کتاب آیینه پژوهش

تأليفات خاندان امام خمينى
انصارى قمى‌ ناصر الدين


خاندان - نسبى و سببى - حضرت امام خمينى, در برگيرنده عالمان و فقيهان بنامى است كه هر يك از مفاخر شهر مقدس قم به شمار مى رفته اند. مقاله اى كه پيش روى شماست, در برگيرنده نام و آثار برخى از ايشان به دور از اطناب و تفصيل است. در اين نوشتار, به تاريخ تولّد و در گذشت و اساتيد و كتاب ها و منابع شرح حال آنان اشارتى رفته است. ايشان عبارتند از:
1. آيت اللّه سيد مرتضى پسنديده.
2. آيت اللّه سيد مصطفى خمينى.
3. حجه الاسلام سيد احمد خمينى.
4. آيت اللّه حاج آقاشهاب اشراقى.
5. آيت اللّه حاج ميزا محمد ثقفى تهرانى.
6. آيت اللّه حاج شيخ محمد جواد مجتهد قمى.
7. آيت اللّه حاج ميرزا مهدى بروجردى.
8. آيت اللّه حاج آقا مرتضى حايرى يزدى.
9. آيت اللّه حاج سيد محمد باقر سلطانى طباطبايى.
اميد است چراغ علم و دانش در اين بيت پر فضيلت, همانندگذشته هماره جاودانه بماند. نخست به وابستگان نَسَبى و سپس به خاندان سببى امام اشاره مى شود: الف) خويشان نَسَبى
1. آيت اللّه سيد مرتضى پسنديده (17 شوال 1313 - 30 جمادى الثاني 1417 ق) برادر بزرگ امام و از شاگردان حضرات آيات: سيد على نجف آبادى و ملا محمد صادق خاتون آبادى و حاج آقا رحيم ارباب.
از او كتاب ذيل به چاپ رسيده است:
ـ خاطرات آيت اللّه پسنديده, به كوشش: محمد جواد مرادى نيا, چاپ دوم: تهران, انتشارات حديث, 1375 ش. رقعى, 153 ص.
ـ آيت اللّه سيد مصطفى خمينى (12 رجب 1349 - هشتم ذيقعده 1397 ق) فرزند مهتر امام1 و از شاگردان آيت اللّه بروجردى, امام خمينى, آيت اللّه محقق داماد, آيت اللّه حاج آقا مرتضى حايرى يزدى.
اين كتاب ها از او به چاپ رسيده است:
ـ تحريرات فى الاصول, چاپ دوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, 1376 ش.
اين كتاب دوره كامل اصول (تا مبحث استصحاب ) بوده و در 8 جلد به چاپ رسيده است.
ـ تفسير القرآن الكريم , چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 3761 ش.
اين كتاب اندكى از تفسير قرآن ـ مقدمات, تفسير سوره حمد و بقره تا آيه 46 ـ بوده و در 5 جلد به چاپ رسيده است.2
بخشى از اين كتاب به فارسى ترجمه شده است:
1. سر منزل انسانيت (تفسير اخلاقى فاتحة الكتاب)
2. سر منزل مقصود (تفسير عرفانى حمد و بقره)
مترجم: محمد تحريرچى, تهران, نشر لا اله الا اللّه, 1361 ش.
ـ ثلاث رسائل, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش, وزيرى, 302ص.
اين كتاب در بر گيرنده سه رساله است: ولايت فقيه, العوائد و الفوائد, دروس الاعلام و نقدها (تقريرات دروس مراجع نجف و حاشيه بر آن) . اين مراجع عبارتند از: امام خمينى, آيت اللّه شاهرودى, آيت اللّه خويى, آيت اللّه ميرزا باقر زنجانى, آيت اللّه حكيم.
ـ الخلل فى الصلاة, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, 1376ش. وزيرى, 310ص.
ـ كتاب الصوم, چاپ دوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, 1376ش. وزيرى, 389ص« 15ص (فهارس).
ـ كتاب الطهارة, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, 1376.وزيرى, 2ج: 425«459ص.
ـ مستند تحريرالوسيلة, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش. وزيرى, 2ج: 526«433ص.
اين كتاب شرح مباحث طهارت, صلات, صوم, مكاسب و متاجر, نكاح, بيع و خيارات تحريرالوسيله مى باشد.
ـ الواجبات فى الصلاة, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش. وزيرى, 252ص.
ـ كتاب البيع, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش. وزيرى, 2ج: 390«475ص.
اين كتاب در بر گيرنده مباحث بيع, از آغاز تا پايان بيع فضولى (همراه با بحث درقواعد نفى غرر, اتلاف,تسَبيب, نفى ضرر) است.
ـ كتاب الخيارات, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش. وزيرى,2ج: 340«373ص.
اين كتاب مشتمل بر خيار عيب و شروط و احكام آن است. (دو جلد نخستين اين كتاب ـ در 540ص ـ مفقود شده است)
ـ تحريرالعروة الوثقى, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام,1376/1418ق. وزيرى, 105ص.
اين كتاب درتكميل نقائص عروه و باز نويسى عبارات آن است و شامل كتاب اجتهاد وتقليد و بخشى از كتاب طهارت مى باشد.
ـ تعليقة على العروة الوثقى, چاپ اوّل: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش. وزيرى, 172ص.
مؤلف در اين تعليقه ـ فتوايى آميخته با استدلال ـ بر مسائل باب اجتهاد و تقليد, طهارت, خلل صلات وصوم حاشيه زده است.
ـ تعليقات على الحكمة المتعاليه, چاپ اوّل, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش, وزيرى, 720ص.
اكثر مطالب كتاب, حاشيه بر بحث (اعراض و جواهر) اسفار صدر المتألّهين مى باشد.
(متأسفانه نسخه خطى كتاب هاى رساله در وجود ذهنى, رساله در علم بارى, القواعد الحكمية, حاشيه بر مبدأ ومعاد ملاصدرا و حاشيه بر هدايه اثيرى و شرح فصوص الحكم وى مفقود گرديده است).
3. حجةالاسلام و المسلمين حاج سيد احمد خمينى (1364ـ15شوال1415ق) فرزند كهتر امام و از شاگردان آيت اللّه سيد محمد باقر سلطانى طباطبايى و آيت اللّه سيد موسى شبيرى زنجانى.3
اين كتاب ها از اوست:
ـ آئينه آفتاب , چاپ سوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1374ش.
اين كتاب, در بر گيرنده گزيده اى از سخنرانى ها, پيام ها و مصاحبه هاى مرحوم حاج سيد احمد خمينى و بيانگر برخى از ديدگاه هاى وى در مسائل سياسى, اجتماعى و فرهنگى است.
ـ دليل آفتاب, چاپ دوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1376ش. رقعى, 180ص.
اين كتاب در بر گيرنده خاطرات مرحوم حاج احمد آقا از وقايع مختلف تاريخى است.
ـ ديدگاه ها, چاپ دوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1374ش. وزيرى, 206ص.
اين كتاب, برگزيده اى از نظرات يادگار امام, در مسائل سياسى و اجتماعى است.
ـ مجموعه آثار , چاپ دوم: تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, 1375ش. وزيرى, 2ج: 724«700ص.
در اين كتاب, تمام نامه ها, پيام ها و مصاحبه هاى مرحوم حاج سيد احمد خمينى, از 1357تا اسفند 1373ش. گردآورى شده است. ب) خويشان سَبَبى
1. آيت اللّه حاج شيخ محمد ثقفى تهرانى (1313ـ1406ق)
وى ابوالزوجه امام خمينى و از شاگردان آيات عظام: حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى, سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى و شيخ محمد رضا مسجد شاهى اصفهانى و مؤلف تفسير روان جاويد است.
از تأليفات وى است:
ـ روان جاويددر تفسير قرآن مجيد (5جلد), چاپ سوّم: تهران, انتشارات برهان, 1376ش.
اين كتاب تفسير كامل قرآن و مشتمل بر نكات بديع مى باشد.
ـ غررالعوائد, حاشيه بر دررالفوائد مرحوم آيت اللّه حائرى (چاپ تهران)
ـ تقريرات درس فقه آيت اللّه حايرى. (بحث نكاح)
ـ رساله درعدم جواز رجوع به حكّام جور.
ـ ديوان شعر.
ر.ك: گنجينه دانشمندان4/412.
2. آيت اللّه حاج آقا شهاب الدين اشراقى (1342ـ1402ق)
وى داماد امام و از شاگردان آيات عظام: آقاى بروجردى, امام خمينى و محقق داماد بوده است.
از تأليفات اوست:
ـ سخن حق, درتفسير قرآن (20جلد, 5جلد آن به چاپ رسيده است).
ـ پاسداران وحى(با همكارى آيت اللّه فاضل لنكرانى).
ـ اهل البيت يا چهره هاى درخشان (با همكارى آيت اللّه فاضل لنكرانى).
و كتاب هاى مخطوط وى عبارتند از:
ـ كتاب الطهارة (شرح عروة الوثقى).
ـ فى الاحوط و الاقوى.
ـ دانستنى هايى از اسلام
ر.ك: گنجينه دانشمندان2/70
فقيد سعيد, فرزند خطيب شهير مرحوم حجة الاسلام و المسلمين آقاى حاج ميرزا محمد تقى اشراقى (1313ـ25رمضان1368ق) از شاگردان آيات عظام:حاج ميرزا محمد ارباب, حاج شيخ عبدالكريم حايرى وحاج شيخ ابوالقاسم قمى بوده است.
3. آيت اللّه حاج شيخ محمد جواد مجتهد قمى (1295ـ1375ق)
وى پدر آقاى حاج محمد حسن اعرابى داماد امام خمينى و از شاگردان آيات عظام: ميرزا محمد حسن آشتيانى, آخوند خراسانى وسيد محمد كاظم يزدى بود و پس از وفات پدرش از نجف به قم آمد و امامت جماعت مسجد امام حسن عسكرى و تأليف و تدريس را برگزيد. او درزمان خود شيخ العلماء قم به شمار مى رفت و مورد احترام فراوان آيت اللّه بروجردى و ساير عالمان و مردمان قم بود.
از تأليفات اوست:
ـ صراط المستقيم ـ 4ج:
در اثبات صانع و توحيد, در فروع دين, در معاملات حلال وحرام, درعدم جواز تقليد ميت.
ـ سعادت بشر, دراثبات نبوت عامه وخاصه.
ـ آيينه حق نما, در اثبات ولايت عامه وخاصه.
ـ توحيد قمى, دو جلد.
ـ كتاب كيمياء, در اثبات معاد جسمانى.
ـ ياقوت, ردّ بر ماديين و طبيعيّين .
ـ تقريرات اصول محقق خراسانى.
به غير از كتاب اخير, همه به چاپ رسيده اند.
ر.ك: آثارالحجة 2/66ـ67, رجال قم /149ـ 150, روزنامه نداى حق, س2,ش8
معظم له, فرزند مرحوم آيت اله ملاغلامرضا قمى (ح1255ـ1332ق) از علماى معروف قم و از شاگردان آيات عظام: شيخ انصارى, ميرزا حبيب اللّه رشتى و ميرزا محمد حسن شيرازى بوده است.
4. آيت اللّه ميرزامهدى بروجردى(1300ـ1389ق)
وى پدر بزرگ داماد امام خمينى4 و از شاگردان آيات عظام: حاج شيخ عبدالكريم حايرى وآقا نورالدين عراقى است.وى در تأسيس حوزه علميه قم سهمى به سزا داشته و در زمان مرحوم حاج شيخ مدير حوزه به شمار مى رفت.
از تأليفات اوست:
ـ برهان روشن در عدم تحريف قرآن.
ـ اسلام و مستمندان.
ـ درد بى درمان يا بدبختى هاى اجتماع.
ـ بيان حقيقت, رد بر كتاب (سنجش حقيقت).
ر.ك: گنجينه دانشمندان 2/86, آثار الحجة 2/7877, رجال قم/163
5. آيت اللّه حاج شيخ مرتضى حائرى يزدى (14ذيحجة الحرام1334ق ـ 24جمادى الثانى1406ق)
وى ابوالزوجه حاج آقا مصطفى خمينى و از شاگردان آيات عظام: حاج شيخ عبدالكريم حايرى, آقاى بروجردى, سيد محمد حجت كوه كمره اى (ابوالزوجه اش), سيد محمدتقى خوانسارى و سيد محمدمحقق داماد بوده است.
تأليفات وى عبارتند از:
ـ ابتغاء الفضيلة فى شرح الوسيلة شرح مكاسب محرمه وسيلة النجاة. (چاپ قم)
ـ صلاة الجمعة. (چاپ قم)
ـ كتاب الخمس. (چاپ قم)
ـ سرّ دلبران, ياداشت هاى متفرقه. (چاپ قم)
ـ كتاب الطهارة.
ـ صلاة المسافر.
ـ خلل الصلاة.
ـ تفسير سوره حمد. (در مجله كتابخانه مسجد اعظم)
ـ دوره اصول. (3جلد)
ـ مجموعه اشعار.
ـ پرتوى از انوار آسمانى, در اعجاز قرآن. (همراه با نوشتارى از برادرشان: آيت اللّه حاج آقا مهدى حائرى در كتابى به نام (علوم قرآن) به چاپ رسيده است)
ـ منبرهاى ايام فاطميه.
وى فرزند مرجع عاليقدر شيعه و مؤسس حوزه علميه قم مرحوم آيت اللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى است.
6. آيت اللّه حاج سيد محمد باقر سلطانى طباطبايى بروجردى (1332ـ15صفرالخير1418ق)
وى ابوالزوجه حاج سيد احمدخمينى و از شاگردان آيات عظام: حاج سيد محمدتقى خوانسارى, حاج ميرزامحمد فيض قمى, ميرزا محمد على شاه آبادى و آقاى بروجردى ـ از اعضاى جلسه استفتاء آيت اللّه بروجردى و عمّه زاده ايشان ـ بوده است.
ازتأليفات وى است:
ـ رساله در استصحاب.
ـ رساله در واجب مطلق و مشروط.
ـ الفوائدالفاطميه, درعلم اصول.
ـ شرح منظومه ميرزا محمد تنكابنى.
ـ رساله در ادبيات فارسى.
ـ كتاب الخيارات.
ر.ك: گنجينه دانشمندان 2/174ـ176, آثار الحجة 2/63ـ65, مجله آينه پژوهش, ش44, ص103ـ104
وى داماد مرحوم آيت اللّه العظمى سيد صدر الدين صدر (ماه رجب1299ـ نوزدهم ربيع الثانى 1373ق) فرزند آيت اللّه حاج سيد اسماعيل صدر موسوى عاملى (م1338ق) و از شاگردان آيات عظام: آخوند خراسانى, سيد محمد كاظم يزدى , ميرزاى نائينى بوده است.

پاورقى: 1. كتاب (شهيدى ديگر از روحانيت) (وزيرى, 320ص) و كتاب (يادها و يادمان ها) (وزيرى, 2ج: 460«474ص) درباره شخصيت آن عالم بزرگوار به چاپ رسيده است. 2. كتاب (تفسير روحانى) از دكتر محمد على لسانى فشاركى ( وزيرى, 308ص) درباره امتيازات و ابتكارات اين تفسير نگاشته شده است. 3. درباره زندگى وى, كتاب هاى: (مهاجر قبيله ايمان) (از: حميد انصارى, پالتويى, 302ص), (گنجينه دل) (وزيرى, 544ص) و (حكايت مهر) (رقعى,548ص) ـ حاوى اشعار و مقالات و نامه هاى تسليت ـ توسط مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام به چاپ رسيده است. 4. وى پدر مرحوم حجة الاسلام حاج شيخ محمد حسين بروجردى و نياى دكتر محمود بروجردى است. نيز معظم له ابوالزوجه مرحوم آيت اللّه العظمى گلپايگانى است.