خوبى مسيحيت و يهوديت هم عصر نزول قرآن را بشناسيم و بدانيم كدام فرقه و گروه از اين اديان در زمان نزول وحى با مسلمين در ارتباط بودند و چه مفاهيم و مقولاتى در ميان آنها رايج بوده است. اگر اين مسائل را خوب نشناسيم، فهم ما از آياتى كه ناظر به مسائل اين دو دين است، فهم كاملى نخواهد بود. ما نمىتوانيم آگاهى درست و فهم صحيحى از فرهنگ و مفاهيم مسيحيت و يهوديت آن زمان بيابيم مگر از راه شناخت تحقيقاتى كه خود ايشان در اين زمينه دارند. گفتگوى با آنها و مراجعه به منابع تحقيقاتى و كتابهاى ايشان، زمينه چنين شناختى را فراهم مىآورد. البته تنها مراجعه به كتابها و منابع تحقيقاتى نمىتواند كافى باشد؛ چرا كه در گفتگوهاى مستقيم زوايايى از تاريخ و نگرشهاى عميق روشن مىشود كه در غير آن به دست نمىآيد. اين نشستها و گفت و شنودها مىتواند زمينه فهم بهتر و درك صحيحتر آياتى از قرآن را كه ناظر به اين دو دين ابراهيمى است، فراهم آورد.
دوّم: ضرورت دوم از متن طبيعت اسلام ناشى مىشود. اسلام دين عرضه و دعوت است. از پيروان خود مىخواهد كه عقيده توحيد و عقيده ضرورت برقرارى عدالت در ميان انسانها را عرضه و تبليغ كنند.
اين دعوت چگونه مىتواند تحقق يابد؟ و ما چگونه مىتوانيم پيروان ديگر اديان و مرامها رادعوت كنيم؟ طبيعى است كه ما بايد اطلاعات دقيق و كافى از ديگر فرهنگها و آيين و مرام مخاطبان خود داشته باشيم و تحولات تاريخى و فكرى آنان را به خوبى بشناسيم؛ چرا كه دعوت، يك نوع خواستن است و خواستن بايد روشن و واضح باشد. ما بايد بدانيم كه مخاطب ما چگونه مىانديشد و به چه ارزشهايى معتقد است و چه ارزشهايى را فاقد است تا بفهميم چه چيز را *107* به او بدهيم و چه را بايد از او گرفته و يا تصحيح بكنيم. دعوت كننده بايد مخاطب خود را بشناسد. به خلاف تصور عمومى، اطلاعات ما از مسيحيت و يهوديت كافى نيست و آنچه ما از آيات قرآنى در اين زمينه برداشت مىكنيم و يا اطلاعاتى كه از كتب ملل و نحل به دست مىآوريم، كارآيى چندانى ندارد. چرا كه مسيحيت امروز نسبت به آنچه در عصر نزول قرآن مجيد بود، تحولات بسيار شگرفى يافته است. ما بايد اعتقادات و ارزشهاى مسيحيت امروز را بشناسيم. اين اعتقادات و ارزشها براى مسلمان ديروز چندان شناخته شده نبود. بنابراين آنچه آنها مىشناختند و در كتابهاى خود آوردند، براى ما كافى نيست. بسيارى از آنچه در كتابهاى ملل و نحل نوشته شده است، به كتابها و سلسله اسنادى تاريخى مستند است كه براى مسيحيت امروز بى اعتبارى آن ثابت شده و چندان مورد توجه نيست. تحولات عظيمى كه در سدههاى اخير دنياى مسيحيت را دگرگون كرده است، بايد شناخته شود تا اعتقادات آنان را خوب بشناسيم.
يهوديان و مسيحيان از مخاطبهاى اصلى اسلامند؛ ما تا اين مخاطبها را نشناسيم نمىتوانيم وظيفه عرضه را به درستى انجام دهيم.
مسيحيت كاتوليك در عصر نزول قرآن براى مسلمانان چندان شناخته شده نبود. آنها بيشتر با شاخه شرقى مسيحيت كه ارتدكس بود، آشنا بودند. مسيحيت پروتستان كه از چهار - پنج قرن قبل شكل گرفت و به وجود آمد، در عصر نزول وحى و سدههاى اوليه اسلام، اساساً وجود نداشت. اين شاخه از مسيحيت نيز براى خود عقايد و فرهنگ و ارزشهاى خاصى دارد. بنابراين مسيحيت امروز براى گذشتگان ما شناخته شده نبود و ما نمىتوانيم از آثار آنها به شناخت آن بپردازيم. اين گونه نشستها و گفت و شنودها مىتواند زمينه بسيار مناسبى براى فراهم آمدن شناخت لازم باشد و اينجاست كه ما از زبان خود آنها به تحولات و تطوّرات تاريخى ايشان پى مىبريم.
امروز تحولات توحيدگرايانه در عالم مسيحيت شديد است و با گذشته قابل مقايسه نيست. فرقههاى متعددى در داخل مسيحيت پيدا شده كه هر كدام باعث تحولات گوناگونى شده است. بيفزاييم كه در فهم و برداشت كتاب مقدس عهد قديم و عهد جديد نيز شاهد دگرگونيهايى هستيم. نهضتهاى عرفانى و اصلاح طلبانه زيادى كه پيدا شده است، الهيات مسيحيت را دچار تحولات بنيادى كرده و رفته رفته خداى مسيحيت از حالت خداى تثليثى محصور و يا متجسد شده در يك عصر و زمان به صورت خداى منزّهى درمىآيد كه از تمام اين پيرايهها پالايش يافته و منزّه شده است. گرچه اين پالايش براى علم مسيحيت بحرانى شديد است؛ اما از ديدگاه ما تصحيح و پيشرفت و گرايش به توحيد است.
اين گونه اطلاعات را ما بايد داشته باشيم و برايمان ضرورى است و بهترين راه كسب آن برخورد مستقيم و تماس حضورى است.
سوّم: ضرورت سوم از حالت جديد دنياى ما ناشى مىشود. دنياى امروز ما دنياى ساده و بسيطى نيست. ما در دنياى پيچيدهاى زندگى مىكنيم كه برخورد مكاتب و انديشههاى گوناگون در آن حالت بينالمللى دارد. امروز براى ما جامعه بسته معنى ندارد. يك جوان دانشگاهى ما اگر اهل مطالعه و تحقيق باشد، وصل است به كل محافل علمى و دانشگاهى دنيا. فهم بهتر مفاهيم و مقولات اسلام و ارائه مناسب آن در اين دنيا، با شناخت مفاهيم و مقولات ديگر اديان و مكاتب ميسّر است. جدا از اينكه اصولاً عقايد بايد به صورت تطبيقى و در مقايسه صحيح ارائه شوند؛ فهم درست آنها نيز با يكديگر ارتباط دارد. امروزه نمىتوان بدون مراجعه به مفاهيم ديگر به شناخت مفاهيم خود قناعت كرد؛ چرا كه *108* بايد نسبت و موقعيت معارف خود را در ميان ديگر معارف باز شناسيم و از اين شناخت است كه درك بهتر و بيان مناسبتر براى آن را مىيابيم. مضافاً اينكه در اين شناخت، فرم صحيح بيان نيز به دست مىآيد. فرمى كه براى انسان امروز قابل فهم و درك باشد و در زندگى او كارآيى داشته باشد؛ صحبت از انسان، سرنوشت، آينده، عدالت، اخلاق و... صحبت مشترك ميان ما و ديگران است. در صورتى كه حرف ديگران را خوب بفهميم، به بازفهمى سريع و دقيق از مفاهيم خودمان نيز كمك كردهايم. و اين فهم به ما بيانى صحيح و قابل فهم براى انسان امروز مىدهد.
اينكه امروزه فاضلان و عالمان ما در حوزههاى علميه بيانى ويژه خود داشته باشند، كافى نيست؛ چرا كه بايد بيانى داشت كه در محافل علمى ديگر نيز به كار آيد. محافلى كه با مكاتب گوناگون و مقولات جديد سروكار دارد.
الهيات مسيحى در اين دويست سال اخير به لحاظ برخورد مستقيم با مكاتب گوناگون غير دينى در جهان غرب، تجربههاى بسيارى اندوخته و براى بيان مفاهيم دينى الهى خود بيانهاى جديدى را يافته است. اطلاع از اين برخوردها و شناخت اين بيانهاى جديد براى ما كاملاً مغتنم است. ما مسلمانان هيچگاه مانند آنها رودرروى مكاتب الحادى نبودهايم. ماركسيسم از بطن جوامع غربى بيرون آمده و با مسيحيت سخت روبرو شده است. اگزستانسياليسم به عنوان يك مكتب فلسفى از آنجا برخاست و با الهيات مسيحى روبرو شد و سپس مورد استفاده آن قرار گرفت. نظرياتى كه اصالت را به علم مىدهند و هر سخن دينى را به عنوان سخنان غير علمى بى اعتبار مىدانند، در بطن جوامع غربى به وجود آمد. از اينجاست كه الهيات مسيحى در برخورد با اينها تجربههاى فراوانى دارد: سخنهاى خوب و بيانهاى مناسب كه شناخت آنها مىتواند براى ما مفيد باشد.
بنابراين براى متناسب كردن بيان دينى خود با اين عصر و بارور كردن هر چه بيشتر مفاهيم آن، از اين جلسات و گفتگوها نيز مىتوانيم بهره گيريم.
چهارم: امروزه انسانها از عوامل گوناگونى رنج مىبرند. از جمله اين عوامل، خصومتهاى مذهبى و دينى است. متأسفانه دين را در طول تاريخ، بر خلاف دستور خداوند، به عامل صف بنديهاى گوناگون و خصومتهاى مختلف مبدّل كردند و عامل اتحاد را به عامل تفرقه تبديل ساختند.
از جمله وظايف متدينان امروز، رفع خصومت ميان انسانهاست. اين گفتگوها مىتواند به رفع سوء تفاهمات و پيش داوريها بپردازد و اختلافات و خصومتها را از ميان بردارد. اگر ما بتوانيم اين روحيه را ايجاد كنيم كه هر كسى بتواند حرف خودش را درست و در يك جو سالم بيان كند و حرف ديگرى را نيز به همين گونه بشنود، زمينه زيادى از اختلافات و خصومتها را از ميان برداشتهايم. گرچه اين گفتگوهاى تفاهمانگيز براى اين نيست كه يكى از دو طرف از معتقدات خود دست بردارد؛ اما با درك صحيح يكديگر، اساس خصومتها فرو مىريزد.
در دنياى امروز كه سعادت انسان تهديد مىشود و مكتبهاى گوناگون الحادى بحرانهاى اخلاقى فراهم كردند و زندگى و محيط زيست انسان نيز از طريق افزونطلبى صنعتى و مطامع قدرتهاى بزرگ تهديد مىگردد، اديان الهى بايد در يك جبهه مشترك در مقابل اين تهديدها بايستند. در اين اديان، مشتركات زيادى هست كه مىتوان از آنها نيروى قوى و سدّى محكم در مقابل عوامل مخرّب پديد آورد. اين مشتركات كه ميان اديان الهى وجود دارد، در اين جلسات بهتر شناخته مىشود.
اين چهار محور مىتواند دورنمايى از ضرورت وجود و توسعه اين گونه جلسات و مذاكرات بينالاديان را بنماياند.
*109* البته از اين نكته نيز نبايد غافل بود كه در دنياى ما كمتر حركتى است كه بتواند از گزند بهره برداريهاى سياسى مصون بماند. سازمانهاى سياسى و نيروهاى سياسى به گونه دقيق مترصّد آن هستند كه از هر حركتى به نفع خود سود برگيرند و طبيعى است كه گفتگوى ميان اديان نيز از اين قاعده مستثنى نباشد، و قدرت يا ابرقدرتى بخواهد از آن سوء استفاده بكند. اما لازمه اين وضع اين نيست كه اين قبيل گفتگوها انجام نگيرد و از فوايد زياد آن صرفنظر شود. بلكه برگزار كنندگان، گردانندگان و شركت كنندگان در اين گفتگوها بايد با هوشيارى كامل خود را از اين گزند دور نگه دارند و آلت دست نيروهاى سياسى و قدرتهاى سودجو نشوند. اين گزند و خطر تنها اختصاص به اين جلسات و گفتگوها ندارد؛ بلكه ديگر حركتهاى فرهنگى نيز در تيررس آن است. در صحنه مسائل بين المللى، امروزه شما حركتى را نمىيابيد كه كاملاً از اين خطر دور باشد. واين نبايد سبب شود كه ما دست به هيچ كارى نزنيم و هيچ گامى برنداريم.
مبادلات فرهنگى، رفت و آمدهاى لازم و نشستهاى مفيد بايد انجام بگيرد؛ اما بايد كمال مراقبت را نيز داشت تا آنچه عايد مىشود، برتر باشد و ارزش قبول زيانهاى محتمل را داشته باشد. و اين در گرو هوشيارى كامل برگزار كنندگان و شركت كنندگان است. شركت كنندگان در اين گونه نشستها بايد شناخت كافى در مسائل مربوط و اطلاعات لازم از اوضاع كشور ميزبان داشته باشند و مخاطبان خود را بشناسند.
به هر حال برگزارى اين گونه جلسات نيز سياستى مخصوص به خود دارد كه با توجه به آن بايد برگزار گردد تا حداكثر بازدهى و حداقل آفات را داشته باشد. البته اصل تشكيل و شركت در آن براى مسلمانان ضرورتى حياتى دارد.
امروزه مذاكره بين الاديان به يك جريان بين المللى تبديل شده و از گونههاى تبادل افكار و فرهنگها - كه امروزه در سطح جهان انجام مىپذيرد - مذاكرة بين الاديان است. اين حركت جديد تقريباً از صد سال پيش آغاز گشته و مرتب انجام مىگيرد. اين گونه نيست كه مسلمانان تصور كنند اگر پا به اين ميدان نگذارند، به نفع آنان خواهد بود. چرا كه مسائل فكرى و فرهنگى در جهان امروز به مسائل بين المللى تبديل شده است و اگر انديشههاى اسلامى در سطح اين مسائل حضور نداشته باشد، به نفع فرهنگ اسلامى نخواهد بود. سياست فرهنگى مسلمانان بايد مبتنى بر حضور حساب شده و دقيق در مجامع علمى و فرهنگى باشد.
طبيعى است كه طرفين مذاكره بايد از الفباى فكرى و فرهنگى يكديگر اطلاعات جامع و كافى داشته باشند و معتقدات و آداب و رسوم يكديگر را خوب بشناسند. اينجاست كه حرمتى در مخاطبان به وجود مىآيد كه زمينه ظهور نتايج را بهتر فراهم مىسازد و گفتگوهاى جدّى را پديد مىآورد. در ميان متفكرين اسلامى بايد كسانى در زمينه اديان بزرگ، شناخت و تخصّص دقيق داشته باشند تا در اين گونه محافل و جلسات شركت كنند. البته در اين جلسات، تنها اطلاعات اسلامى - ولو زياد و دقيق - كافى نيست؛ بلكه اين مذاكرات نيز مانند مذاكرات سياسى است و تنها كسانى مىتوانند گرد يك ميز در مذاكرات سياسى حضور رسانند كه چند و چون سياست و افكار سياسى طرف مقابل خود را بشناسند. تنها با تكيه بر اطلاعات عمومى و معلومات شايع در اين زمينه توفيق چندانى حاصل نمىآيد.
اخبار
برگزارى مسينار تبيين حكم امام خمينى درباره سلمان رشدى
سمينار تبيين حكم حضرت امام خمينى - عليه الرحمة - در مورد مؤلف كتاب آيات شيطانى، با دعوت از اساتيد و طلاب حوزه، ائمه جمعه و ميهمانان خارجى در يازدهم اسفند ماه سال جارى در تهران تشكيل شد و سه روز ادامه يافت.
سخنرانان، ذيل عنوانهاى «فتاوى فقهاى سلف فريقين درباره موضوع حكم امام». «حكم امام خمينى از ديدگاه قضاء اسلامى و ابعاد حقوقى آن»، «مبانى قرآنى و روايى حكم حضرت امام خمينى» سخنرانى كردند و طى سه ميزگرد از مسائل مختلف اين موضوع بحث شد. اعلام برگزارى سمينار زبان فارسى و زبان علم
مركز نشر دانشگاهى اعلام كرد كه سمينارى تحت عنوان «زبان فارسى و زبان علم» در تاريخ 28 تا 30 ارديبهشت 1370 در تهران برگزار خواهد كرد.
اين مركز، ريز فهرست مباحث اين سمينار را در اختيار استادان زبان و ادبيات فارسى و محققان گذاشت. فهرست برخى از مباحث اين سمينار عبارت است از: الف) زبان علم: ويژگيهاى زبان علم، واژگان، ويژگيهاى صورى، تأثير مسائل اجتماعى بر علمى شدن زبان، تأثير متقابل پيشرفت علم و زبان بر يكديگر. ب) زبان فارسى: تاريخچه زبان فارسى به عنوان زبان علم، تجربه زبان فارسى به عنوان زبان علم، برخورد زبان فارسى با علم جديد، فرهنگستانهاى اول و دوّم، ويژگيهاى زبان فارسى، رسم الخط زبان فارسى به عنوان زبان علم. ج) زبان فارسى و زبان علم: بررسى ضرورت و امكان علمى كردن زبان فارسى، بررسى زبانى، بررسى ضرورت پذيرش زبان بيگانه علمى. د) چگونگى دستيابى به زبان علمى فارسى: غنى ساختن زبان فارسى، استفاده از شيوهها جديد واژه سازى، استاندارد كردن واژههاى علمى، استفاده از تجارب زبانهاى ديگر در راه افزايش امكانات زبان فارسى براى بيان علمى.
يادآورى مىشود كه مركز نشر دانشگاهى پيشتر دو سمينار ديگر درباره مسائل زبان و نثر فارسى برگزار كرد و مباحث سودمندى در آن ارائه گرديد كه سپس مقالات آن سمينار، در دو كتاب توسط آن مركز منتشر گرديد. گزارش چگونگى سمينار حاضر سپس در مجله آينه پژوهش درج خواهد شد. برگزارى سمينار كاربردى اطلاع رسانى
تولين سمينار كاربردى مراكز و سازمانهاى پژوهش فرهنگى و اطلاع رسانى به همّت سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى در تاريخ اوّل تا سوم بهمن ماه سال جارى برگزار شد.
عناوين مقالات ارائه شده در اين سمينار عبارت بود از:
1- كاربرد اطلاعات در پژوهش. در اين مقاله ضمن بررسى ضرورت استفاده از اطلاعات در پژوهش، به مشكلات پژوهشگران نگريسته و پيشنهادهايى در رفع آن شده بود.
2- خدمات زيربنايى در نظام اطلاع رسانى كشور. چگونگى سازمان دهى اطلاعات و تشكيلات و اهميت آن در بهره برداريهاى پژوهشى، در اين مقاله بحث شده بود.
3- ضرورت اطلاع رسانى در حوزههاى علميه. مقالهاى بود كه به ضرورت ايجاد سيستم اطلاعرسانى در حوزههاى علميه اشاره داشت.
*111* 4- بى پشتوانگى تحقيقات در زمينه فرهنگ عمومى. مقالهاى بود در زمينه مفهوم تحقيقات و مفهوم فرهنگ عمومى و بازشناسى آن از فرهنگ خصوصى و چگونگى وضع قانون در فرهنگ عمومى.
5 - نقش ارتباط متقابل كتابخانهها و مراكز اسناد در گسترش اطلاعات. روابط متقابل كتابخانهها و عرضه اسناد در صنعت اطلاعات مورد توجه اين مقاله بود.
6- نقش گردش اطلاعات در مديريت كشور. اين مقاله به مقايسه بين منبع اطلاعات و ساير منابع مهم حياتى در زندگى انسان پرداخته بود.
7- بازيابى كامپيوترى اطلاعات. نگاه اين مقاله معطوف به بايگانيهاى اطلاعاتى و تجسس كامپيوترى و همچنين گذشته پايگاههاى اطلاعاتى بود.
8 - مبادله اطلاعات به مدد رايزنيهاى فرهنگى. مقالهاى بود كه ضمن توضيحاتى در چگونگى ارتباط بين جوامع فرهنگى، به علل ضعف مبادله اطلاعات نگريسته بود.
9- نقش وسائل ارتباط سمعى و بصرى. عنوان مقالهاى بود كه به نقش سازمان صدا و سيما و فعاليتهاى آن در اين مورد پرداخته بود.
10- نقش مجلات علمى در اطلاع رسانى. در اين مقاله به كميت و كيفيت مجلات علمى منتشره در كشور اشاره داشت و ضمن بررسى نقش و درصد افزايش آن، جايگاه اين گونه مجلات را در اطلاعرسانى برمىشمرد.
11- كتابخانههاى كودكان و نوجوانان را جدى بگيريم. در اين مقاله ضمن ارائه گزارش اجمالى از وضعيت اين كتابخانهها، به ضرورت توجه بيشتر به آن پرداخته شده بود.
12- گزارشى از فعاليتهاى بانك اطلاعات مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى. در اين مقاله ضمن بررسى ضرورت و هدف تشكيل اين بانك، به بخشهاى متعدد و عملكرد هر يك از آنها اشاره شده بود.
13- آشنايى با مركز پژوهش و مطالعات فرهنگى بنياد مستضعفان و جانبازان. اين مقاله نگاهى به تاريخچه تشكيل اين مركز فرهنگى و طرحهاى كوتاه مدت و دراز مدت آن داشت.
در پايان جلسات سه روزه اين سمينار، حاصل بحث و بررسى كميسيونهاى پنجگانه آن با توجه به پيشنهادهاى ارائه شده به عنوان پيشنهادهاى نهايى سمينار، در جلسه اختتاميه چهارشنبه 3/11/69 در يازده بند قرائت شد.
مجموع پيشنهادها ارائه طريقى بود در جهت توجه هرچه بيشتر به اطلاع رسانى و هماهنگيهاى لازم براى كيفيت بهتر و كميت برتر آن در زمينه ذخيره سازى اطلاعات و ارائه خدمات به فرهنگ جامعه. برگزارى كنفرانس علوم قرآن
سومين كنفرانس تحقيقاتى علوم و مفاهيم قرآن همزمان با بعثت پيامبر گرامى اسلام - ص - و سالگرد پيروزى انقلاب اسلامى، تحت عنوان نقش قرآن در تمدن بشرى با پيام حضرت آيت اللَّه العظمى گلپايگانى در بهمن ماه سال جارى در قم برگزار گرديد.
در اين كنفرانس سخنرانان درباره حوزههاى شيعه و قرآن، معيارهاى تمدن از ديدگاه قرآن، تأثير قرآن در رشد و توسعه علوم، قرآن و اهل بيت به ايراد خطابه پرداختند.
برگزار كننده اين كنفرانس دارالقرآن الكريم بود و در پايان، شركت كنندگان قطعنامهاى در هفت ماده صادر كردند. انتخاب كتابهاى ممتاز سال
هشتمين دوره كتاب سال جمهورى اسلامى ايران در بهمن ماه سال جارى برگزار شد. در اين دوره منحصراً كتابهايى مورد بررسى قرار گرفت كه براى اولين بار در سال 1368 منتشر شد. در همين سال مجموع كتابهاى منتشر شده 7964 عنوان بوده و از اين تعداد 2466 عنوان چاپ اول محسوب مىشوند كه از سوى هيأت داوران مورد بررسى قرار گرفتهاند.
*112* با مقايسه آمار كتابهاى منتشر شده در سالهاى پيش و كتابهاى برگزيده در اين دوره روشن مىشود كه در سال 1368 كتاب هم از نظر كيفى و كمّى رشد و جهش قابل توجهى داشته است.
مجموع كتب مورد بررسى در دوره هشتم به تفكيك موضوع در جدول زير مندرج است: 1- كليات
تأليف ترجمه تصحيح جمع
كليات روش تحقيق 2 - - 2
كتابشناسى و فهرست 22 1 - 23
علوم كتابدارى 1 3 - 4
دائرة المعارفها و فرهنگها 29 10 - 39
روزنامه نگارى - 1 - 1
2- فلسفه
كليات 4 1 - 5
فلسفه غرب و شرق 1 4 - 5
فلسفه اسلامى 3 2 - 5
فلسفه اخلاق 1 2 - 3
منطق 3 1 - 4
روانشناسى 19 62 - 81
3- دين
- كليات
- دين اسلام
كليات
علوم قرآنى و تفسير 30 14 - 44
سيره معصومين 21 3 1 25
حديث و رجال 24 8 8 40
فقه و اصول 42 6 4 52
كلام و فرق 39 5 3 47
اخلاق 26 4 4 34
عرفان 8 1 4 13
ساير اديان 3 4 - 7
4- علوم اجتماعى
كليات 2 3 - 5
جامعه شناسى 18 7 - 25
مردمشناسى، قوم شناسى 6 2 - 8
جمعيت شناسى 3 - - 3
آمار 4 6 - 10
علوم سياسى 40 61 - 101
اقتصاد 14 20 - 34
حقوق 15 2 - 17
مديريت 12 7 - 19
آموزش و پرورش 10 14 - 24
بازرگانى و حسابدارى 8 4 - 12
فرهنگ عامه 4 1 - 5
5- زبان
زبانشناسى عمومى 3 2 - 5
زبان فارسى 7 - - 7
زبانهاى باستانى ايران - 1 - 1
بررسيهاى لهجهاى 1 - - 1
زبان عربى 15 - - 15
زبانهاى ديگر 22 4 - 26
6- علوم خالص
كليات - 4 - 4
رياضيات 17 47 - 64
*113* نجوم 1 4 - 5
فيزيك 12 13 - 25
شيمى 9 10 - 19
زمين شناسى 1 9 - 10
زيست شناسى 3 9 - 12
7- علوم عملى
- كليات
- علوم پزشكى
پزشكى 75 85 - 160
دامپزشكى 1 1 - 2
دندانپزشكى 4 3 - 7
داروسازى 4 4 - 8
بهداشت 6 10 - 16
- فنى و مهندسى
مواد 4 3 - 7
برق 10 34 - 44
مكانيك 7 13 - 20
عمران 27 10 - 37
صنايع 6 3 - 9
- كشاورزى و دامپرورى 14 20 - 34
8 - هنر
كليات 6 3 - 9
معمارى 4 2 - 6
نقاشى 7 12 - 19
خوشنويسى و هنرهاى تزيينى 9 3 - 12
هنرهاى نمايشى 18 13 - 31
موسيقى 5 3 - 8
ورزش 18 19 - 37
9- ادبيات
- كليات 10 4 - 14
- ادبيات فارسى
تاريخ و نقد 34 4 6 44
متون قديم 1 - 16 17
نثر معاصر (رمانهاى تأليفى) 45 10 2 57
شعر معاصر 73 2 - 75
- ادبيات عربى
-ادبيات زبانهاى ديگر (رمانهاى ترجمه) - 82 - 82
- ادبيات كودكان و نوجوانان 209 91 - 300
10- تاريخ و جغرافيا
- تاريخ
كليات 2 1 - 3
تاريخ اسلام و ملل اسلامى 9 3 - 12
تاريخ ايران 65 10 - 75
تاريخ جهان 2 16 - 18
باستانشناسى 1 1 - 2
سفرنامه 6 4 - 10
زندگينامه 28 5 - 33
- جغرافيا
كليات 4 - - 4
جغرافياى طبيعى و انسانى 2 - - 2
*114* جغرافياى ناحيهاى 6 2 - 8
***
جمع كتاب بررسى شده 2113
جمع كتاب محذوف 353
2466
ارزيابى كتب را قريب به سيصد نفر از اساتيد معظم و طراز اول حوزه علميه قم، شوراى عالى انقلاب فرهنگى، دانشگاههاى تهران، مشهد، صنعتى شريف، صنعتى اميركبير، علم و صنعت، شهيد بهشتى، تربيت مدرس، علامه طباطبائى، امام صادق (ع)، مركز نشر دانشگاهى، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، مؤسسه تحقيقات آفات و بيماريهاى گياهى، بانك مركزى ايران و ديگر صاحبنظران علمى و فرهنگى به عهده داشتهاند.
از ميان صدها كتاب بررسى شده، كتابهاى ذيل به عنوان كتابهاى ممتاز سال شناخته شد و از پديد آورندگان آن قدردانى شد.
1. المعجم الاحصائى لالفاظ القرآن الكريم. تأليف و تحقيق دكتر محمود روحانى.
2. نهج البلاغة. ترجمه دكر سيد جعفر شهيدى.
3. منية المريد فى ادب المفيد و المستفيد. تحقيق رضا مختارى.
4. شرح حكمت متعاليه اسفار اربعه. تأليف آيت اللَّه عبداللَّه جوادى آملى.
5. الأغانى. ترجمه و تلخيص و شرح از مرحوم دكتر محمد حسين مشايخ فريدنى.
6. فلسفه كانت. ترجمه عزت اللَّه فولادوند.
7. درآمدى به منطق جديد. تأليف ضياء موحد.
8.حقوق اساسى و نهادهاى سياسى. (جلد اول). تأليف دكتر ابوالفضل قاضى.
همچنين چند كتاب ديگر در رشته زبان، علوم خالص، علوم عملى و ادبيات به عنوان كتاب سال برگزيده شد. درگذشت حجت الإسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ مصطفى زمانى
نويسنده سختكوش و پرسوز حضرت حجت الإسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ مصطفى زمانى در صبحگاه روز اوّل اسفند 1369 زندگى را بدرود گفت.
مرحوم زمانى در بيستم شعبان سال 1353 در نجف آباد اصفهان به دنيا آمد و در همان ديار باليد و رشد كرد. وى درسهاى ابتدايى حوزوى را همراه با كسب و كار و تلاش در زادگاه خويش و با هدايت و راهنمايى مرحوم آيت اللَّه شيخ ابراهيم رياضى فرا گرفت. آنگاه براى تكميل علوم اسلامى به حوزه علميه قم وارد شد و درسهاى سطوح را در محضر حضرات آيات آقايان ستوده، حسين نورى، مصطفى اعتمادى، على مشكينى و آيت اللَّه العظمى منتظرى فرا گرفت. آنگاه به مدّت دو سال از محضر پر فيض مرحوم آيت اللَّه العظمى بروجردى بهرهمند گرديد و متجاوز از هشت سال در حوزه درس حضرت امام خمينى - رضوان اللَّه عليه - شركت كرد و بحث مكاسب آن بزرگوار را تقرير نمود.
وى در كشاكش هجوم فرهنگى استعمار و استبداد عليه ارزشهاى اسلامى در جلسات اسلامشناسى مرحوم شهيد دكتر محمد مفتح كه از جريانهاى راهگشاى فرهنگى بود، سختكوشانه شركت كرد و دو كتاب زيبا و بسيار مؤثر ابراهيم بت شكن يا قهرمان توحيد و كودك نيل يا مرد انقلاب را نگاشت. و ترجمه الشيعة و الحاكمون را با عنوان شيعه و زمامداران خودسر با مقدمهاى شورانگيز و پرهيجان در همين دوره منتشر كرد. با تعطيلى اين مجمع شعلههاى فروزان تعهد و ايثار در آن خدمتگزار هوشمند فروكش نكرد و با مشورت و رايزنى با تنى چند از عالمان حوزه در اسفند ماه سال 1349، سالنامه پيام اسلام را بنياد گذارد و با همت و هميارى گروهى از فاضلان، افزون بر سالنامه پيام اسلام، به اقدام و نشر دهها اثر سودمند و رهگشا همت گمارد.
*115* اين مركز زمينه ارتباط بسيار گسترده مرحوم زمانى را با نسل جوان فراهم مىآورد و گشاده رويى و ايثارگرى و توجه شگرف او به مشكلات آنان و پاسخهاى مناسب در جهت گشودن عقدهها و گرههاى زندگيشان از او ملجأى مىسازد كه روزانه دهها نامه از نقاط مختلف به ساختمان بى رياى پيام اسلام سرازير مىشود. در شهرها و آباديها معلمان و دبيران بسيارى با راهنماييهاى اين استاد دلسوز و ياريهاى بى دريغ او، هدايت نسل جوان را به دست مىگيرند و با ارائه كتاب و پاسخ به سؤالهاى آنان در هدايت آنها مىكوشند.
آشنايى عميق او با دردها و رنجها و مشكلات مردم باعث شده بود تا مرحوم زمانى بخش عظيمى و گاه تمام حق التأليف كتابهايش را براى خريدن و اهداء كردن كتاب به كتاب خانهها و افراد جستجوگر نيازمند اختصاص دهد. اطلاع از چگونگى ارتباط آن مرحوم با دردها و مشكلات و گرهها نشانگر آن است كه او هرگز سطرى و جزوهاى و كتابى را بدون توجه به آنچه ياد شد ننگاشته و چنان بسيارى فارغ از دردها و مشكلات جامعه، به تحقيقات انتزاعى نپرداخته بود. او گندم نمايى و جو فروشى نمىكرد و با نثرى ساده و بى پيرايه براى مخاطبانى كه برگزيده بود و دردمندانى كه احساس كرده بود از سر درد و سوز مىنوشت و فضل فروشى را براى داعيه داران آن وا مىنهاد. براى تربيت فاضلانى كارآمد كه بتوانند قلم به دست بگيرند و براى گسترش آرمانهاى مقدس تلاش كنند، از هيچ كوششى دريغ نمىورزيدند. او اهل رزم بود، و گريزان از بزم. رزمى در تمام ابعاد. از اين روى در راه هدفش نه از گرفتار آمدن در بند دژخيمان هراسى به دل راه مىداد - كه بارها گرفتار آمد - و نه از درگيرى با متحجران و نه از حسادت ورزى حسودان.
او براى نوشتن از جان مايه مىگذاشت و با همه وجود مىنوشت. بدين سان بيش از چهل اثر از خود بر جاى نهاد كه برخى از آنها بيش از بيست بار به چاپ رسيده است. و اين همه در كنار پاسخهاى هزاران نامه دردمندان و جستجوگران بود كه روزانه شخصاً به پاسخ آنها مىپرداخت.
شمارى از آثار وى بدين قرار است:
اسلام و خدمات اجتماعى، نقش كليسا در ممالك اسلامى، شيعه و زمامداران خودسر، اسلام و تمدن جديد، ترجمه و تفسير نهج البلاغه، ترجمه ديوان منسوب به امام على(ع)، مذهب و رهبر ما، نقشههاى استعمار و نقشههاى شوم، قصههاى قرآن، دوستىهاى تلخ و شيرين، وسواس: پيدايش، رشد و درمان، على بن ابيطالب پيشواى مسلمين، حدود خسارات جهان و انحطاط مسلمين.
شايسته است دوستان و همراهان آن بزرگوار مشعل فروزان «پيام اسلام» را روشن بدارند و در جهت تداوم هدف آن مرحوم بجدّ بكوشند.
*116* به دنبال چاپ نقدكتاب «مردان علم در ميدان عمل» در شماره سوّم اين مجله، جوابيه زير نوشته مؤلف كتاب مذكور به دفتر مجله رسيد. از آنجا كه نويسنده جوابيه طى نامه جداگانهاى تأكيد كردهاند كه «عيناً و بدون دخل و تصرف» درج شود، لذا بدون اصلاح و ويرايش - با حذف قسمتهايى كه متضمّن نقدِ نقد نبوده و لحنى گزنده و آميخته به ناسزا داشته - عيناً در ذيل مىآيد. تقاضا مىشود خوانندگان به هنگام خواندن اين جوابيه، اصل نقد مردان علم را در پيش رو داشته باشند. روشن است كه حق جناب اميرى در پاسخ به اين نقدها محفوظ است. لازم به يادآورى است كه مؤلف محترم كتاب، پاسخ نقد را با عنوان «نگاهى به يك نقد چاروادارى»! فرستاده بودند. آينه پژوهش