کتاب آیینه پژوهش

فهرست نسخه هاى خطى مدرسه صادقيه سمنان
حافظيان‌ ابوالفضل


در گوشه و كنار شهر سمنان و نقاط ديگر اين استان همچون شاهرود و دامغان گنجينه هايى از نسخه هاى خطى نفيس و ارزشمند, در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى يافت مى شود كه كمترين وظيفه دست اندركاران و متوليان امور فرهنگى, شناسايى و فهرست بردارى از آنها براساس اسلوب هاى كتابشناسى است.
در سفرى كه به سمنان داشتم, فرصتى دست داد تا از كتابخانه مدرسه علميه صادقيه ديدن كنم و در عرض مدتى كوتاه فهرست اجمالى نسخ خطى آن را تنظيم نمايم. تكميل و بازنويسى اطلاعات, در بازگشت به قم, با مراجعه به منابع كتابشناسى و فهرست نگارى انجام گرفت.
مدرسه صادق خانه (صادقيه) در دوره قاجاريه ساخته شده و در دوره پهلوى تخريب گشته و بناى مجدّد آن به سال 1339 شمسى به امر آيت اللّه شيخ محمّد صالح علامه حائرى مازندرانى صورت گرفته است.
بدون شك تحقيق و تفحص در نسخ خطى هر منطقه اى در شناسايى مؤلفين, علماء, كاتبان و واقفان و حوادث تاريخى آن منطقه مفيد خواهد بود. در اين فهرست نيز با نام جمعى از علما, كاتبان و واقفان سمنانى آشنا مى شويم. در اين ميان نام دو عالم ممتاز سمنانى بيش از همه به چشم مى خورد: يكى مرحوم سيّد حسن بن محمّد عسكرى حسنى سمنانى است كه از علماى قرن سيزدهم بوده و تأليفات متعدّدى همچون منهاج العارفين, مقاصد العابدين, زادالزائرين و منيرالقلوب و كاشف الكروب از او به جاى مانده و مسجد سلطانى سمنان نيز به همّت وى بنا گرديده است.1 شخصيت ديگر مرحوم شيخ محمّد صالح علامه حائرى مازندرانى (متوفى 1391ق) است كه صاحب تأليفات بسيارى در علوم اسلامى همچون فقه, اصول, تفسير, فلسفه و ادبيات بوده است. در بسيارى از نسخه هاى خطى اين كتابخانه وقف نامه, تملك, امضا, و مُهر اين دو عالم جليل القدر به چشم مى خورد.
نوشتار حاضر شامل فهرست شصت و يك نسخه خطى به ضميمه چند يادداشت است كه از نسخه ها به دست آورديم. اميد است اين قدم كوچك در شناسايى و حفظ و استفاده صحيح از ذخاير علميِ بى شمار كشور, مفيد باشد. 1. مجموعه
الف. ترجمه قطب شاهى (= ترجمه اربعين شيخ بهايى). (حديث ـ فارسى)
شيخ محمّد بن على بن خاتون عاملى (قرن 11ق)
ب. چهل مقام صوفيه = مقامات صوفيان (دو برگ). (عرفان ـ فارسى)
مير سيد على همدانى (786ق)
(نك: الذريعة 22/11; فهرست نسخه هاى خطى فارسى منزوى, ص1121; فهرست ملك 7/298; چاپ شده در مجله معارف اسلامى, ش12)
نسخه حاضر تا مقام سى وسيم را شامل است.
آغاز: بسمله, حمد له و العاقبة للمتقين و الصلوة على نبيه محمّد و آله الطاهرين اما بعد بدانكه صوفى را چهل مقام ببايد تا قدم وى در كوى تصوّف درست آيد… اوّل مقام نيّت است… دويم انابت… سيم توبه… چهارم ارادت.
انجام افتاده: مقام سى وسيم كفف (كذا) ميان حق و ميان ايشان حجاب نبود… و لوح و قلم تا حظرة القدس ايشان را هيچ حجاب نبود.
نسخ 24 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كتابت در: 1287ق.

2. عيون اخبارالرضا(ع). (حديث ـ عربى)
شيخ صدوق محمّد بن على بن بابويه قمى (381ق)
نسخه حاضر از آغاز يك برگ افتاده است.
نسخ 18 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد مؤذن, در اواخر جمادى الثانى 1070ق, تصحيح شده, علامت وقف و بلاغ دارد.

3. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
شهيد ثانى زين الدين بن على عاملى (966ق)
نسخه حاظر جلد دوم كتاب را شامل است و از آغاز افتادگى دارد.
نسخ زيبا 21 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: ابراهيم بن ملا محمّد نصير, حسب فرموده استاد سيّد حسن در دهه اوّل ربيع الاوّل 1229ق, با مهرى به سجع: (عبده محمّد حسن حسنى)

4. مجموعه
الف: الوافى. (حديث ـ عربى)
ملا محسن فيض كاشانى (1091ق)
نسخه حاضر شامل جزء ثالث, از كتاب الايمان و الكفر تا ابواب الذنوب و تداركها مى باشد, و فهرست اين جزء ـ كه توسط مؤلف تنظيم شده ـ در آخر نسخه موجود است.
ب: اجازه. (عربى)
اجازه نقل روايت است كه فيض كاشانى براى شاگردش (مير محمّدخان طباطبايى سمنانى) صادر كرده است. اين اجازه را از روى نسخه كتابخانه حسينيه حضرت ابوالفضل(ع) دامغان, در دفتر سوم ميراث اسلامى ايران (ص853 ـ 855) به چاپ رسانده ام.
آغاز: الحمد لله الذى ابقى رمق رواية الحديث بابقاء نوع حامليه….
نسخ 27 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد قصاع (كذا) بن محمّد مؤمن سمنانى, در روز يك شنبه غره ذى قعده 1128ق, وقف از محمّد حسن حسنى با مهرش در اوّل نسخه, قطع پالتويى.

5. مجموعه
الف: الوافية. (اصول فقه ـ عربى)
فاضل تونى, ملا عبدالله بن محمّد بشرويى (1071ق)
رساله مهمى است در مباحث اصول فقه, كه شروح و حواشى متعددى بر آن نگاشته شده است. (الذريعه, ج25, ص17 و ج14, ص166)
آغاز: الحمد لله على جزيل آلائه و الشكر على جميل نعمائه….
ب: شرح الوافية. (اصول فقه ـ عربى)
شارح: سيّد صدرالدين محمّد بن مير محمّد باقر رضوى قمى (بعد از 1160ق)
شرحى است بر كتاب (الوافية) فاضل تونى, خطبه اين كتاب انشاء يكى از شاگردان شارح است. (الذريعه, ج14, ص166)
آغاز: بسمله الحمد لله الذى اوضح لنا منهاج الدين بمصباح الحق من مشكاة اليقين….
نسخ 19 سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: زين العابدين بن مرحوم ابوالحسن حسينى, رساله اول در روز شنبه 13 رجب 1221ق و رساله دوم در روز سه شنبه 23 رجب 1221ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى.

6. مجموعه
الف: الحكمة المتعالية فى الأسفار العقلية الأربعة. (حكمت ـ عربى)
صدرالدين محمّد بن ابراهيم شيرازى, ملاصدرا (1050ق)
نسخه حاضر شامل (السفر الثالث فى العلم الالهى) است كه جلدهاى 6 و 7 اسفار چاپى را شامل مى شود.
آغاز: الحمد لله الذى أنار بوجوب وجوده وجود الكائنات….
انجام: و فى كل مكان و ليس فى مكان بل هو كل الأشياء و ليس هو الأشياء.
در پنج برگ پايانى نسخه مطالب متفرقه اى به نقل از قرّةالعيون فيض كاشانى و شيخ احمد احسايى و ديگران آمده است.
ب: رساله در كيفيت سريان حقيقت وجود (در يك صفحه) (حكمت ـ عربى)
آغاز: فصل فى كيفية سريان حقيقةالوجود فى الموجودات المتعينة و الحقايق الخاصة اعلم انّ للأشياء فى الموجودات مراتب….
انجام: كما نبّه عليه شيخنا ـ رضى الله عنه ـ فى بيت له و الجمع حال لا وجود لعينه و له التحكم ليس للآحاد.
ج: تفسير سوره توحيد (در نصف صفحه). (عربى)
آغاز: بسمله قل هو الله احد, قل أمر من عين الجمع وارد على مظهر….
انجام: أسست السموات السبع و الأرضون السبع على قل هو الله أحد و هو معنى الصمدية.
د: پاسخ به سؤالى درباره آيه (إذا الوحوش حشرت). (عربى)
از شيخ احمد احسايى (1241ق)
آغاز: سؤال مايقول شيخنا فى قوله تعالى اذا الوحوش حشرت, لأى جهة يحشر الوحوش مع أنّها ليست ذوات شعور و لا مكلفة فى الدنيا….
هـ: اعيان ثابته. (شرح حديث قدسى ـ عربى)
از محيى الدين بن عربى (638ق)
رساله در حل اشكالى است كه يكى از علما بر حديث قدسى كنت كنزاً مخفياً… وارد كرده است. اين رساله در ضمن مجموعه كلمات المحققين به چاپ رسيده است.
آغاز: اعلم وفقك الله لما يحب ان أهل العلم أورد هذا الحديث القدسى هو قوله تعالى كنت كنزاً مخفياً… إشكال عظيم و ذكر أنّه سأل عن كثير العلماء….
و: پاسخ به سؤالى درباره حديث نيّةالمؤمن خير من عمله…. (عربى)
از شيخ احمد احسايى
آغاز: قد سئل عن الشيخ المعاصر أحمد بن زين الدين الاحسائى انّه اشتهر انّ نيّة المؤمن خير من عمله و نية الكافر شرّ من عمله و أفضل الأعمال أحمزها و التنافي….
ز: تأويل حديث مروى از ابى عبدالله(ع) (انّ الله عزّوجل لما أراد أن يخلق آدم بعث جبرئيل…). (عربى)
از شيخ احمد احسايى
ح: پاسخ احسايى به سؤالى در مورد كيفيت وصولش به مقامات عاليه. (عربى)
آغاز: سئل عن الشيخ العارف أحمد بن زين الدين الاحسائى ـ أعلى الله مقامه ـ عن كيفية وصوله إلى مقاماته العلية, فكتب إلى السائل إعلم أنا كنت فى أوّل عمر كثير التدبّر….
در مجموعه حاضر غير از رسائل فوق الذكر, مطالب متفرقه اى از اشعار و احاديث قدسى و احاديث مرويه از پيامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و مباحث فلسفى به چشم مى خورد.
رساله اول نستعليق تحريرى 20 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: نصرالله بن محمّد باقر غيردهى در روز جمعه ذى حجه 1259ق, با حواشى به امضاى (منه), تصحيح شده, در اوّل نسخه وقف نامه از مرحوم ملا عبدالله نورى در جمادى الآخر 1295ق و مهرى با سجع: (المتوكل على الله محمّد بن عبدالله), در سرصفحه هاى نسخه عباراتى به جهت استخاره نوشته شده است, مانند: من توكل على الله كفاه, لاتعمل فيما عزمت فانّ الصبر راحة, إذا توكّلت على الله فافعل فانّه يعينك و….

7. شوارق الإلهام فى شرح تجريد الكلام. (كلام ـ عربى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (1072ق)
دو نسخه ديگر از كتاب مذكور, به شماره هاى 13 و 25, در اين كتابخانه موجود است.
آغاز: بسمله ربّنا افتح بيننا و بين قومنا بالحقّ و أنت خير الفاتحين الحمد لله الذي….
نستعليق تحريرى, 17 سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, با حواشى به امضاى (منه), تصحيح شده, قطع خشتى.

8. البهجة المرضية فى شرح الألفية. (نحو ـ عربى)
جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (910ق)
نسخه حاضر از آخر افتادگى دارد.
آغاز: أحمدك اللهم على نعمك و آلائك و أصلى و أسلم على محمّد خاتم انبيائك….
انجام افتاده: هذا ما ظهر لى فى شرح هذا البيت و لم أر من يتعرض لذلك فأحمد الله و أشكره.
نسخ 16 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كتابت در سده 13, قطع خشتى.

9. حاشية الفوائد الضيائية. (نحو ـ عربى)
سيّد نعمت الله بن عبدالله موسوى جزايرى (1112ق)
حاشيه مختصرى است بر كتاب (الفوائد الضيائية فى شرح الكافية) عبدالرحمن جامى كه فقط مبحث اسم از اين حاشيه نگاشته شده است.
آغاز: بسمله الحمد لله الذى جعل العلم نوراً يهتدى به إلى فهم القرآن المبين….
نسخ 17 سطرى, نشانى هامشگى, كاتب: يار محمّد بن نور محمّد بن ابو محمّد هزارجريبى, حسب الخواهش علامه فهامه آخوند ملا غلامعلى بن استاد ابوجعفر كلاه دوز ساكن قريه اشرف, در روز پنج شنبه 15 ربيع الاوّل 1234ق, قطع خشتى.

10. التوحيد. (حديث ـ عربى)
شيخ صدوق محمّد بن على بن بابويه قمى (381ق)
آغاز: بسمله الحمد لله الواحد الأحد الذى لاشريك له الفرد الصمد….
انجام: قال أبوعبدالله عليه السلام لاتخاصم إلاّ من قد ضاق بما فى صدره تمّ الكتاب.
نسخ 19 سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, عناوين و نشانى ها شنگرف, با حواشى و بلاغ, در اوّل نسخه مطلبى در تاريخ 1197ق نوشته شده است, وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى در اوّل نسخه, قطع پالتويى, جلد تيماج قهوه اى دورو.

11. الوافى. (حديث ـ عربى)
ملا محسن فيض كاشانى (1091ق)
نسخه حاضر جزء اوّل كتاب و شامل كتاب العقل و العلم و التوحيد است.
آغاز: بسمله نحمدك اللهم يا من هدانا بأنوار القرآن و الحديث لمعرفة الفرايض و السنن….
نسخ زيبا 19 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: عبدالباقى بن محمّد تقى در روز سه شنبه ذى قعده 1085ق, به فرموده امير عبد الواسعا, علامت وقف در اوّل نسخه, قطع پالتويى, جلد تيماج قهوه اى, پشت جلد نقوش اسليمى.

12. شرح جديد تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
شارح: علاءالدين على قوشچى (879ق)
آغاز: بسمله اما بعد حمد واجب الوجود على نعمائه والصلوة على سيّد انبيائه و على أكرم أحبائه أى على آله و اصحابه الذين هم الموصوفون بزيادة الكرم.
انجام: الكل بتركه هذا آخر ما تيسّر لنا من شرح تجريد الكلام والحمد لله….
نسخ 23 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب, از سده 11, با حواشى (منه) و (م ن) و (صدر) و (ج م) در اوّل نسخه وقف از مرحوم ملا عبدالله نورى در 1295ق با دو مهر بيضوى به سجع: (المتوكل على الله محمّد بن عبدالله) و (رقّ الحسن الزكى) قطع پالتويى.

13. شوارق الالهام فى شرح تجريد الكلام. (كلام ـ عربى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (1072ق)
نستعليق تحريرى 18 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف سال تحرير 1212ق, برگ اول افتاده است.

14. مجموعه
الف: تذكرة الائمة. (تاريخ ـ فارسى)
از مولى محمّد باقر بن محمّد تقى لاهجى
اين كتاب در سال 1085ق تأليف شده و به اشتباه به علامه مجلسى نيز نسبت داده شده است. (الذريعه, ج4, ص26)
آغاز: بسمله الحمد لله [الذى] جعل للنبيين لسان صدق… چنين گويد بنده خاكسار گنه كار محمّد باقر بن محمّد تقي… اين رساله اى است در چگونگى احوالات كلمات التامات اعنى حضرات معصومين… آن را به تذكره ائمه موسوم….
ب: رسالة فى الارث (4برگ). (فقه ـ عربى)
از علامه حلى, حسن بن يوسف بن مطهر (726ق)
نسخه حاضر از آخر افتادگى دارد.
آغاز: بسمله لومات شخص و خلف أحد الأبوين و بنتا فنصيب أحد الأبوين السدس….
انجام افتاده: الثانى أن يكون للاخوة من قبل الأم و الأب اثنين فالفرضية….
نستعليق 13 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد طاهر بن محمّد تقى, در اواسط رجب 1120ق, قطع رقعى.

15. شرايع الاسلام فى مسائل الحلال و الحرام. (فقه ـ عربى)
از ابوالقاسم جعفر بن حسن, محقق حلى (676ق)
نسخ 18 سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: محمّد حسين در روز دوشنبه 13 رجب 1070ق, برگهاى اوّل نونويس است, با حواشى (ع ل), در حاشيه تصحيح شده است, قطع وزيرى.

16. الوافى. (حديث ـ عربى)
از ملا محسن فيض كاشانى (1091ق)
نسخه حاضر كتاب النكاح و الطلاق را شامل است و از آخر افتادگى دارد.
آغاز: الحمد لله و الصلوة والسلام على رسول الله… كتاب النكاح و الطلاق و الولات و هو الثانى عشر من اجزاء كتاب الوافي….
انجام افتاده: باب النوادر كا محمّد عن ابن عيسي… كالقميان عن الحجال عن ثعلبة.
نسخ 22 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, با حواشى (منه سلمه الله), تصحيح شده و علامت بلاغ دارد, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى. قطع وزيرى.
17. مفتاح الكرامة فى شرح قواعد العلامة. (فقه ـ عربى)
از سيّد محمّد جواد بن محمّد حسينى عاملى (1226ق)
نسخه حاضر كتاب الطهارة و كتاب الصلوة را در بر دارد.
آغاز: بسمله اللهم انى اتوسل إليك… و قد امتثلت فيه سيّدى و استادي… الشيخ جعفر… إلى قواعد الامام الأعظم العلامة….
انجام: وصحّحه فقال تجاوز سبعاً و ستين و قد تمّ الجزء الخامس بلطف الله تعالى و رحمته.
نسخ 30 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, بعضى صفحات خط خوردگى دارد, در اوّل نسخه مطلبى به تاريخ 1254ق نوشته شده است, قطعى وزيرى بزرگ.

18. البهجة المرضية فى شرح الألفية. (نحو ـ عربى)
جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (910ق)
در اين نسخه تجزيه و تركيب بسيارى از جملات كتاب به صورت زيرنويس نوشته شده است.
نستعليق, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد باقر بن محمّد اسماعيل مازندرانى در غرّه محرّم 1279ق, قطع خشتى.

19. شرح قطر الندى و بلّ الصدى. (نحو ـ عربى)
اصل و شرح از: جمال الدين عبدالله بن يوسف بن هشام نحوى (761ق)
نسخه حاضر از آغاز اندكى افتادگى دارد.
آغاز نسخه: متممة لفوائدها كافية لمن اقتصر عليها وافية ببغية من جنح من طلاب العربية… ص الكلمة قول مفرد, ش تطلق الكلمة فى اللغة على الجمل المفيدة.
انجام: و منها مايكسر لاغير و هو الباقى و ذلك أصل الباب و هذا آخر ما اردت املاء على هذه المقدمة و جاء بحمد لله تمّ مهذب المبانى مشيد المعاني… انّك مجيب الدعوات.
نستعليق 16 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: اسماعيل بن محمّد جان بن اجل السادات آقا مير محمّد حسين, در 1242ق, قطع خشتى.

20. حاشية معالم الاصول. (اصول فقه ـ عربى)
از حسين بن محمّد مرعشى آملى, خليفه سلطان و سلطان العلماء (1064ق)
آغاز: بسمله, حمد له و الصلوة… قوله فيقول العبد الغريق فى بحر العصيان….
انجام: فى أحدهما دون الآخر يوجب الترجيح فيما ذكره ساقط, تمت.
نستعليق 16 سطرى, عناوين شنگرف, كتابت در سال 1195ق, علامت وقف دارد, قطع رقعى.

21. رياض المسائل (شرح كبير). (فقه ـ عربى)
از سيّد على بن محمّد على طباطبايى (1231ق)
شرح مزجى بر كتاب المختصر النافع محقق حلى است. (الذريعه 11/336)
نسخه حاضر شامل كتاب الحج و كتاب الجهاد است و از آخر افتادگى دارد.
نسخ 24 سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه وقف از محمّد حسن حسنى با مهروى.

22. شرح شافيه (شرح نظام). (صرف ـ عربى)
نظام الدين حسن بن محمّد نيشابورى (728ق)
آغاز: أحمدك اللهم على أن وفقنى لصرف ريعان الشباب فى اقتناء العلوم و الآداب.
نسخ 17 سطرى, نشانى هامشگى و شنگرف, كاتب: خان محمّد بن ميرزا محمّد درزى كلايى در 21 محرّم 1202ق, قطع پالتويى.

23. البهجة المرضية فى شرح الألفية. (نحو ـ عربى)
جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (910ق)
نسخ 14 سطرى, نشانى هامشگى, كاتب: عباس على بن محمّد در 1259ق, قطع خشتى.

24. تمرين الطلاب فى صناعة الاعراب (شرح الفيه ابن مالك). (نحو ـ عربى)
خالد بن عبدالله ازهرى (905ق)
(كشف الظنون, ج1, ص154)
آغاز: بسمله يقول العبد الفقير… الحمد لله الذى رفع قدر من أعرب بالشهادتين….
در برگ هاى اوّل و آخر نسخه مطالب متفرقه اى به چشم مى خورد از جمله:
ـ معماى منظوم از مير داماد
ـ تاريخ وفات ملا محمّد شفيع استرآبادى امام جماعت مسجد جامع بارفروش (بابل) در شب دوشنبه هجدهم جمادى الاولى 1245ق.
ـ تاريخ وفات حجةالاسلام حاج ملا محمّد اشرفى امام جماعت مسجد جامع بارفروش در شب دوشنبه غرّه ماه صيام 1315ق.
نستعليق 15 سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: على اصغر بن غلامعلى مازندرانى در يك شنبه 8 شعبان 1222ق, وقف از مرحوم ملا عبدالله نورى بر طلاب علوم دينيه در 1295ق با دو مهر بيضوى.

25. شوارق الإلهام فى شرح تجريد الكلام. (كلام ـ عربى)
از مولى عبدالرزاق لاهيجى (1072ق)
نستعليق 18 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد سليم بن سليم استرآبادى در روز جمعه 14 ربيع الثانى 1228ق, وقف در اوّل نسخه از آخوند ملا عيسى و چند تاريخ تولد از سده سيزده, قطع خشتى.

26. كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
از علامه حلى, حسن بن يوسف بن مطهر (726ق)
نسخه حاظر از المقصد الثالث تا پايان كتاب را در بردارد.
نستعليق 15 سطرى, نشانى ها شنگرف, قطع پالويى, كتابت در سال 1239ق, كاتب در پايان نسخه نوشته است:
تمت كتاب الهيات شرح التجريد, مصنَّف علاّمة الفريد, بتوفيق الله الوحيد, صاحب الوعد و الوعيد, واعانة نبيه و اوصيائه الحميد, على يد عبيد العبيد, شفيع دابويى, ابن مشهدى مجيد.

27. تعليقة كشف اللثام. (فقه ـ عربى)
از سيد محمّد جواد بن محمّد حسينى عاملى (1226ق)
(فهرست نسخه هاى خطى مدرسه نمازى خوى, ص137)
نسخه حاضر كتاب قصاص و ديات را شامل است.
نسخ 23 سطرى, نشانى هامشگى و شنگرف, كاتب: محسن طريح منسوب به حبيب بن مظاهر در 1254ق قطع خشتى.

28. الوسائل إلى النجاة. (اصول فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد محمّد بن على طباطبايى (1242ق)
از اين كتاب به نام هاى (الوسائل الحائرية), (وسائل الأصول) و (الوسائل إلى معرفة أصول المسائل) نيز تعبير شده است. (نك: الذريعه 25/69 ـ70)
در آغاز نسخه رموزات كتاب توضيح و تفسير شده است.
آغاز رموزات: بسمله, حمدله و الصلوة… بعد فان كتابنا الوسائل قد اشتمل على كثير من مهمات.
آغاز كتاب: بسمله, حمدله و الصلوة… وسيلة اعلم ان من أقوى الأدلة على كون اللفظ حقيقة فى المعنى أو مجازاً فيه تنصيص الواضع….
انجام: ذلك الظاهر و ماذكرناه مأخوذ من طريقة الفقهاء و الأصوليين و الاعتبار شاهد به و الحمد لله….
نسخ 20 سطرى, عناوين شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, تملكى به تاريخ 1214ق در آخر نسخه, جلد تيماج دورو, قطع خشتى.

29. الوسائل إلى النجاة. (اصول فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد محمّد بن على طباطبايى (1242ق)
تكرار كتاب قبلى است.
نسخ 18 سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در سال 1227ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى, قطع خشتى.

30. الحدائق الناضرة فى أحكام العترة الطاهرة. (فقه ـ عربى)
شيخ يوسف بحرانى (1186ق)
نسخه حاضر (كتاب الطهارة) را شامل است.
آغاز: بسمله كتاب الطهارة و فيه أبواب أربعة الأوّل فى المياه و ينقسم الماء إلى المطلق و المضاف.
نسخ 32 سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى, قطع خشتى.

31. رياض المسائل (شرح كبير). (فقه ـ عربى)
سيّد على بن محمّد على طباطبايى (1231ق)
نسخه حاضر شامل كتاب طهارة و كتاب الصلوة است.
نسخ, عناوين و نشانى ها شنگرف, نام كاتب سياه شده, تحرير كتاب طهارت در 12 رمضان 1210ق و تحرير كتاب الصلوة در روز چهارشنبه جمادى الثانى 1205ق در حاير حسينى, تصحيح شده, در اوّل نسخه تملك احمد بن حاج محمّد على بهبهانى, وقف از سيّد محمّد حسن حسنى بامهروى در اوّل نسخه, قطع خشتى.

32. رياض المسائل. (فقه ـ عربى)
سيّد على طباطبايى (1231ق)
نسخه حاضر شامل كتاب العتق و المواريث است.
نسخ 27 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد بن نجم بن عبدالله در 1220ق, با نسخه مؤلف مقابله شده, در اوّل نسخه تملك احمد بن محمّد على بهبهانى و وقف از سيّد محمّد حسن حسنى, قطع خشتى.

33. مجموعه
الف: فوائد متفرقه منقول از فروق اللغات. (ادبيات ـ عربى)
ب: رسائل أبى اسحاق صابى
آغاز: بسمله كتب أبو اسحاق الصابى عن الطايع لله إلى ولاة النواحى والأطراف….
انجام: و إلاجمع لنا فى طاعة أميرالمؤمنين… تمّ الكتاب.
نستعليق 17 سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در 19 ربيع الثانى 1240ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى بامهروى, قطع خشتى.

34. گوهر مراد. (كلام ـ فارسى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (1072ق)
آغاز: گوهر مرادى كه غوّاص فكرت را از درياى حيرت در كف انديشه آيد.
انجام: چون عارف به آن مقام رسد هر آينه به حق وصول رسيده باشد.
نستعليق تحريرى 17 سطرى, عناوين شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه دو تاريخ وفات و تولد از سده 14, وقف از مرحوم ملا عبدالله نورى بر طلاب علوم دينى در 1295ق با دو مهر بيضوى, قطع خشتى.

35. شرح جديد تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
شارح: علاءالدين على قوشچى (789ق)
آغاز نسخه: بسمله المقصد الثانى فى الجواهر و الأعراض و فيه فصول فصل الأوّل فى الجواهر قدّم مباحثها على مباحث الأعراض لأنّ وجود العرض موقوف على وجود الجوهر
انجام نسخه: قال الشيخ انّما اوثر لفظ ان يفعل و ان ينفعل على الفعل و الانفعال… و لفظ ان يفعل و ان ينفعل مخصوص بذلك.
نسخ 22 سطرى, كاتب: محمّد باقر استرآبادى در 1220ق, با حواشى از ملا عبدالرزاق لاهيجى و حواشى با امضاى (حم), قطع وزيرى.

36. الاحتجاج على أهل اللجاج. (حديث ـ عربى)
از ابومنصور احمد بن على بن ابى طالب طبرسى
آغاز: الحمد لله المتعالى عن صفات المخلوقين.
نسخ 19 سطرى, كاتب: محمّد زمان سمنانى در 8 رمضان 1103ق, با حواشى, نقلى از خط شيخ حر عاملى درباره انتساب كتاب احتجاج به ابومنصور طبرسى, تملك محمّد ربيع سمنانى در 1143ق كه نسخه را در سارى خريده است, در اوّل نسخه وقف از محمّد حسن حسنى بامهروى, قطع وزيرى.

37. الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى زين الدين بن على عاملى (966ق)
نسخه حاضر جلد دوم كتاب را شامل است.
نسخ 25 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, دو صفحه اوّل مجدول مذهب, كاتب: محمّد طاهر بن محمّد مؤمن خوانسارى در روز شنبه دهه آخر ذى حجه 1113ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد على چماز كتئى بر عموم طلاب در جمادى الاخرى 1255ق, قطع وزيرى.

38. شرح جديد تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
شارح: علاءالدين على قوشچى (879ق)
نسخه حاضر از المقصد الثانى فى الجواهر و الاعراض تا پايان كتاب را شامل است.
نستعليق 19 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد قاسم مدرس بن محمّد صالح اصفهانى در روز چهارشنبه ذى قعده 1034ق, جلد تيماج دورو, قطع پالتويى.

39. الصافى. (تفسير قرآن ـ عربى)
از محمّد بن مرتضى, محسن فيض كاشانى (1091ق)
نسخه حاضر ربع سوم كتاب و از سوره كهف را شامل است.
نسخ 23 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد نعيم بن نصر حسينى سمنانى در روز يكشنبه رجب 1108ق, قطع پالتويى.

40. الأصفى. (تفسير قرآن ـ عربى)
از ملا محسن فيض كاشانى (1091ق)
نسخه حاضر نيمه دوم كتاب (از سوره كهف تا آخر قرآن) را شامل است.
نسخ جلى 20 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: بن سيّد ركن الدين مسعود بن محمّد تقى عقيل حسينى در 1094ق, قطع وزيرى.

41. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخ 24 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه وقف از محمّد كاظم در 18 جمادى الثانى 1098 (نسخه را به مدرسه اى كه خود وى در بارفروش (بابل) بنا نموده وقف كرده است) و در آخر نسخه مهر مربعى با سجع: (عبده محمّد الكاظم 1086), قطع وزيرى.

42. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر كامل است.
نسخ خفى 27 سطرى, تمامى صفحات مجدول مذهب, كاتب: محمّد صالح در 17 ربيع الاول 1084ق, نسخه وقف از محمّد حسن حسنى بامهروى, جلد تيماج دورو, قطع پالتويى.

43. الحدائق الناضرة فى أحكام العترة الطاهرة. (فقه ـ عربى)
از شيخ يوسف بحرانى (1186ق)
نسخه حاضر شامل (مقدمات فى اصول) و (كتاب الطهارة) است.
نسخ 35 سطرى, در اوايل نسخه جاى عناوين خالى مانده, كاتب: محمّد بن محمّدرضا در روز چهارشنبه 16 جمادى الثانى 1244ق, در آخر نسخه وقف از محمّد حسن بن محمّد عسكرى حسنى سمنانى بامهروى, قطع وزيرى بزرگ.

44. مجالس المؤمنين. (تذكره ـ فارسى)
از قاضى نورالله شوشترى (1019ق)
آغاز: بسمله نفحات دلگشاى حمد و رشحات جانفزاى ثنا كه از مهب شمال اعتقاد….
نسخ زيبا 25سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

45. جواهر الكلام فى شرح شرايع الإسلام. (فقه ـ عربى)
از شيخ محمّد حسن نجفى (1266ق)
نسخه حاضر كتاب البيع (تا مجلد سوم از عقود) را شامل است و از آغاز اندكى افتادگى دارد.
نسخ 30 سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

46. مهيج الاحزان و موقد النيران فى قلوب اهل الايمان. (مقتل ـ فارسى)
حسن بن محمّد على يزدى حايرى (بعد از 1242ق)
در بيان مصائب حضرت سيّدالشهداء(ع) است, در يك مقدمه و چهارده مجلس كه به سال 1237ق تأليف شده و يكبار در سال 1284ق و بار ديگر به سال 1297ق در حاشيه محرق القلوب به چاپ رسيده است. (الذريعه 23/299)
آغاز: بسمله الحمد لله المتفرد بالقدم و البقاء المتوحد بالعظمة و الكبرياء….
انجام: يارب كن عوناً له و مؤيّداً و اذل به جور المعاند واقمع….
نسخ 18 سطرى, تحرير در روز شنبه 20 صفر 1266ق, جلد تيماج روغنى, قطع خشتى.

47. الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر جلد دوم كتاب را در بر دارد.
نسخ 23 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: بهاءالدين محمّد بن ظهير الدين در روز چهارشنبه 8 ربيع الثانى 1168ق, قطع وزيرى بزرگ.

48. الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر جلد اوّل كتاب است و از آغاز اندكى افتادگى دارد.
نسخ 19 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

49. مجمع البيان فى تفسير القرآن. (تفسير ـ عربى)
از امين الاسلام فضل بن حسن طبرسى (548ق)
نسخه حاضر از سوره رعد تا اوّل سوره سبأ را شامل است.
نسخ 27 سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, در اوّل نسخه وقف از محمّد حسن حسنى بامهروى, جلد تيماج قهوه اى, قطع رحلى.

50. جواهر الكلام فى شرح شرايع الإسلام. (فقه ـ عربى)
شيخ محمّد حسن نجفى (1266ق)
اين نسخه شامل كتاب الحج است.
نسخ 31 سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در سال 1226ق؟ در اوّل نسخه وقف از مرحوم حاجى محمّد على بن ملا محمّد شفيع و توليت آن با فرزندش محمّد شفيع و بعد به حاكم شرع عادل بارفروش (بابل) واگذار شده است در جمادى الاوّل 1272ق, قطع وزيرى بزرگ.

51. الحدائق الناضرة فى أحكام العترة الطاهرة. (فقه ـ عربى)
شيخ يوسف بحرانى (1186ق)
نسخه حاضر كتاب النكاح را شامل است.
نسخ 33 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

52. مصابيح الأصول. (فقه اصول ـ عربى)
محمّد جعفر شريعتمدار استرآبادى (1263ق)
در آغاز نسخه فهرست مباحث كتاب آمده است. (الذريعه 21/84 شماره 4052)
آغاز: بسمله الحمد لله الذى جعل لنا مصابيح العقول معالم إلى قوانين شرايع الإسلام
نسخ خفى 33 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, تحرير در روز پنج شنبه 11 رمضان 1238ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى بامهروى, قطع وزيرى بزرگ.

53. مدارك الأحكام (فى شرح عبارات شرايع الإسلام). (فقه ـ عربى)
سيّد محمّد موسوى عاملى (1009ق)
اين نسخه از اوّل كتاب تا بخشى از كتاب صلاة را شامل است و از آخر افتادگى دارد.
آغاز: الحمد لله المحمود لآلائه المشكور لنعمائه….
نستعليق 25 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف و مشگى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع رحلى.

54. المناهل فى الفقه. (فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد محمّد بن على طباطبايى (1242ق)
نسخه حاضر از كتاب البيع تا آخر كتاب الوصية را شامل است.
نستعليق 26 سطرى, نشانى ها شنگرف و مشگى, كاتب: خداداد نورى در روز چهارشنبه جمادى الآخر 1264ق, قطع رحلى.

55. صحاح اللغة. (لغت عربى به عربى)
از ابونصر اسماعيل بن حماد جوهرى (393ق)
نسخه حاضر ناقص الطرفين است و از كلمه (سكب) تا (روا) را شامل است. و نسخه اى قديمى و نفيس به نظر مى رسد.
نسخ معرّب 27 سطرى, عناوين شنگرف, بدون نام كاتب و بى تاريخ, در اوّل نسخه تملك شيخ محمّد صالح علامه حائرى, وقف از آقا شفيع خلف محمّد على بن حاج ملا شفيع بر علماى شيعه در 1295ق, جلد تيماج قهوه اى, قطع رحلى.

56. مسالك الافهام فى شرح شرايع الإسلام. (فقه ـ عربى)
شهيد ثانى زين الدين بن على عاملى (966ق)
نسخه حاضر دوره كامل كتاب را در بردارد.
آغاز: بسمله الحمد لله الذى أوضح مسالك الافهام إلى تنقيح شرايع الإسلام….
نسخ, 33 سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: بن اسفنديار بيستون محمّد صالح شهميرزادى در ربيع الآخر 1097ق, در اوّل نسخه تملك شيخ محمّد صالح بن فضل الله علامه حائرى مازندرانى, قطع رحلى.

57. منتهى المقال فى أحوال الرجال. (رجال ـ عربى)
از ابوعلى محمّد بن اسماعيل حائرى (1216ق)
آغاز: بسمله نحمدك يا من رفع منازل الرواة بقدر ما يحسنون….
انجام: وروى هو عن أبى القسم حسين بن روح, هذا آخر ماكتبه والدى قدس الله روحه و نور ضريحه و أنا المذنب الراجى رحمة ربّه الغنى أبى على بن الشيخ أبو على عفى الله عنهما.
نسخ 29 سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, تحرير در 23 ذى حج 1242ق, با حواشى (منه عفى عنه) در آخر نسخه وقف نامه كتاب از محمّد حسن حسنى سمنانى بامهروى, قطع وزيرى بزرگ.

58. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر جلد اوّل كتاب است و از آغاز افتادگى دارد.
نسخ 21 سطرى, نشانى ها شنگرف و مشگى, كاتب: سيد مهدى خلف ميرعباس جندقى در رجب 1260ق, قطع وزيرى بزرگ.

59. حيات المهلكين و نجات المؤمنين. (مقتل ـ فارسى)
از سيّد على بن زين العابدين
در بيان مصائب پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت(ع) است, مؤلف در مقدمه به نام خود و نام كتاب آن چنان كه فوقاً آمده است, تصريح نموده است. كتاب حاضر در يك مقدمه و شش باب و يك خاتمه مرتّب شده و هر باب شامل يك يا چند مجلس مى باشد:
مقدمه: در حكمت ابتلاء اولياء به بلاء
باب اوّل: در ذكر وقايع وفات سيّد كائنات(ص)
باب دوم: در ذكر وقايع وفات حضرت زهرا(س)
باب سوم: در ذكر وقايع شهادت اميرالمؤمنين(ع)
باب چهارم: در ذكر وقايع شهادت امام حسن(ع)
باب پنجم: در ذكر شهادت امام حسين(ع) شامل 37 مجلس.
باب ششم: در ذكر وقايع شهادت امام رضا(ع)
آغاز: مقدمه فى الجمله حكمتى كه از مبتلا شدن اولياء به بلاء متصوّر خطور اذكياء مى شود جدا ساختن عبوديت از ربوبيت….
انجام: وامددنا بالخير و الظفر واحشرنا معهم بالنعيم واجعلهم شفيعنا عندك فى يوم المحشر…
نستعليق 15 سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در سده 13, قطع وزيرى بزرگ.

60. مفاتيح الأصول. (اصول فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد, محمّد بن على طباطبايى (1242ق)
آغاز: بسمله حمدله والصلوة والسلام على خير خلقه محمّد و آله الطاهرين (باب) مفاتيح اللغات فى الدلالة اختلف العلماء فى انّ اللفظ هل يدلّ على معناه بالذات أو بالوضع على قولين….
انجام نسخه: لكن الناس تواسعوا فى استعمالاتهم و أخرجوا الألفاظ عن مواضعها و غيروها عن جهاتها بالتجوز.
نسخ 14 سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, جاى عناوين خالى مانده, قطع خشتى.

61. گوهر مراد. (كلام ـ فارسى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (1072ق)
نسخه حاضر ناقص الطرفين است.
نسخ جلى 17 سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى.

پى نوشت1. تاريخ قومس, عبدالرفيع حقيقت, ص382.

تكمله كتابشناسى توصيفى كتب تراجم زنان



(كتابشناسى توصيفى كتب تراجم زنان) را در شماره 51 خواندم, از آنجا كه در مقدمه كتاب (تراجم اعلام النساء) كه به تازگى از تحقيق و تعليق آن فراغت يافته ام, به تعداد بيشترى از اين نوع كتاب ها اشاره كرده ام, لازم ديدم مواردى را كه در آن مقاله اشاره نشده بود, به عنوان تكمله اى بر كتابشناسى ياد شده, تقديم دارم تا در صورت صلاحديد در مجله منتشر نماييد. با احترام
ناصر باقرى بيدهندى
تكمله كتابشناسى توصيفى كتب تراجم زنان
1. اخبار النساء, گزينش: ناصر باقرى بيدهندى, حاوى شرح حال بانوان ايرانى (تراجم اعلام النساء)
2. الاخوات المؤمنات, منير محمد الغضبان, مكتبة المنار.
3. ازواج النبى(ص), دكتر موسى شاهين لاشين, اول, مكتبة المعارف, رياض, 1407هـ ـ 1987م, 192ص, وزيرى.
4. ازواج النبى(ص), محمد بن يوسف صالحى دمشقى (م942هـ), تحقيق محمد نظام الدين الفتيح, اول, دار ابن كثير, دمشق ـ بيروت, 1413هـ ـ1992م, 312ص.
5. اصحاب الأمام اميرالمؤمنين(ع) و الرواة عنه, دكتر محمد هادى امينى, اول, دارالغدير للمطبوعات و دارالكتاب الاسلامى, بيروت, 2ج, 1412هـ ـ 1992م.
بخش پايانى اين كتاب به شرح حال بانوانى كه در عداد اصحاب و يا راوى از آن حضرت بوده اند (34تن) اختصاص دارد, ص653 ـ 676.
6. اعيان النساء عَبر العصور المختلفة, شيخ محمدرضا حكيمى, مؤسسه الوفاء, بيروت, اول, 1403هـ ـ 1983م, 670ص, وزيرى, به ترتيب حروف الفباء.
7. پشت پرده هاى حرمسرا, حسن آزاد, دوم, اروميه, انزلى, 1262ش.
8. تراجم أعلام النساء, فراهم آورنده: ادارة البحث و الإعداد فى مؤسسة الرسالة, زير نظر رضوان دعبول, اول, 1419هـ ـ 1998م, دارالبشير, عمان و مؤسسة الرساله بيروت, 603ص, وزيرى.
اين كتاب به شرح حال 3508 زن پرداخته است.
9. تكملة اعلام النساء, محمد خير رمضان يوسف, دار ابن حزم, بيروت, 1416هـ ـ 1996م, 116ص, وزيرى.
اين كتاب همان گونه كه از نامش پيداست, تكمله اى است بر كتاب اعلام النساء تأليف عمر رضا كحاله (م1408هـ) و مشتمل بر بانوانى است كه در 1397ـ 1415هـ = 1977ـ 1995م فوت كرده اند.
10. تذكرة النساء نادرى يا گلشن ناز دو منشى درگا پرشاد, چاپ اكمل بع المطالع دهلى.
11. جامع مسانيد النساء وذكرهن و احوالِهّن, ابراهيم محمد الجمل, قاهره, 1412.
12. جمهرة انساب امّهات النبى(ص), جمع و تأليف حسين بن حيدر محبوب هاشمى, اول, دارالبخارى مدينه منوره, 1418هـ, 243ص, وزيرى.
13. جهات الائمة الخلفاء من الحرائر والاماء, ابن ساطى, تحقيق دكتر مصطفى جواد.
14. حوار مع 30 من صحابة رسول الله(ص), حسن دوح, دارالاعتصام.
15. حياة الصحابيات, خالد عبدالرحمن العك, دارالحكمة, بيروت.
16. خيرات حسان, محمد حسنخان اعتماد السلطنه, به خط نسخ محمد صادق شمس الكتّاب, 30ج, تهران, بى نا, 1307ـ1304هـ.ق.
تذكرة الخواتين از اين كتاب اخذ شده و شرح حال برخى از بانوان هند بدان افزوده شده است.
17. زنان فرمانروا در دولت هاى اسلامى, پروفسور بحريه اوچوك, ترجمه دكتر محمد تقى امامى, اول, انتشارات كورش, تهران, 1374ش, 334ص, رقعى.
در اين اثر, زندگى هفده زن كه در ممالك اسلامى به فرمانروايى رسيده اند, مورد تحقيق قرار گرفته است.
18. الزينبات فى بيت النبوة, نشوه علوانى, اول, مؤلف, توزيع مكتبة الغزالى, دمشق, 1418هـ ـ 1997م, 176ص, وزيرى.
در اين كتاب ترجمه حال هيجده تن از بانوان زينب نام وابسته به رسول خدا(ص) آمده است.
19. سيماى زنان در قرآن, تحقيق و نگارش على اكبر بابازاده, اول, لوح محفوظ, 1377, 108ص, رقعى.
20. سيماى زنان فداكار صدر اسلام, سيد على اكبر صداقت, انتشارات ناصر, قم, چهارم, 1372, 93ص.
21. شهيرات التونسات, حسن حُسنى عبدالوهاب, دوم, مكتبة المنار تونس, 165ص, وزيرى.
22. صحابيّات حول الرسول(ص), دكتر عبدالصبور شاهين, خانم اصلاح عبدالسلام رفاعى, 2ج, دارالاعتصام, قاهره, 324«339ص.
اين كتاب به شرح حال بانوان صحابى اعم از مهاجر و انصار و راويان احاديث پرداخته است.
23. صحابيات حول الرسول(ص), زهير مصطفى يازجى, 16ج, اول, دارالقلم العربى, حلب, 1415هـ ـ 1995م.
هر جلد از اين مجموعه به بيان شرح مختصرى از زندگى يكى از صحابه رسول خدا(ص) براى جوانان پرداخته است.
ج1, مخصوص حضرت خديجه; ج2, سوده بنت زمعه; ج3, عائشة بنت أبى بكر; ج4, حفصه بنت عمر; ج5, هند بنت أبى أميّة; ج6, زينب بنت جحش; ج7, جويرة بنت الحارث; ج8, صفية بنت حيى; ج9, رملة بنت ابى سفيان; ج10, ميمونه بنت الحارث; ج11, ماريه قبطيه; ج12, ريحانه بنت زيد النضرية; ج13, زينب كبرى; ج14, رقيه; ج15, ام كلثوم; ج16, فاطمةالزهراء(ع).
24. صفحات نيّرات من حياة السابقات, نذير محمد مكتبى, دوم, دارالبشائر الاسلامية, بيروت ـ لبنان, 1417هـ ـ 1996م, 288ص.
در اين كتاب مباحث ارزنده اى چون مناجات, عبادت, زهد, ورع, كرامات, صبر, جهاد, انفاق, علم و دانش, فصاحت و بلاغت, ذكاوت, مواعظ و وصاياى زنان مورد بحث قرار گرفته است.
25. الفائق فى رواة و اصحاب الامام الصادق(ع), عبدالحسين شبسترى, اول, 3ج, مؤسسة النشر الاسلامى, قم, 1418هـ, ج2, باب النساء.
در اين اثر به 29 تن از بانوانى كه در شمار اصحاب و راويان امام به حق ناطق, جعفر بن محمد الصادق(ع) واقعند, اشاره شده است.
26. فصيحات العرب و بليغاتهم فى الجاهلية والاسلام, عبدالقادر فياض حرفوش, اول, دارالشام, دمشق, 1415هـ ـ 1994م, 288ص, وزيرى.
27. مسلمات خالدات, محمد عمر الدّعواق, محمد على قطب, المكتبة العصرية, صيدا ـ بيروت.
28. معجم ما الّف عن الصحابة و امّهات المؤمنين و آل البيت(رض), محمد بن ابراهيم شيبانى, اول, مركز المخطوطات و التراث و الوثائق, كويت, 1414هـ ـ 19963م, 310ص, وزيرى.
در اين فهرست منابع فراوانى معرفى شده است كه به شرح حال همسران رسول خدا(ص) پرداخته اند.
29. مناقب النساء الصحابيات, عبدالغنى بن عبدالواحد المقدسى (م600هـ), تحقيق: ابراهيم صالح, اول, در ضمن كتاب حديث الافك چاپ شده است, دارالثائر, 1994.
30.مسند فاطمه معصومه ـ سلام الله عليها ـ, سيد على رضا سيد كبارت, زائر, قم, 1375, 108ص, رقعى. فصل چهام, راويان احاديث و….
31.نساء اهل بيت رسول الله(ص), دكتر سامية منيسى, اول, دارالفكر, قاهره, 1160ص, وزيرى.
در اين كتاب از دختران, نوادگان, عمه ها و دخترعمه هاى رسول خدا(ص), سخن رفته است.
32. نساء حول الرسول و الرّدّ على مفتريات المستشرقين, محمود مهدى استانبولى, مصطفى ابوالنصر شلبى, ششم, دارابن كثير الاولى, دمشق, 1416هـ ـ 1995م, 386ص, وزيرى.
33. نساء فاضلات, عبدالبديع صقر, دارالاعتصام.
34. نساء أنزل الله فيهن قرآناً, دكتر عبدالرحمن غبيرة, اللواء.
35. نساء من التاريخ, احمد خليل جمعة, اول, اليمامة, دمشق, 1418هـ ـ 1997م, 670ص, وزيرى.
در اين اثر 23 زن از نخبگان تاريخ معرفى شده اند.
36. نساء فى قصور الامراء, احمد خليل جمعة, اليمامة, دمشق.
37. نساء من عصر النبوة, احمد خليل جمعة, 2ج, دار ابن كثير.
38. نساء الانبياء فى ضوء القرآن و السنة, احمد خليل جمعة, 1ج, دار ابن كثير.
39. نساء من الاسلام, احمد خليل جمعة, 3ج, دارالهجرة.
40. نساء بليغات, محمد وهبة, ميساء العمر, اول, دارالبيروتى, دمشق, 1415هـ ـ 1995م, 312ص.
41. نساء النبى و اولاده, محمد جواد المحتصر سعيدى, اول, مطبعة العمال المركزية, بغداد, 1990م,383ص, وزيرى.
42.نساء عربيّات. كلود أبوشقرا, اول, شركة المطبوعات, بيروت, لبنان, 1995م, 258ص, وزيرى.
43. نزهة الجلساء فى اشعار النساء, جلال الدين سيوطى, تحقيق دكتر صلاح الدين منجد, اول, منشورات دارالمكشوف, 1958.
44. النساء الحاكمات فى التاريخ, دكتر بحريه او ج ادق, ترجمه و مقدمه از ابراهيم داقوقى, بغداد, 176ص, رقعى.
ترجمه فارسى اين كتاب (زنان فرمانروا در دولت هاى اسلامى) نام دارد.
45. نساء فى مدرسة الرسول(ص), عبدالعزيز شناوى, مكتبة الايمان, مصر, المنصورة.
46. نساء مؤمنات, عبد غالب احمد عيسى, دار ابن زيدون, بيروت, 1407هـ ـ 1987م, 95ص, جيبى.
همگام با پيامبر(ص), زنان صدر اسلام, محمد على بحرالعلوم, ترجمه محمد على امينى, حكمت, تهران.
47. زنان حافظ قران, محمد مهدى فقيه محمدى جلالى مشهور به بحرالعلوم.
48. موسوعة حياة النساء الفاطميات, از همو.
49. منتخب تذكرة الخواتين, هلال الدين اسماعيل خويى.
*
50. همچنين بايد به برخى نسخ خطى كه در ساير منابع بدان ها اشاره شده است, توجه داشت; نسخى چون:
اخبار النساء الممدوحات, محمد بن احمد بن ابى الثلج;
اخبار النساء از اسامة بن منقذ (نك: الاعلام ج1, ص282);
اخبار النساء از ابى حاجب النعمان (الفهرست, ص136);
اخبار النساء از رقى (نك: معجم الادباء, ج4, ص133);
اخبار النساء از على بن محمد بن الشاه الظاهرى (نك: الفهرست, ص153);
اخبار النساء از على بن محمد مدائنى (م225هـ) نك: معجم الادباء, ج14, ص133;
اخبار النساء از هارون بن على منجم (نك: معجم الادباء, ج19, ص262);
اشعار الاماء والمماليك از ابوالفرج اصفهانى (نك: الفهرست, ص115);
أشعار الجوارى از مفجع (معجم الادباء, ج17, ص194);
أمهات الاولاد از طبرى (نك: معجم الادباء, ج18, ص73);
امهات الخلفاء از ابن كلبى (نك: الفهرست, ص198);
امهات النبى(ص) از ابن كلبى (نك: الفهرست, ص98);
امهات النبى(ص) از على بن محمد مدائنى (نك: معجم الادباء, ج14, ص133);
بنات النبى و أزواجه از احمد رقى (معجم الادباء, ج4, ص133);
تاريخ نساء بغداد, از محمد بن عبدالرحمن الرحبى;
تراجم النساء سيد ابوالفضل رضوى;
كتاب الرسا للصالحات من النساء از يوسف بن عبدالهادى;
كتاب الفاطميات از مدائنى (نك: الفهرست, ص102);
كتاب العواقل از ابن كلبى (نك: الفهرست, ص102);
كتاب المتظرفات از احمد بن أبى طاهر (نك: الفهرست, ص147);
المتظرفات از وشاء (نك: الفهرست, ص85);
المردفات من قريش از على بن محمد مدائنى (نك: معجم الادباء, ج14, ص122);
مشاهير النساء سيد محمود ذهنى (از ادبا قرن چهارم) علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى معتقد است كتاب (خيرات حسان) اقتباس از اين كتاب است.
النساء الشواعر از ابن طراح.