کتاب آیینه پژوهش

معرفي هاي گزارشي



كليات
دائرةالمعارف تشيع
احمد صدر حاج سيّد جوادى و ديگران, چاپ اوّل, تهران, شهيد سعيد محبى, 1379, 624 ص, رحلى.
جلد هفتم دائرةالمعارف تشيع شامل حروف (خ) و (د) است كه با مدخل (خاتم) شروع شده و به مدخل (ديه) ختم مى شود. مقالات به ترتيب حروف الفباى فارسى مرتب شده و ذيل هر مقاله منابع و مآخذ آن ذكر گرديده است. اين مقالات از سوى سى تن از علما و متخصصان, درباره موضوعات گوناگون به رشته تحرير درآمده كه اسامى آنها در ابتداى جلد اول آمده است. مقالات عمدتاً از منابع شيعه و گاه از منابع اهل سنت استخراج شده است. مهم ترين موضوعات مقاله ها عبارتند از: مفاهيم و اصطلاحات قرآنى, احاديث, اصطلاحات فقهى, كلامى, منطقى, فلسفى و عرفانى, كلامى, منطقى, فلسفى و عرفانى, زندگى نامه ائمه معصومين(ع) و علماى طراز اول, معرفى رجال, معرفى اماكن جغرافيايى, ادبيات فارسى و عربى, هنر و باستان شناسى.
فلسفه و كلام و عرفان
دين شناسى: عقلانيت دين, قلمرو دين, پلوراليسم دينى و دين و…
محمّد حسين زاده, چاپ اوّل, قم, مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(ره), 1379, 120ص, وزيرى.
اين نوشتار متضمن چهار مبحث در زمينه فلسفه دين و كلام, به ويژه مباحث كلامى معاصر است كه با عنوان (دين شناسى) تدوين گرديده است. فصول چهارگانه به اين شرح است: 1. (عقلانيت دين); در اين مبحث, اساسى ترين مسأله معرفت شناسانه فلسفه دين بررسى شده است. نگارنده در اين بخش از كتاب پس از تبيين و شرح پاره اى از مهم ترين ديدگاه و واكنش هاى معاصر نظير ايمان گروى, عقل گرايى افراطى, و عقل گرايى معتدل, به نقد و بررسى آنها مى پردازد. 2. (قلمرو دين); در اين مبحث, مؤلف ريشه هاى كلامى و فلسفى قلمرو دين در فرهنگ مغرب زمين را پى مى گيرد. سپس از نظرگاه تاريخى, تحليلى از روندهاى كلامى, فلسفى و فلسفه سياسى به دست مى دهد. 3. (پلوراليسم دينى); در اين فصل ابتدا اصول اخلاقى و سياسى پلوراليسم دينى بررسى مى گردد; آن گاه موضع اسلام در قبال معانى محتمل پلوراليسم تبيين مى شود. 4. (دين و پارادوكس تقليد); در اين مبحث كلامى, جايگاه و مشروعيت تقليد در دين تبيين شده است.

التربية الدينيه: دراسة منهجيه لاصول العقيده الاسلاميه
عبدالهادى فضلى, چاپ اوّل, قم, فقه, 1379, 126ص, رقعى.
چهار اصل از اصول دين: (توحيد), (امامت), (نبوت) و (معاد) در اين نوشتار, به زبان عربى شرح و تفسير مى شود. در فصل اول, ذيل مقوله (توحيد) اين مباحث به چشم مى خورد: وجود خداوند, وحدانيت خداوند, كمال خداوند, سوره توحيد و سوره لقمان. فصل دوم به ضرورت بعثت انبيا, مسئوليت پيامبر, دعوت پيامبر(ص) به اسلام و شرح سوره هاى محمد, فاتحه و (عصر) اختصاص دارد. در فصل سوم, شروط امامت, امامت على(ع) و شرح مختصرى از زندگانى يازده امام ديگر آمده است. اثبات معاد با استناد به دو سوره (الزلزال) و (قارعه) مباحث فصل چهارم را تشكيل مى دهد.

الانوار الجلاليه فى شرح الفصول النصيريه
محمد بن محمد نصيرالدين طوسى; گردآورنده: عباس جلالى نيا, على حاجى آبادى, چاپ اوّل, مشهد, بنياد پژوهش هاى اسلامى, 1379, 216ص, وزيرى.
در اين نوشتار, ترجمه عربى (اصول الدين خواجه نصير طوسى) در چهار فصل (توحيد, عدل, نبوت و معاد) به سامان رسيده است. خوانندگان, هر فصل از كتاب را با موضوعاتى از اين قبيل مطالعه مى كنند: (اثبات وجود), (خواص ممكن), (اسماءاللّه و اقسام آن), (تعريف فعل خوب و بد), (لطف و معنى آن), (وجوب عصمت پيامبران), (اثبات معاد) و (ثواب و عقاب). گفتنى است اين مباحث با استناد به آيات قرآن كريم و احاديث و روايات معصومين شرح و تفسير شده است.

رسائل و مقالات
جعفر سبحانى تبريزى, چاپ اوّل, قم, مؤسسه امام صادق(ع), 1379, 640ص, وزيرى.
اين كتاب شامل ده رساله و 15 مقاله است كه در زمينه هاى مختلف فلسفى, كلامى و فقهى به رشته تحرير درآمده است. اين مجموعه با هدف ايجاد وحدت بين مذاهب مختلف اسلامى به زبان عربى طبع گرديده است. عناوين برخى رساله ها و مقالات به اين قرار است: (شيعه دوازده امامى), (شيعه اماميه در دائرةالمعارف مصر (السفير)), (الدفاع عن الحقيقه), (مسلمانان و تكفير اهل قبله), (شيعه و علم كلام در قرن هفتم), (نزديك كردن ضرورت هاى دينى و خطوط آن), (وحدت اسلامى در كتاب و سنت), (عناصر وحدت اسلامى و موانع آن), (حج, عمل عبادى و ملتقى سياسى), (درس هايى از علم كلام), (متعه) و (اختلاف در فروع نه در اصول).

فصوص الحكم
محمّد بن على ابن عربى; شارح: على بن محمّد تركه اصفهانى, چاپ اوّل, قم, بيدار, 1379, 652ص, وزيرى.
اين كتاب شرح فصوص الحكم, اثر محيى الدين ابن عربى است كه توسط صائن الدين على بن محمّد تركه طى دو جلد نقد و تفسير شده است. مباحث كتاب در خصوص عرفان نظرى است كه در 27 (فص) به زبان عربى نگاشته شده است. در پايان كتاب دوازده فهرست از قبيل: آيات, احاديث, آثار, اشعار عربى و فارسى, فرق, اماكن و عناوين به چاپ رسيده است. برخى عناوين (فص) به اين قرار است: حكمت الهى در كلمه آدميت, حكمت نفثيه در كلمه شيثيه, حكمت سبوحيه در كلمه توحيد, حكمت قدوسيه در كلمه ادريسيه, حكمت حقيه در كلمه اسحاقيه, حكمت عليّه در كلام اسماعيليه و حكمت در كلام يعقوب(ع).

معرفت شناسى در عرفان
حسين ابراهيميان, چاپ اوّل, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 1379, 216ص, وزيرى.
در كتاب, جايگاه (عقل و برهان) و (معرفت و شهود عرفانى) ارزيابى شده طى آن, تفاوت ها, رابطه و پيوند, و طريقه متحد ساختن اين دو شيوه بررسى گرديده است. مباحث كتاب عبارتند از: (ماهيت معرفت در عرفان), (اعتبار جايگاه عقل از ديدگاه اهل معرفت و شهود عرفانى), (عوامل برترى و شرافت معرفت عرفانى بر معرفت عقلى و فلسفى), (اتحاد معرفت عرفانى و فلسفى), (جايگاه معرفت عرفانى در قرآن و سنت), (ابزار شناخت عرفانى), (مراتب و درجات شناخت عرفانى), (مراتب و درجات شناخت عرفانى), (موانع و آفات معرفت و شهود قلبى (عرفانى) از ديدگاه قرآن), (زمينه ها و شرايط معرفت عرفانى از ديدگاه قرآن) و (معيار و ميزان صدق در معرفت عرفانى).

حياه اميرالمؤمنين عن لسانه, فى اثبات امامته
محمّد محمّديان, چاپ اوّل, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 1379, 396ص, وزيرى.
دومين جلد از كتاب (حياه اميرالمؤمنين عن لسانه) شامل سه باب به زبان عربى است. در اين مجلد, مؤلف در مقام اثبات امامت على(ع) برآمده است. در باب اول با عنوان (امامة اميرالمؤمنين) اين مباحث مطرح مى شود: احتجاج على(ع) به قرآن, احتجاج على(ع) به حديث الدار, احتجاج على(ع) به حديث ثقلين, و ساير احتجاجات. در باب دوم كه (وقايع پس از رحلت پيامبر(ص)) نام دارد, مباحثى از اين دست به چشم مى خورد: سقيفه, امتناع از بيعت, صبر على(ع) براى وحدت مسلمين, فتنه ابى سفيان, و ظلم قريشيان. باب سوم با عنوان (اهل بيت) به اين مباحث اختصاص دارد: اهل بيت در قرآن, خصائص اهل بيت, علم اهل بيت, عصمت اهل بيت, معرفت اهل بيت, و مودّت اهل بيت.

شيعه در اسلام
علامه سيّد محمّدحسين طباطبايى, چاپ اوّل, قم, دارالتفسير, 1379, 324ص, رقعى.
مصحح محترم آقاى محمّدعلى كوشا, اين اثر ارزنده علامه طباطبايى را به شكل كتاب درسى درآورده و علاوه بر منبع يابى و مأخذشناسى, در پايان هر درس (50 درس) پرسش و تمرين هايى را به آن افزوده است. موضوعات كتاب به دو بخش تاريخى و عقيدتى تقسيم مى شود. غير از اصول دين از نظرگاه شيعه, برخى مسائل فرعى مانند جبر و اختيار و شيوه عالمان شيعه در شناخت حديث و تفسير قرآن در اين اثر بازشناسى و گزارش شده است. پايان بخش كتاب نيز گزارش و تحليلى از زندگى امامان دوازده گانه است. پاسخ به اشكالى كه درباره طول عمر امام دوازدهم است و پيام معنوى شيعه, دو درس پايانى كتاب است. تصحيح حاضر, كتاب (شيعه در اسلام) را به واقع خواندنى تر و مفيدتر از پيش كرده است. قرآن و حديث
سيماى اسلام
ويليام چيتيك, ساچيكو موراتا; مترجم: عبدالرحيم گواهى, چاپ اوّل, تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, 1379, 756ص, وزيرى.
نويسنده در كتاب, (سيماى اسلام) را از ديدگاه مسلمانانى كه تفسير, تأويل و فهم قرآن را پايه گذارى كرده اند, بررسى مى كند. بخشى از كتاب به تبيين پاره اى از مسائل مهم مورد تعليم قرآن اختصاص دارد. در بخش هاى ديگر نيز سه بعد اساسى دين اسلام, يعنى: تسليم, ايمان و احسان تشريح مى شود. (اسلام در عصر حاضر) عنوان بخش پايانى كتاب است..

فرازهايى از معارف اسلامى
نورالدين حيدرى, چاپ اوّل, قم, شكورى, 1379, 208ص, وزيرى.
در كتاب با استناد به آيات قرآن, نيز احاديث و روايات معصومين(ع), پاره اى از معارف اسلامى شرح و تبيين مى شود كه از آن جمله است: (پيوند روزى با تقوا), (رزق حلال), (تأثير قرآن), (ارزش نماز), (زكات), (گشايش مبارزه), (آفات غفلت), (تعاون و هم يارى), (آثار راستگويى) و (آفات زبان).

دانستنى هاى معارف اسلامى: قرآن
مصطفى اسرار, چاپ اوّل, تهران, اطياب, 1379, 610ص, رقعى.
كتاب شامل سه بخش است: 1. دانستنى هاى قرآن: در اين بخش از كتاب ويژگى هاى قرآن كريم توصيف مى شود. از جمله: نحوه نزول آيات, دلايل نامگذارى سوره ها, نمونه هايى از اعجاز قرآن و صدها نكته ديگر. 2. مفاهيم قرآن: كه طى آن, برخى واژه هاى قرآنى تفسير شده, افزون بر آن مؤلف اطلاعات ارزنده اى از مفاهيم كليدى قرآن را به دست داده است. 3. فرهنگ اصطلاحات تجويد: در اين بخش, با رويكرد آموزشى اصطلاحات فنى علم تجويد تشريح مى شود.

شنيدنى هاى قرآن: شامل 400 پرسش و پاسخ قرآنى
غلامعلى سليم گندمى, چاپ اوّل, تهران, 1379, 120ص, رقعى.
در مجموعه حاضر 400 پرسش و پاسخ با مضامين مختلف قرآنى ذيل اين عناوين گرد آمده است: (بهترين هاى قرآن), (ثواب قرائت قرآن), (شناسنامه قرآن), (نام هاى ديگر سور قرآن), (برگزيده سور قرآن), (برگزيده آيات قرآن), (پيامبران در قرآن), (معماى قرآنى), (حوادث برگزيده قرآن) و (ضرب المثل هاى قرآنى).

آموزش روخوانى قرآن: به انضمام قصه ها و معماهاى قرآنى
محمّدمهدى ابراهيمى فر, چاپ اوّل, قم, انصارى, 1379, 144ص, رقعى.
اصول و قواعد مربوط به روخوانى قرآن كريم طى هفده درس, دراين نوشتار آموزش داده مى شود. هر درس با پرسش و تمرين, معماهاى قرآنى و قصه قرآنى همراه است.

قرآن در اسلام
محمّدحسين طباطبايى; مصحح: محمّدباقر بهبودى, چاپ اوّل, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 1379, 176ص, رقعى.
منزلت قرآن كريم در اسلام, مقوله اى است كه در كتاب طى پنج بخش بررسى و تبيين مى شود. مؤلف نخست به ارزش قرآن در ميان مسلمانان اشاره مى نمايد; آن گاه چگونگى تعليم قرآن مجيد را شرح مى دهد; سپس با اين مباحث كتاب را پى مى گيرد: (وحى قرآن مجيد), (رابطه قرآن مجيد با علوم) و (ترتيب نزول قرآن و انتشار در ميان مردم).

الميثاق والشهادة فى القرآن
محمدمهدى آصفى, چاپ اوّل, تهران, الهدى, 1379, 216ص, رقعى.
مقوله (عهد و پيمان) و (شهادت) در اين نوشتار از منظر قرآن شرح و تبيين مى شود. مباحث كتاب در دو فصل به زبان عربى آمده است. در بخش اول با عنوان (ميثاق در قرآن) ابتدا به انواع ميثاق اشاره مى شود; سپس اين مباحث مطرح مى گردد: قيامت و عهد و پيمان, ميثاق و عبوديت, نظريه عقد اجتماعى, ميثاق و نظم اجتماعى, وفاى به عهد و پيمان و نقض ميثاق. بخش دوم كه (شهادت و شهود در قرآن) عنوان گرفته شامل اين مباحث است: دنيا دار شهود, شهود در آخرت, شهادت در دنيا, رابطه شهادت و ميثاق و موضوعاتى از اين قبيل.

تحول علم حديث
مصطفى اوليايى, چاپ اوّل, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 1379, 64ص, رقعى.
در اين نوشتار نخست پيشينه و سير تحول علم حديث بيان مى شود; سپس مؤلف با اشاره به پيشگامان گردآورى حديث آثار هريك را برمى شمرد. علل پيدايش علم درايه و علم رجال و معرفى مهم ترين كتاب هاى (رجال شيعه) و (رجال اهل سنت) از ديگر مباحث كتاب است.

پرده پندار: تحليلى از غفلت در پرتو خطبه 174 نهج البلاغه
احد فرامرز قراملكى , چاپ اوّل, تهران, ناشز: احد فرامرز قراملكى, 1379, 272ص, رقعى.
(پرده پندار) نوشتارى است كه طى آن نويسنده شرح و تحليلى از خطبه 174 نهج البلاغه, به دست مى دهد. در اين خطبه, امير مؤمنان, ابتدا با بيان استدلالى و زبان تمثيلى, وضعيت غافلان و بى خبران را ترسيم مى كند; سپس ضمن برشمردن برخى مكارم اخلاقى خويش, عواقب غفلت از خدا و عاقبت غافلان را يادآور مى شود. علم و آگاهى بر احوال فرد و عواقب امور آنها, رازدانى و وقوف بر اسرار الهى, صدق گفتار و حقيقت گويى و پيشگام بودن در انجام اوامر الهى و اجتناب از معاصى موضوعاتى هستند كه در اين كتاب با توجه به خطبه 174 ارزيابى شده اند.

آموزه هايى از نهج البلاغه
جواد رفيعى, محمدرضا آقايى, چاپ اوّل, تهران, انتشارات معارف, 1379, 136ص, وزيرى.
گفتارهاى كتاب شامل درآمد, متن, نكته ها و توضيحات, ترجمه, محورهايى براى مطالعه و بخش هايى براى ترجمه, تأمل و برداشت و اعراب گذارى توسط فراگيران مى باشد.
درآمدهاى هر گفتار, حكم مقدمه اى كوتاه درباره هر گفتار را دارد و آگاهى كلى از محتوا و ديدگاه امام على(ع) را از آن موضوع ارائه مى كنند.
متن, شامل برگزيده هايى موضوعى از (نهج البلاغه) است. برخى از قسمت هاى متن با ترجمه آن آمده است تا دانشجويان ارتباط بيش ترى با محتوا برقرار سازند و با شيوه ترجمه نيز آشنايى پيدا كنند.
كتاب به گونه اى تهيه شده كه علاوه بر داشتن سير منطقى از خداشناسى تا جامعه شناسى, تك تك فصل ها و يا بخش هاى آن مى تواند موضوع مطالعه اختصاصى قرار گرفته و با توجه به ارجاعات آخر هر فصل موضوع بحث در همان فصل پى گيرى شود.

اربعين
شيخ بهايى, چاپ اوّل, ؟, نويد اسلام, 1379, 752ص, وزيرى.
مرحوم شيخ بهايى (متوفاى 1030 يا 1031هـ.ق) به سيره علما, اربعينى ترتيب داده است كه موضوع احاديث آن, فقه و اخلاق است. آقاى عبدالرحيم عقيقى بخشايشى, در مقدمه اى مفصل (60ص) درباره حديث و منزلت آن سخن مى گويد و در انتهاى مقدمه, اجمالى از زندگى و تأليفات مؤلف (شيخ بهايى) را يادآور مى شود. وى اين اثر را تحقيق و ترجمه نيز كرده است.
نخستين حديث درباره (فضيلت حديث و حفظ و نقل آن) است. موضوع احاديث ديگر, عرفان الهى, نماز, وضو, تيمم, زكات, روزه, حج, جهاد, كسب, دوستى دنيا, مردم دارى, عصمت انبيا, پرهيز از گناه, احكام فقهى ازدواج, صدقه و هديه و نذر و عهد, توبه, اوضاع قبر و احوال آن, منزلت و ارزش معنوى مؤمن و… است.
مرحوم شيخ بهايى, در ابتداى هر حديث, سند و متن آن را بر رسيده و علاوه بر ذكر حديث, گاه گفتارهايى از برخى عالمان و عارفان را نيز افزوده است. آن جا كه احاديث فقهى را مطرح مى سازد, بحثى مستوفا درباره آن مى كند و نظريات فقهى خود را نيز يادآور مى شود. فوايد و نكات بسيارى در طول كتاب, نصيب خواننده مى شود كه آشنايى با احاديث و طريق ارزيابى و شرح آنها, از آن جمله است. فقه و حقوق
مفتاح الكرامه فى شرح قواعد العلامه
محمّدجواد حسينى عاملى, چاپ اوّل, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 1379, 588ص, وزيرى.
كتاب حاضر با عنوان (مفتاح الكرامه), شرحى است بر قواعد علامه (محمدجواد حسينى عاملى) كه در دو جلد به زبان عربى نگارش يافته است. مباحث كتاب شامل احكام و مسائل شرعى است و عمدتاً به اين مسائل اختصاص دارد. مطهرات, نجاسات, غسل و وضو.

اصطلاح نامه اصول فقه
مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى, چاپ اوّل, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 1379, 408ص, رحلى.
مجموعه حاضر مشتمل است بر فهرست 5394 واژه و اصطلاح كاربردى در حوزه علم اصول فقه همراه با روابط معنايى بين آنها كه به سه شيوه تنظيم شده است: 1. نمايش الفبايى; 2. نمايش نظام يافته. در اين قسمت, نمايش اصطلاحات از عام ترين اصطلاح به خاص ترين آن صورت مى گيرد; البته مترادف ها و وابسته ها نيز در آن نمودار مى گردند. 3. نمايش ترسيمى. در اين روش تنها اصطلاحات مرجح و داخل در سلسله مراتب علم (اعم و اخص) نمايش داده مى شود.

شرع و شادى: ديدگاه هاى فقهى درباره رقص, دست زدن و شادى
ابوالفضل طريقه دار, چاپ دوم, قم, همسايه, 1379, 136ص, رقعى.
در اين كتاب ديدگاه هاى فقهى درباره شادى, رقص و دست زدن در عروسى ها و مجالس, با استناد به روايات و فتواهاى فقها و مراجع تقليد ذيل دو بخش بيان شده است.

المتعه ومشروعيتها فى الاسلام
گروهى از نويسندگان, چاپ اوّل, تهران, دانش برتر, 1379, 444ص, وزيرى.
در اين كتاب, برخى مسائل و احكام شرعى متعه در اسلام در يازده فصل به زبان عربى شرح و تفسير شده است. خوانندگان كتاب را با اين مباحث پى مى گيرند: (مشكل جنسيت), (حل اسلامى اين مشكل), (ازدواج متعه اى در اسلام), (دعوى نسخ آيه متعه در قرآن كريم), (دعوى نسخ و تحريم ازدواج متعه با سنت), (دلايل كسانى كه ازدواج متعه را قبول دارند), (احكام ازدواج متعه), (نتايج تحقيقات و پژوهش هاى به عمل آمده), (نظرات عالمان درباره متعه), (آرايى در زمينه متعه) و (روايات ازدواج متعه). اخلاق و تعليم و تربيت
ره توشه راهيان نور
ويژه بوستان ولايت (جوانان)
تهيه و تنظيم: مركز آموزش مبلغين (طرح هجرت), چاپ اوّل, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 528ص, وزيرى.
كتاب مذكور شامل دو بخش عمده است: در بخش نخست مباحثى درباره مبانى, اصول تربيت و تعليم نوجوانان, همچنين مباحثى در زمينه مسائل تبليغى و تدريس فراهم آمده است. بخش دوم, شامل سه فصل است. در فصل اول 15 متن درسى همراه با پرسش هاى مربوط به آن براى جوانان تدوين شده است. در فصل دوم چند مبحث درباره لزوم سياسى و اجتماعى طرح و بررسى شده است. در فصل سوم با عنوان (خورشيد قرن) كه به مناسبت سال امام خمينى(ره) فراهم گرديده, زندگى و احوال ايشان تشريح مى شود.

آيين مهرورزى
محمّدرضا كاشفى, چاپ سوم, قم, مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى, 1379, 296ص, وزيرى.
خوانندگان در (آيين مهرورزى) اين مباحث مى شوند: (تئورى محبت), (اقسام و اسباب محبت), (محبت به خداوند سبحان), (محبت به حضرت رسول(ص) و اهل بيت(ع)), (محبت به دوست), (محبت به همسر), (محبت به فرزند), (محبت به پدر و مادر) و (محبت استاد به شاگرد).

همگام با رسول(ص) آشنايى با سيره اخلاقى و رفتارى پيامبر اكرم(ص)
جواد محدثى, چاپ اوّل, قم, ام ابيها, 1379, 98ص, رقعى.
سيره اخلاقى پيامبر(ص) با اين مقولات در كتاب تشريح مى شود: (ويژگى هاى چهره و اندام و شمايل آن حضرت), (ويژگى هاى اخلاق فردى و رفتار در خانه), (در اجتماع), (با دوستان و دشمنان), (در جبهه و جنگ), (در عبادت و تهجدها), (خواب و بيدارى), (نظافت) و برخى ويژگى هاى ديگر. تاريخ و شرح حال
شميم حج
دانشجويان دانشكده فنى دانشگاه آزاد اسلامى, جامعه اسلامى, چاپ اوّل, تهران, زعيم, 1378, 146ص, پالتويى.
اين كتاب خلاصه اى از زندگى, و معرفى آثار و نمونه اى از نوشته هاى شش تن از كسانى است كه مشاهدات احساسات, خاطرات و شرح مسافرت خود را از (حج) به نگارش درآورده اند. نام اثر و نويسندگان آن عبارتند از: (سفرنامه ناصرخسرو), (رحله ابن جبير), (رحله ابن بطوطه), (سفرنامه محمّدحسين هيكل), (خسى در ميقات/ جلال آل احمد), (ميعاد با ابراهيم/ دكتر على شريعتى). در پايان كتاب خلاصه مناسك حج مفرده آمده است.

ضياءالخافقين: جريده فى العلوم والسياسه والاخبار الصحيحه
هادى خسروشاهى, چاپ اوّل, تهران, كلبه شروق, 1379, 268ص, وزيرى.
در اين مجموعه متن كامل شماره هاى پنج گانه مجله (ضياءالخافقين) با تصاويرى از صفحات آن به طبع رسيده است. در صفحات پايانى آن نيز, فهرست آيات, اعلام و اماكن آمده است. گفتنى است سيد جمال الدين اسدآبادى پس از تبعيد از ايران ـ در زمان ناصرالدين شاه ـ به عراق (بصره) و سپس به اروپا رفت و در مدت اقامت در لندن با نشريه (ضياءالخافقين) همكارى نزديك داشت. او در اين مجله, مقالاتى درباره اوضاع ايران و استبداد ناصرالدين شاه نوشت. همچنين نامه هايى را كه براى برانگيختن علما در عتبات نگاشته بود, به چاپ رساند. نشريه ضياءالخافقين در سال 1892م شروع به انتشار نمود و به دو زبان انگليسى و عربى در لندن به طبع مى رسيد و در هر شماره چند مقاله درباره مفاسد حكومت و خرابى اوضاع ايران با امضاى (السيد) يا (سيد الحسينى) و يا با اسامى مستعار منتشر مى شد. از جمله سيد جمال الدين اسدآبادى نامه خود را كه در بصره براى ميرزاى شيرازى فرستاده بود, در شماره دوم اين مجله منتشر ساخت.

كوثر روح اللّه: امام و آفتاب
هيأت محبان الرضا(ع), چاپ اوّل, تهران, نذير, 1379, 88ص, رقعى.
در مجموعه حاضر خصوصيات, روش و خط مشى زندگى و حالات روحى و معنوى امام خمينى(ره) در قالب داستان ها و خاطره هاى كوتاه براى نوجوانان و جوانان معرفى شده است. كتاب در شش بخش با اين عناوين نظام يافته است: 1. از خمين تا قم; 2. از زندان تا تبعيد; 3. از نجف تا پاريس; 4. از پاريس تا تهران; 5. سال شمار امام و انقلاب; 6. پاى كلام امام.

مفاخر آذربايجان: فرزانگان و نوآوران
عبدالرحيم عقيقى بخشايشى, چاپ اوّل, قم, نويد اسلام, 1379, 634ص, وزيرى.
در جلد پنجم از مجموعه (مفاخر آذربايجان) نويسنده تلاش كرده نوآوران و مبتكران خطه آذربايجان را در طول تاريخ, همراه با سير و تفحص در تاريخچه پيدايش اين پديده ها, معرفى و بررسى نمايد. اين جلد در دو بخش و پانزده (محور) اصلى تنظيم يافته است. بخش اول با عنوان (فرزانگان و نوآوران) شامل ده (محور) است: 1. نوآورى هاى آذربايجان از منظر سياحان و جهانگردان, 2. نوآورى ها در عرصه علم و صنعت و اختراع و تحقيق, 3. نوآورى در عرصه طبابت و جهان پزشكى, 4. آذربايجان در عرصه دانش و تعليم و تربيت, 5. جهاد در راه سازندگى و عمران و آبادانى, 6. نوآوران عرصه هنر, ادب, شعر, 7. نوآورى ها در عرصه ورزش و مسابقات بين المللى, 8. تجارت و داد و ستد و نوآورى هاى صادرات و واردات, 9. حماسه آفرينان مردمى و ميهنى, 10. آذربايجان و نخستين ها. بخش دوم با عنوان (استدراكات و بازيافته ها) تكمله اى است بر اطلاعات بخش ها و مجلدات قبلى و عمدتاً شامل شرح احوال و آثار گروهى از مشاهير آذربايجان است كه در جلدهاى پيشين از قلم افتاده اند.

منتخب الاثر فى امام الثانى عشر(ع)
لطف اللّه صافى, چاپ اوّل, قم, مؤسسه سيده المعصومه(ع), 1379, 668ص, وزيرى.
اين كتاب به مباحثى درباره امام دوازدهم شيعيان, امام زمان(عج) اختصاص دارد. كتاب با استناد به منابع مختلف, در ده بخش به زبان عربى منتشر شده است. مهم ترين مباحث آن به اين قرار است: اسامى امامان دوازده گانه, عدد امامان در منابع بنى اسرائيل, بشارت به ظهور امام مهدى(عج), علت غيبت و طولانى شدن آن, ولادت حضرت مهدى(عج), غيبت صغرى و نواب او در غيبت, غيبت كبرى, كيفيت ظهور حضرت مهدى(عج), فضايل آن حضرت و خلافت حضرت مهدى(عج).

عيون اخبارالرضا(ع)
محمّد بن على ابن بابويه, چاپ اوّل, قم, شريف الرضى, 1379, 332ص, وزيرى.
شرح زندگانى امام (موسى بن جعفر(ع)) و (امام رضا(ع)) به همراه احاديث, مجالس مناظره و تشريح وضعيت سياسى ـ اجتماعى عصر ايشان در اين مجموعه دو جلدى به زبان عربى چاپ شده است. اين مجموعه متشكل از 69 باب ـ جلد اول 29 باب و جلد دوم 40 باب ـ است. عناوين برخى باب ها عبارتند از: تولد امام رضا(ع), امامت امام رضا(ع), موسى بن جعفر و هارون الرشيد, قتل هارون الرشيد, اخبارى در توحيد, در ذكر مجلس مناظره امام رضا(ع) با سليمان المروزى, صفات پيامبر(ص) از منظر امام رضا(ع), رواياتى از امام رضا(ع), سفر امام رضا(ع) براى وليعهدى, توقف در نيشابور, و حديث ولايت.

يادنامه حضرت آيت اللّه حاج سيّد اسماعيل موسوى هاشمى
اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان اصفهان, چاپ اوّل, اصفهان, آثار و مفاخر فرهنگى, 1378, 128ص, وزيرى.
آيت اللّه سيّد اسماعيل موسوى هاشمى طالخونچه اى مجاهد و مبارز عصر حاضر, اخلاقيِ كبير, مدرّس حوزه هاى علميه و عضو مجلس خبرگان رهبرى از فقهاى معاصر اصفهان بود.
كتاب حاضر جهت نكوداشت مقام علمى و سجاياى اخلاقى و خدمات فرهنگى معظم له توسط اداره فرهنگ و ارشاد اسلامى اصفهان با همكارى انجمن آثار و مفاخر فرهنگى منتشر گشته است, اين كتاب شامل نسب نامه, پيام مقام معظم رهبرى به مناسبت رحلت آن بزرگ, مقدمه, گذرى كوتاه بر زندگانى آن فرزانه, استادان, شاگردان, دوستان و خاطراتى از آنان; تدريس در حوزه و دانشگاه, تأليف; فعاليت هاى سياسى و اجتماعى; رؤياهاى شگفت انگيز; پيام هاى تسليت بزرگان; فرازهايى از وصيت نامه و گفتارهاى آن جناب و سرانجام عكس هاى متعدد است.
آيت اللّه هاشمى در سال 1330ق در قصبه طالخونچه از قصبات سميرم همراه با برادر دوقلويش سيد ابراهيم پاى در جهان نهاد. وى فرزند سيد ميرزا محمدحسن موسوى هاشمى از شاگردان ميرزا ابوالمعالى كلباسى, آيت اللّه العظمى دُرچه اى, آخوند كاشى و جهانگيرخان قشقايى مى باشد.
ايشان از مدرّسان نامدار حوزه علمى اصفهان چون شيخ مهدى نجفى مسجدشاهى, شيخ امجدالدين نجفى (مجدالعلماء), سيد جلال الدين همايى و استادان حوزه درسى قم مانند آيات عظام: گلپايگانى, شيخ محمدرضا جرقويه اى, شيخ عبدالكريم حائرى معقول و منقول را فراگرفت و همزمان تحصيل, در بوته آزمايش عارفانى چون سيد زين العابدين طباطبايى ابرقويى و آقا محمدجواد بيدآبادى (سرجويى) درآمد.
وى پس از تكميل تحصيلات در قم به اصفهان مراجعت فرمود و به تدريس و تأليف و رفع مشكلات جامعه پرداخت.
مبارزات دينى و اجتماعى آيت اللّه هاشمى فراوان است; از مبرزترين آنها احياى سنت حسنه اعتكاف در اصفهان بود كه به فراموشى سپرده شده بود.
سرانجام روز پنج شنبه 18/6/78 به هنگام اذان مغرب در شهر مشهد به نداى (يا ايتها النفس المطمئنه ارجعى الى ربك راضية مرضية) پاسخ گفت و به ملكوت اعلا پركشيد و (خستگى سال ها تلاش, زندان و… يكباره از پيكر ايشان رخت بربست). (ص77) ادبيات
برگى از تاريخ ادبيات معاصر ايران
يادنامه شاعر بديهه و طنز ابراهيم صهبا
سيد حسن امين, چاپ اوّل, قم, دفتر نشر طيب, 1379.
كتاب حاضر از دو بخش پديد آمده است: قسمت اول شامل سخنرانى سيّد حسن امين در انجمن فرهنگى ـ هنرى ـ ادبى كمال و بخش دوم توضيحات و تعليقات و شرح همو بر سخنرانى خويش است.
اين كتاب تنها يادنامه صهبا نيست تاريخ ادبيات و تاريخ عمومى ايران است و جاى جاى به شرح كوتاه ولى بسيار مفيد رجال معاصر و بيان روابط و انديشه آنان به بهانه آن كه (صهبا با ارتباطات وسيع و گسترده اش, بيش و كم براى تمام نام آوران عرصه شعر, ادب, فرهنگ و سياست در پنجاه ساله اخير شعر ساخته) (ص5) پرداخته است.
نثر زيبا, حروف نگارى چشم نواز, اندك بودن غلط هاى مطبعى, نقل اشعار پرشور و كشاندن خواننده به تاريخ ادبيات معاصر ايران كمك مى نمايد.
دوستداران شعر و ادب براى استفادت از درياى پر دُرّ طنز و بديهه و ادب و تاريخ و… و آگاهى از زندگانى ابراهيم صهبا, شاعرى كه چون شاعران قبل از مشروطه بود, به اصل كتاب مراجعت كنند. متفرقات
روش هاى تبليغ از طريق خطابه, ابزارها, روضه, مناظره
رضا على كرمى, چاپ دوم, قم, ثقلين, 1379, 216ص, رقعى.
نوشتار حاضر, با استفاده از احاديث و روايات معصومين(ع), نيز آيات قرآن كريم فراهم آمده است و مجموعاً اين مباحث را دربرمى گيرد: (اركان تبليغ), (اهداف تبليغ), (انواع تبليغ (مانند تبيين, تدافعى, تهاجمى و…)), (روش هاى تبليغ), (عوامل مؤثر در خطابه ها), (موانع و اثر تبليغ), (تبليغ از طريق ذكر مصيبت), (تبليغ از طريق ابزارها) و موضوعاتى همانند آن.

مجله هاي پژوهشي




اصلاح و تربيت
سال 6, شماره 69, مهر79
در برزخ انتخاب, خانه يا زندان; پيش بينى و پيش گيرى از تكرار جرم; تأملى بر مجازات زندان در اسلام و….

برنامه و بودجه
سال 5, شماره 6و7 (پياپى54و55), مهر و آبان79
چكيده پايان نامه هاى دوره كارشناسى ارشد مهندسى سيستم هاى اقتصادى ـ اجتماعى مؤسسه عالى پژوهش در برنامه ريزى و توسعه در سال 1376; رابطه علم و فن آورى و اشتغال در بخش صنعت ايران; ابن خلدون: مقايسه اى با آراى آدام اسميت; تحليل ساختار تشكيلات و منابع بخش فرهنگى كشور و….

بيّنات
سال 7, شماره 2 (پياپى26), تابستان79
گونه كلامى قرآن مجيد; تنديس دين يارى (سيرى در زندگى مرحوم طالقانى); البيان و جمع قرآن; داستان و گزارش تاريخ در قرآن; نگاهى به قيموميت مردان در تفاسير قرآن; نظريه استقلال قرآن; مفعول مطلق و معادل ساختارى آن; عوامل پيدايش اختلاف قرائات; تزكيه در قرآن(2); نقدى بر كتاب اسكندر و ادبيات ايرانى; بررسى واژه تأويل در برخى ترجمه ها; نقدى بر انديشه هاى سيد احمدخان هندى و….

پاسدار اسلام
سال 19, شماره 228, آذر79
پلوراليزم و كثرت گرايى; حماسه و جوانمردى در سيرت امام على(ع); اسارت سربازان صهيونيست; مشعل معرفت و….

پاسدار اسلام
سال 20, شماره 229, دى79
دانستنى هايى از قرآن (بازخواست); پلوراليزم و كثرت گرايى; سخنى پيرامون منزلت و نقش زن(2); تفاوت دو انتفاضه; مفاتيح ترنم; امام خمينى و ارزش ها; مشعل معرفت; روزه درمانى در كلام امام على(ع) و….

پژوهش هاى قرآنى
سال 6, شماره 21 و22, بهار و تابستان79
(ويژه مبانى فهم قرآن)
راز و رمز ژرفاى قرآن; ظهر و بطن قرآن; تأويل, در منظر ديدگاه ها و انديشه ها; بازنگرى در حقيقت تأويل; هرمنوتيك (هرش) و دانش تفسير; فهم متن در افق تاريخى آن; مبانى فهم متون دينى از نگاه مكتب تفكيك; تناسب و ارتباط ميان سوره هاى قرآن; ناخودآگاه روحى و خلأ وجودى از ديدگاه قرآن و روانشناسى; گرايش مذهبى شهرستانى, صاحب تفسير (مفاتيح الاسرار) و….

پژوهش و حوزه
سال 1, شماره 3, پاييز79
بيانات مقام معظم رهبرى حضرت آيت اللّه خامنه اى; آسيب شناسى و راهكارهاى بهينه سازى پژوهش حوزوى (ميزگرد); فقه و مسأله قانون; اختلاف نظر فقها در مسأله غنا در دوره صفوى; معرفى كتاب (عبقات الانوار); معرفى نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه); معرفى كتاب (ميناى قلم); نقد و تحليل ترجمه هاى فارسى هشتاد خطبه اوّل نهج البلاغه; تازه هاى نشر; معرفى مراكز پژوهشى و….

پگاه حوزه
شماره 2, اول آذر1379/ 24 شعبان 1421
نص در اصطلاح شرع و امكانات تأويلى آن; تحول فقهى و تحول فرهنگى; مرورى بر رساله هاى عمليه; اديان و چالش جهانى سازى; نامه رهبران كليساهاى آمريكا به كلينتون و….

پگاه حوزه
شماره 3, 15آذر79/ 8رمضان 1421
زن از دو نگاه: فقه اصلاحى و فقه احيايى; گذشته و حال نگره هاى فكرى مغرب اسلامى; فقيه روشنفكر و روشنفكر فقيه; دموكرات ها و قدس; روايت انتقادى از نوگرايى اسلامى و….

پگاه حوزه
شماره 4, اول دى79/ 24رمضان 1421
بازخوانى دوباره تهاجم فرهنگى; بازسازى ميراث; زن از دو نگاه; 10سال پيش از طرح فرضيه پايان تاريخ آيا تاريخ پايان يافته است؟!; شيعه در عربستان سعودى; نشانه هاى گفتمان اسلامى جديد; نقش حياتى ارتش در امنيت 50ساله اسرائيل; كاركرد اليگارشى قوم يهود در سياست خارجى امريكا; نگاهى ديگر به ريشه هاى انتفاضه; انتفاضه فلسطين چالش ها و اميدهاى تازه و….

پگاه حوزه
شماره 5, 15دى79/ 9شوال 1421
تشيع در تكاپوى تاريخ; گسترده ترين پروژه تحقيقاتى مركز مطالعات اسلامى آكسفورد; تحول فقهى و تحول فرهنگى; رسانه اسلامى, در ابهام مفهومى و بحران كاركردى; مخاطرات فراراه حكومت دينى; فراتر از بنيادگرايى در مطالعات اسلامى و….

پيام حوزه
سال7, شماره 2 (پياپى26), تابستان79
همدلى و وفاق بسترساز اهداف حوزه; امتحانات حوزه علميه از ديدگاه طلاب و مسؤولين مركز مديريت; نقد حديث; تاريخچه و ارزش حديث; كاربرد روانشناسى در حديث; گذرى در كلام جديد و پيشينه علم كلام; اختر آسمان اصول; نويافته هايى از زندگى شيخ صدوق و….

پيام زن
سال نهم, شماره 9 (پياپى105), آذر 79
فاطمه(س), شخصيتى كه هزار بعد الهى دارد; آموزه هاى زندگانى حضرت زهرا(س); پژوهشى درباره خواب; رؤيا و تعبير; زنان و مقوله رفاه; عصر جديد و روابط خانوادگى; مشاور شما; نمايه مسايل زنان و خانواده در مطبوعات (تابستان 79) و….

پيام زن
سال نهم, شماره 10 (پياپى106), دى 79
نگاه به زنان غيرمسلمان; آموزه هاى زندگى حضرت زهرا(س); صداى زن (پژوهشى فقهى درباره صداى زن و احكام آن); تبعيض جنسى; فرزندان و حق تربيت; عصر جديد و روابط خانوادگى; تازه هاى پژوهش و….

پيام صادق
سال 6, شماره 31, مهر و آبان 79
فلسفه انتظار و ضرورت غيبت امام زمان(عج); گزارشى از برگزارى همايش اقتصاد اسلامى; اقتصاد ايران; مسائل توسعه و سازمان تجارت جهانى و….

تاريخ اسلام
سال 1, شماره 2, تابستان 79
برخوردهاى مسالمت آميز پيامبر(ص) با يهود; فتوح در اسلام: فتح تغلبى, فتح قلوب; درآمدى بر صلح نامه هاى مسلمانان با ايرانيان در آغاز فتح ايران; تاريخ نگاران عرب و فتنه كبرا; خوارج در ايران; اوضاع دينى, فرهنگى و اجتماعى سده ششم هجرى به گزارش ابن جوزى (511 ـ597ق) و….

جهان كتاب
سال 5, شماره 15و16 (پياپى 111 و112), آبان79
آتش آن عشق كى فسرد؟; غروب غمناك كتابخانه شخصى; غم انگيزتر از روشنفكرى; يك روز در زندگى فرانك مك كورت; بهترين رمان فارسى سال78; تازه هاى بازار كتاب و….

جهان كتاب
سال 5, شماره 17و18(پياپى 113 و114), آذر79
بلبشوى ويرايش; بقاى فرهنگ ايران; زمزمه هاى مبهم يا همهمه هاى دلكش; شهرنامه شهرى ققنوس سان; تفاوت ها و شباهت ها; از چشم آينه ها; سرآغاز پاورقى نويسى در ايران; تجربه اى كوتاه در نشر كتاب و….

حوزه
سال 17, شماره 3 (پياپى99), مرداد و شهريور79
على در مكتب محمد; معيار ارزش هاى اجتماعى از نگاه امام على(ع); راه كارهاى دستيابى به عدالت اجتماعى; جريان شناسى دشمنى با على در نهج البلاغه; امام على و آزادى اجتماعى; عدالت و اقتدار در سيره و گفتار امام على و….

دادرسى
سال 4, شماره 22, مهر و آبان79
قضاوت شورايى; نقش تعديل كننده تعليق مراقبتى به عنوان كيفر جايگزين زندان; موانع قانونى تهديدكننده اراده مرد در امر طلاق; مجمع تشخيص مصلحت نظام و جايگاه حقوقى آن و….

درس هايى از مكتب اسلام
سال 40, شماره 9, آذر79
ديدار از كتابخانه عبدالعزيز و مناظره در مسجد نبوى; تجربه دينى از نگاه كتاب و سنت; جشن و سرور در عيد غديرخم در عصر آل بويه; براهين ابن سينا در اثبات وجود روح; تاريخ عربستان سعودى و….

درس هايى از مكتب اسلام
سال 40, شماره 10, دى79
مناظره قلمى با يكى از اعضاى آمران به معروف; تجربه دينى از نگاه غرب; سيماى خانواده و احكام آن در اسلام و….

رسانه
سال 11, شماره 3, پاييز79
روزنامه نگاران و آموزش مدنى; شوراى مطبوعات و اصول اخلاق حرفه اى روزنامه نگارى; ميزان مطالعه و سطوح رضايت و بهره مندى دانشگاهيان; رسانه اسلامى, چالش ها و مسؤوليت ها و….

رشد ـ آموزش تاريخ
سال 2, شماره 3, پاييز79
جنبش كشورهاى ايرانى در اوايل عهد عباسيان; آشنايى با اصطلاحات تاريخى; جدال معاصران بر سر تاريخ باستان; درآمدى بر روش تدريس تاريخ; خواجه رشيدالدين فضل الله و….

ره آورد نور
سال 2, شماره 14, آذر79
پايگاه اطلاع رسانى امام على(ع) در اينترنت افتتاح شد; پايگاه آيت اللّه فاضل لنكرانى در اينترنت; كتابنامه اميرالمؤمنين على(ع) در نرم افزار نور(2) جامع الاحاديث; معرفى لوح فشرده پايگاه هاى اسلامى روى اينترنت; نقش اطلاعات و شبكه هاى اطلاع رسانى در توسعه كشور و….

صنعت چاپ
سال19, شماره 217, دى79
چاپ, تاريخ و توسعه; نمايشگاه هاى عربستان, لبنان, امارات و هند, هركدام به يك دليل; پست بين الملل; چگونه نخستين كتاب در ايران به چاپ رسيد؟ و….

فقه اهل البيت(ع)
السنة الخامسة, العدد الثامن عشر, 1421/2000
قاعدة لاتعاد; التأمين; التعدد والوحدة في الولاية والإمرة; الاثبات القضايى ـ حجيته الإقرار; فى رحاب المكتبة الفقهيه ـ جواهر الفرائض; تحقيقات فقهيه ـ جواهرالكلام في ثوبه الجديد; من فقهائنا: زرارة بن أعين و….

الفكر الاسلامي
السنة السابعة, العدد الثالث والعشرون, محرم الحرام و ربيع الاول1421
الفطرة; مالكية الأعيان والجهات; هل البداء من اصول الشيعه; احمد بن محمد مهدي النراقي; دوره الامة في ادارة المجتمع الانساني; اصحاب المهدي(عج) صفتهم ومقاماتهم و….

كانون وكلاى
شماره 1 (پياپى170), مهر79
اعتراض كانون بين المللى وكلا به وزير كشور سودان; لزوم ايجاد رشته هاى تخصصى براى وكلاى دادگسترى; حقوق تجارت الكترونيك و….

كتاب ماه: دين
سال3, شماره 11 (پياپى35), 79
ابن الشرفيه و كتاب عيون الحكم والمواعظ; سيرى انتقادى در الهيات و تحقق پذيرى; بهج الصباغه فى شرح نهج البلاغه; بازتاب مفاهيم دينى و عرفانى در كتاب دميان; نياز به علم مقدس; در شناخت جلوه هاى قداست; هفده گفتار در علوم قرآنى; النور المبين; مسيحيت در ميان اعراب پيش از اسلام; معرفى برخى كتب دينى در سايت اينترنتى و….

كيهان فرهنگى
سال 17, شماره 171, دى 79
جز نام تو بر لوح جهان حرفى نيست; منطق پژوهش حديث; انسان كامل از ديدگاه اقبال; عاطفه, حزن و عشق; در شعر على بن مهزيار; چهره درخشان فرهنگ; خجند در آيينه تاريخ; بهشت عارفان; بانى فراموش شده; اصلاح ساختارهاى كهنه; گلستان همان سعدى است و….

گلستان قرآن
سال 3, شماره 43 (پياپى87), آذر 79
عقل و نقد; اهل بيت(ع) در كلام اميرمؤمنان على(ع); شرح دعاى صباح حضرت اميرمؤمنان على(ع); فهرست كتاب هاى منتشر شده از 1995 تا 2000; مفسران معاصر/ تفسير هدايت و….

گلستان قرآن
سال 3, شماره 44 (پياپى88), آذر 79
كتاب صامت, كتاب ناطق; قرآن ناطق; قرآن در اسارت; فلسفه تاريخ قرآنى و….

گلستان قرآن
سال 3, شماره 45 (پياپى89), دى 79
قاريان و حافظان قرآن; در پيشگاه قرآن; شرح واره اى بر خطبه شعبانيه نبويه(ص); نگاهى به دعاى ختم قرآن و….

گلستان قرآن
سال 3, شماره 46 (پياپى90), دى 79
تدبرى ديگر بر آيه مودت; اعجاز قرآن در نزد متكلمان و….

مجموعه مقالات مطالعات ايرانى
شماره 3, 79
رويكرد علما به فارسى نگارى در عصر صفويه; مقدماتى درباره تاريخ معمارى در ايران براساس متون فارسى; شاه شجاع كرمانى; بررسى ويژگى هاى عاطفى رديف موسيقى ايران; دهانه غلامان: شهرى هخامنشى در سيستان; تنوع گفتمانى علماى شيعه در عصر مشروطيت; جغرافياى تاريخى دماوند; نمايه هاى موضوعى مقالات ايرانشناسى منتشره در نشريات ايرانى و….

مسجد
سال نهم, شماره 52,مهر و آبان79
استقلال كشور را پاس بداريم; پيش درآمدى بر نقش و رسالت دين; روش شناسى رفتار با جوانان; گنبد تاج الملك مسجد جامع اصفهان; معمارى مساجد صخره اى در ايران; مسجد جامع سرآور گلپايگان; و….

مشكوة
شماره 66, بهار 79
علم دين شناسى در جهان و تمدن اسلامى; عوامل مؤثر در رشد تمدن اسلامى; اسلام و چالش هاى آن در دنياى مدرن; جزاى مضاعف در قرآن; مسجد كبود كلات نادرى و….

معرفت
سال 9, شماره 5 (پياپى37), آذر و دى79
اخلاق و عرفان اسلامى; اصلاحات در سيره امام على(ع); معيارهاى گزينشى در قرآن و نهج البلاغه; آيا امام على(ع) يك فيلسوف بود؟; گذرى بر حقوق متقابل مردم و حاكم در جامعه علوى; قرآن در آيينه نهج البلاغه; يهود, در آيين و عملكرد; علوم انسانى اسلامى, مبناى تحقق وحدت فرهنگى; آسيب شناسى فرهنگى و….

ميراث جاويدان
سال8, شماره 29, بهار79
اسناد وقف و دانش سندشناسى; اسناد موقوف اسماعيل سامانى در بخارا; اسنادى از تاريخ ازبكستان; اوقاف قراختاييان كرمان; نخستين فرمان فارسى ايلخانان; وقف نامه موقوفات سرداران قزوينى در ايروان; پيشينه اجتماعى و اقتصادى خوانين يزد; وقف نامه مسجد و مدرسه محموديه تهران; فرمان سلطان حسين جلايرى; اوقاف ايران و مشكل پژوهش درباره آن; كهن ترين پاپيروس هاى عربى; فهرست مقالات ژاپنى مربوط به اوقاف; فهرست اسناد وقف در سازمان اسناد ملى ايران و….

ميراث شهاب
سال 6, شماره 2 (پياپى20), تابستان 79
چهار كتابخانه نفيس شخصى; الرحلة الاصفهانية; گنجينه شهاب; شيفتگان كتاب; برگى از تاريخ قم; در جهان كتاب; ياور انقلاب; اخبار كتابخانه ها و….

نامه مفيد
سال8, شماره 3 (پياپى23), پاييز79
خطابه علم اقتصاد; بررسى فقهى مبادله رشد اقتصادى و عدالت; منافع (فردى) و (جمعى) در فرايند تعديل ساختارى; برآورد تابع هزينه هاى مذهبى متوسط يك خانوار شهرى در ايران; اقتصاد اثباتى, اقتصاد هنجارى و اقتصاد اسلامى; عدالت توزيعى در اسلام; اهداف مجازات ها در جرايم جنسى مستوجب حدّ در حقوق كيفرى اسلام; ماهيت تكنولوژى از ديدگاه هايدگر; زمان چيست؟ و….

ندا القدس
سال 3, 8 شعبان 1421
شاهراه انتفاضه و مقاومت; نمونه هايى از مقاومت مردم فلسطين; سه اثر از شهيد دكتر فتحى شقاقى به مناسبت پنجمين سالگرد شهادتش; اطلاعاتى از جغرافياى فلسطين و….

نشريه دانشكده الهيات دانشگاه فردوسى مشهد
شماره 45 و46, پاييز و زمستان78
كلياتى در تاريخ فقه; تنگناهاى پژوهش در علوم انسانى; سنجش و ارزيابى يك حديث درباره قرآن; تأملى در راه هاى فرار از ايجاد حق شفعه; تعارض بينات در خصوص اموال; جايگاه زن در حقوق خانواده; جايگاه كتاب خلاف شيخ طوسى در فقه مقارن; انديشه (تجلى) در مثنوى معنوى; تكليف مالايطاق در انديشه مولانا و متكلمان مسلمان; علل ظهور فرق و مذاهب اسلامى و مكاتب كلامى و….

نمايه
سال 10, شماره 104, آبان79
سال 10, شماره 105, آذر79
نمايه نشريات علمى و فرهنگى و كتاب هاى روز.

كتابشناسى مسجد
اصغر نياويند شهرام



مسجد بر وزن مشرق در لغت به معناى سجده گاه است; اما در قرآن و تمدن اسلامى مسجد به مكانى گفته مى شود كه عبادتگاه مؤمنان است. با توجه به آن كه عبادت خداوند اركان بسيارى دارد و در مسجد علاوه بر سجده اعمال ديگرى هم براى عبادت صورت مى پذيرد, وجه تسميه عبادتگاه مسلمانان به مسجد از آن روى است كه سر به سجده نهادن مظهر و نمود اوج فروتنى و كرنش در برابر خداوند است. از اين روى در اسلام محل عبادت را مسجد ناميده اند. (دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى, 2052) با توجه به جايگاه مسجد در بين مسلمانان و در دين اسلام, پژوهشگران را بر آن واداشته كه در مورد اين مكان مقدس كتاب هايى بنگارند. از آن جايى كه هيچ تحقيقى بدون شناسايى منابع مورد نياز ميسر نمى شود, بنده حقير بر آن شدم كه كتابشناسى مسجد را تدوين نمايم. اميدوارم خداوند ما را از سجده كنندگان قرار دهد.
1.آثار اسلامى مكه و مدينه. رسول جعفريان, ويراستار: على ورسه اى, مشعر, تهران, سوم, 1377, 244ص.
2. آثار باستانى آذربايجان. سيد جمال ترابى طباطبايى, انجمن آثار ملى, تهران, 1355, 2ج.
3. آثار تاريخى سمنان. محمّدعلى مخلصى, [بى جا], [بى نا], 1356, 224ص. (مساجد, مناره ها, مدارس قديمى, بقاع متبركه و امامزاده هاى سمنان)
4. آثار تاريخى طهران, اماكن متبركه. محمّدتقى مصطفوى, انجمن آثار و مفاخر فرهنگى, تهران, 1375. (مساجد و…)
5. آثار معمارى قزوين. رضا غيورى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1358, 114ص.
6. آفاق كعبه. خليل كمره اى, [بى نا], تهران, [1300], 464ص.
7. اثر عمارة عثمان بن عفان فى المسجد الحرام فى تخطيط المساجد فى العمارة الاسلامية. حسن پاشا, جامعة الملك سعود, كلية الآداب, رياض, 1404ق.
8. احكام المساجد فى الاسلام. محمود بن حسين الحريرى, دارالرفاعى, رياض, 1990م, 372ص.
9. اخبار مكة و ماجاء فيها من الآثار. ابوالوليد محمّد بن عبداللّه بن احمد المكى الازرقى, [بى نا], مكه, 1352ق.
10. اردبيل شهر مقدس. جمشيد عبادزاده ملكى, اميركبير, تهران, 1346, 167ص.
11. اصلاح المساجد من البدع والعوائد. محمّد جمال الدين قاسمى, المكتب الاسلامى, بيروت, دوم, 1390ق, 279ص. [بى نا], قاهره, 1917م, 319ص; مطبعة المكتبة السلفية, 1921م, 316ص.
12. اطلس جيبى (راهنماى مراكز مذهبى). رضا خزائلى, على اكبر علمى, تهران, [1300], 80ص.
13. اطلس مدينه. محمّد شوقى بن ابراهيم مكى, ترجمه پرويز اذكايى, نشر مشعر, تهران, چاپ اوّل, 1375, 46ص.
14. الاعلام باعلام بيت اللّه الحرام (تاريخ القطبى). قطب الدين بن علاءالدين محمّد النهروانى المكى الحنفى, [بى نا], مكه, 1370ق, 380ص; به اهتمام محمّدمراد الطرابلسى, مصر, 1303ق, 205ص.
15. اعلام الساجد بأحكام المساجد. محمّد بن بهادر الزركشى, تحقيق: ابوالوفا مصطفى المراغى, دارالكتاب المصرى, قاهره, 1403ق, 447ص; نسخه خطى در كتابخانه چستر بيتى دبلن با شماره رديف 3531 موجود است.
16. انتشار الاسلام وأشهر مساجد المسلمين فى العالم. محمّدكمال حسين, دارالفكر العربى, قاهره, 1976م, 176ص.
17. انسان اجتماعى و جهانى به ضميمه مسجد و اجتماع (سخنرانى مهدى بازرگان). تهيه و تنظيم عبدالعلى بازرگان, انقلاب, قم, [1300], 24ص.
18. الاوقاف والمساجد: تطور التعليم الدينى الاسلامى, صالح ذياب الهندى. محمّد راكان الدغمى, لجنة تاريخ الاردن, مؤسسة آل البيت, عمان, 1991م, 144ص.
19. اياصوفيا. على اصغر حكمت, [بى نا], تهران, 1330, 12ص.
20. ايران كلده شوش. ژان ديولافوا, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1364, 814ص.
21. ايران قديم و طهران قديم. ناصر نجمى, جانزاده, تهران, 1362, از ص77ـ؟ (مساجد).
22. بحث فى الذكر بالمساجد. شوكانى, نسخه خطى در كتابخانه صنعا با شماره مجموعه 6/580 موجود است.
23. بررسى مقدماتى درباره مسائل حفاظتى پنج بناى تاريخى ايران (بقعه شيخ صفى, مسجد جامع قروه, مسجد وكيل شيراز, مسجد نو شيراز). مارتين ويور, ترجمه كرامت اللّه افسره, سازمان ملى حفاظت آثار باستانى, تهران, 1356.
24. البناء على قبور الانبياء والاولياء واتخاذها مساجد واماكن للعباده. سيد مرتضى عسكرى, مجمع علمى اسلامى, تهران, 1376, 52ص.
25. بناهاى تاريخى و آثار هنرى جلكه شيراز. على نقى بهروزى, اداره كل فرهنگ و هنر استان فارس, شيراز, 1354.
26. بناهاى كرانه جنوبى درياى خزر. محمّدهادى جوادى, [بى نا], تهران, 1343, 191ص.
27. بهداشت مسجد. محمّدمهدى اصفهانى, ستاد اقامه نماز, تهران, چاپ سوم, 1375.
28. بيان تاريخى عن الجامع الطولونى. محمود احمد, وزارة الاوقاف, قاهره, [بى تا], 18ص.
29. بيان تاريخى عن مسجد السلطان حسن و شرح مميزاته الفنيه. محمود احمد, وزارة الاوقاف, قاهره, [بى تا].
30. بيان تاريخى عن مسجد عمرو بن العاص وشرح مميزاته الفنيه. محمود احمد, وزارة الاوقاف, [بى تا], 21ص.
31. بيت المقدس در اسلام. محمود معين احمد, ترجمه على منتظمى, كتابخانه مركزى, تهران, 1356, 78ص.
32. بيت المقدس و تحول قبله. خليل بن ابوطالب صيمره كمره اى, [بى نا], تهران, 1335, 235ص.
33. بيوت اللّه. مأمون غريب, مكتبة غريب, قاهره, 1980م, 207ص.
34. بيوت اللّه فى السلم والحرب. عزت القاضى, المجلس الاعلى للشؤون الاسلامية, قاهره, 1974م, 134ص.
35. بيوت اللّه مساجد ومعاهده, جريدة الشعب, قاهره, 1960م, 2ج.
36. پژوهشى بر آثار و بناهاى تاريخى ناشناخته شهرستان قاين و اهميت آنها از ديدگاه باستان شناسى. حسين عباس زاده, استاد راهنما سوسن بيانى, دانشگاه تربيت مدرس, دانشكده علوم انسانى, تهران, 1374, 244ص.
37. تاريخ الأزهر. مصطفى بيرم, [بى نا], قاهره, 1320ق; مطبعة التمدن, 1321ق, 276ص.
38. تاريخ الجامعات الاسلامية الكبرى. محمّد عبدالرحيم غنيمه, [بى نا], تهران, 1953م, 331ص.
39. تاريخ الجامع الأزهر فى عصر الفاطمى من تكمل له حتى العصر الحاضر. محمّد بن عبداللّه عنان, [بى نا], قاهره, 1361ق, 174ص.
40. تاريخ الحرم القدسى 1366ق=1947م. عارف العارف, مطبعة دارالايتام الاسلامية الصناعية, قدس, 121ص.
41. تاريخ الكعبه. على حسين الخربطلى, دارالجيل, بيروت, 1976م, 192ص.
42. تاريخ المساجد الأثرية. حسن عبدالوهاب, مطبعة دارالكتب المصرية, قاهره, 1946م, 432«182ص, عنوان اصلى: تاريخ المساجد الأثرية التى صلى فيها فريضة الجمعه حضرة صاحب الجلالة الملك الصالح فاروق الاول.
43. تاريخ المساجد الجوامع الشريفه فى بيروت. محمّد طه ولى, دارالكتب, بيروت, 1393ق.
44. تاريخ اماكن سياحتى و زيارتى سوريه. اصغر قائدان, نشر مشعر, تهران, چاپ اوّل, 1374, 368ص.
45.تاريخ جامع السلطان حسن. على بهجت, مطبعة بولاق, قاهره, 1319ق, 25ص.
46. تاريخ جغرافيايى مكه (راهنماى حجاج). حسين عمادزاده, [بى نا], تهران, 1326, 224ص.
47. تاريخچه احكام مساجد و مشاهد. حسين مظفرى معارف, [بى نا], مشهد, 1350, 96ص.
48. تاريخچه مسجد جامع عتيق شيراز. على نقى بهروزى, اداره كل فرهنگ و هنر استان شيراز, شيراز, 1349, 68ص.
49. تاريخچه مسجد گوهرشاد و كتابخانه. جامع گوهرشاد, مشهد, 1363.
50. تاريخچه مسجد مقدس جمكران. محمّد مقدسى, مسجد مقدس جمكران, قم, [بى تا], 32ص.
51. تاريخچه مسجد مقدس جمكران. واحد تحقيقات مسجد جمكران, مسجد جمكران, قم, 1374, 80ص; اين كتاب به زبان هاى عربى, انگليسى و اردو ترجمه و چاپ شده است.
52. تاريخچه و شرح آثار معمارى و هنرى مسجد جامع سلطانى وكيل. على نقى بهروزى, اداره كل فرهنگ و هنر استان فارس, شيراز, 1350, 59ص.
53. تاريخ عمارة الحرم المكى الشريف. فوزيه حسن مطر, تهامه, جده, 1402ق=1982م, 183ص.
54. تاريخ عمارة مسجدالحرام. حسين بن عبداللّه, بى نا, جده, 1354ق, 19«320ص.
55. تاريخ قبة الصخرة المشرقه والمسجد الاقصى المبارك ولمحة عن تاريخ القدس. عارف العارف, مكتبة الاندلس, قدس, 1955م, 48ص.
56. تاريخ كتابخانه هاى مساجد. محمّد مكى السباغى, ترجمه محمّد عباسپور, محمّدجواد مهدوى, ويراستار: حسن لاهوتى, بنياد پژوهشهاى اسلامى, مشهد, 1373, 272ص.
57. تاريخ مساجد الديرة القديمه. عدنان بن سالم بن محمّد الرومى, بى نا, كويت, 1988م, 267ص.
58. تاريخ مساجد بغداد الحديثة. يونس ابراهيم السامرائى, الأمة, بغداد, 1977م, 368ص.
59. تاريخ مساجد بغداد و آثارها. محمود شكرى الآلوسى, تحقيق: بهجت الاثرى, مطبعة دارالسلام, بغداد, 1346ق.
60. تاريخ مسجد البراثا. شمس المحدثين سيد على بن الحسن علويچه حسينى اصفهانى نجفى, [بى نا], بغداد, 1373ق, 20ص.
61. تاريخ مسجد الكوفه والمراقد المجاورة. عبدالرزاق طعمة الكوفى, النعمان, نجف الاشرف, 1974م, 132ص.
62. تاريخ و آثار اسلامى مكه و مدينه. اصغر قائدان, نشر مشعر, تهران, چاپ دوم, 1374, 417ص.
63. تاريخ و عمارة المساجد الأثرية فى الهند. احمد رجب محمّدعلى, الدار المصرية اللبنانيه, قاهره, 1997م, 323ص.
64. تاريخ و وصف مسجد محمّدعلى باشا الكبير. محمود احمد, دارالكتب المصرية, قاهره, 1939م, 32ص.
65. تاريخ هنرهاى اسلامى. كريستين پرايس, ترجمه مسعود رجب نيا, بنگاه ترجمه و نشر كتاب, تهران, 1356, 214ص.
66. تجزيه و تحليل روند تحولات معمارى مساجد ايران (در دوران سلجوقى و ايلخانى). جميله دانش مايه, استاد راهنما: على اصغر ميرفتاح, دانشگاه تربيت مدرس, دانشكده علوم انسانى, تهران, 1374, 307ص, (پايان نامه كارشناسى ارشد).
67. تحفة الساجد فى احكام المساجد. محمّدمهدى موسوى, مطبعة المعارف, بغداد, 1376ق, 480ص.
68. تحقيقى پيرامون فرومد و مسجد جامع آن (طرح پژوهشى). مسئول طرح دانشگاه گيلان, پژوهشگر محمّد ابراهيم زارعى, مجرى دانشگاه گيلان از فروردين تا اسفند 1372.
69. تحقيق در زمينه عملكرد فرهنگى, عبادى و نحوه طراحى مساجد. حميدرضا دستغيب, استاد راهنما محمّدرضا پورجعفر, دانشگاه تربيت مدرس, دانشكده هنر, تهران, 1374, 85ص. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
70. تداوم و تغيير: اصفهان تجديد حيات و روان بخش مركز تاريخى. فرخ زنوزى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1357, 167ص.
71. تسهيل المقاصد لزوار المساجد. الاقفهى عمادالدين احمد بن العماد, دمشق, نسخه خطى در مكتبة الظاهرية با شماره 2312 و نسخه عكس در مكتبة الاوقاف العامه در بغداد با شماره 107 موجود است.
72. تعمير و اصلاح المسجد الاقصى المبارك. وزارة الاوقاف والشؤون الدينية والمقدسات الاسلامية, عمان, 1976م, 49ص.
73.توصيف آثار تاريخى مكه و مدينه و فلسفه مناسك حج در فتوح الحرمين. رسول جعفريان, انصاريان, قم, چاپ اوّل, 1373, 111ص.
74. ثمار المقاصد فى ذكر المساجد. يوسف بن بدرالدين ابى عبداللّه الحسن ابى شهاب الدين الصالحى الملقب بابن المبرد, المعهد الفرنسى, دمشق, 1943م, 332ص; [بى نا], بيروت, 1943م, 332ص.
75. جامع احمد بن طولون. يوسف احمد, مطبعة الترقى, قاهره, 1917م, 64ص.
76. جامع الزيتونيه و مدارس العلم فى الاحدين الحفصى وتركى. طاهر ملحورى, [بى نا, بى جا, بى تا].
77. الجامع الاموى الكبير: أول روائح الفن الاسلامى. عفيف البهنسى, دارطلاس, دمشق, 1988م, 207ص.
78. الجامع الأموى فى دمشق. على طنطاوى, دارالفكر, دمشق, 1961م, 78ص.
79. جامع الامير تمراز الأحمدى: دراسة اثرية معمارية. مختار حسين احمد الكبانى, جامعة القاهرة, قاهره, كلية الآثار, قسم الآثار الاسلامية, 1986م. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
80. جامع السلطان حسن وماحوله. حسن عبدالوهاب, دارالقلم, قاهره, 1962م, 121ص.
81. جامع الشيخ قضيب البان الموصلى. سعيد الديوجى, موصل مطبعة الحدباء, 1961م, 201ص.
82. الجامع اللطيف فى فضائل مكة وبناء البيت الشريف. ابن ظهيرة جمال الدين محمّد بن نجم الدين امين القرشى المكى الحنفى, [بى نا], مصر, 1340ق, 413ص.
83. جامع عتيق شيراز از قديمى ترين مساجد فارس. علينقى بهروزى, كانون دانش فارس, شيراز, 1340, 92ص.
84. جامع عمرو بن العاص بالفسطاط من الناحيتين التاريخية والأثرية. محمود احمد, مطبعة الاميرية, قاهره, 1938م, 98«22ص.
85. جلوه هاى هنر در اصفهان. جليل دهمشگى, على جانزاده, جانزاده, تهران, 1366, 352ص.
86. جمعه مسجد, چون نگين انگشتر بر اردبيل شهر عاشقان و دلاوران تارى. حبيب شهبازى شيران, آرتا, اردبيل, 1372, 62ص.
87. جوامع الموصل فى مختلف العصور. سعيد الديوجى, مطبعة شفيق, بغداد, 1963م, 282ص.
88. چهل ابتكار براى مسجد. حسن توانايان فرد, راهيان نور, تهران, اوّل, 1377, 52ص.
89. چهل حديث مسجد. جسين زينالى, سازمان تبليغات اسلامى, تهران, اوّل, 1372, 49ص; دوم, 1375, 56ص.
90. حرمة المساجد. ابونعيم اصفهانى, احمد بن عبداللّه (334 يا 336ـ430ق), اين اثر در كتاب اثرآفرينان ج1, 195 معرفى شده است.
91. الخطب فى المسجد الحرام. عبداللّه خياط, مكتبة دارالبيان, دمشق, 1971م, 4ج.
92. دارالسلام: مأذنها ورباطها. ابراهيم احمد العدوى, مكتبة الشباب, قاهره, 1991م, 204ص.
93. داستان ها و حكايت هاى مسجد. غلامرضا نيشابورى, سيد جمال الدين اسدآبادى, تهران, دوم, 1377, 232ص.
94. الدعاء من صاحب الزمان فى مسجد الصعصة. عبدالرسول فيروزكوهى, [بى نا], تهران, 1321ق, 262ق.
95. الدعاة والدعوة الاسلامية المعاصرة المنطلقة من مساجد دمشق. محمّدحسن الحمصى, دارالرشيد, دمشق; مؤسسة الايمان, بيروت, 1991م, 2ج, 1143ص.
96. دور المسجد فى الاسلام. على محمّد مختار, رابطة العالم الاسلامى, مكه, 1402ق=1982م, 212ص.
97. دور المسجد فى التربية. عبداللّه بن احمد قادرى, دارالمجتمع, جده, 1987م, 174ص.
98. الدين والحرم; خلاصة تاريخ الكعبة المعظمة من وقت انشائها. شركة فن الطباعة, قاهره, 1369, 6«234ص.
99. راهنماى عتبات مقدسه و اماكن باستانى عراق. تحقيق حيدر شجاعى, مجمع علمى و فرهنگى مسجد, تهران, اوّل, 1377, 113ص.
100. الرسالة العسكرية للمسجد. محمود شيت خطاب, بى نا, مكه, 1974; مطبعة الأزهر, قاهره, دوم, 1975م, 42ص; سوم, 1977م.
101. الرسالة المباركة تبيين احوال المكة معظمة والمدينة المنورة والمسجد الاقصى. عبدالرحمن السمرقندى, نسخه خطى در مؤسسه خاورشناسى فرهنگستان علوم روسيه با شماره ثبت 1010ـ B موجود است.
102. رسالة المسجد. يوسف ابراهيم النور, وزارة الاعلام, خرطوم, 1971م, 41ص.
103. رسالة المسجد فى الاسلام. عبدالعزيز محمّد اللحيم, [بى نا], بيروت, 1987م, 386ص.
104. رسالة فى فضل بناء المساجد. محمّد بن احمد بن محمّد عليش مالكى, نسخه خطى در دارالكتب مصر با شماره [25373ب] موجود است.
105. رسالة وجيزة فى المساجد الاسلامية. عبدالرحمن نورجان الأيوبى, [بى نا], بغداد, 1958م.
106. زادالمعابد فى بيان زمينة المساجد. محمّدعلى بن احمد قراچه داغى انصارى, [بى نا], تبريز, سنگى, 1308ق.
107. زين المعابد فى بيان فضيلة المساجد. محمّدعلى قراچه داغى اوانسرى, تصحيح ميرمحمّد صادقى, [بى نا, بى جا, بى تا].
108. ساختمان مسجدالحرام مكه مكرمه. به اهتمام سلمى سمر دملوجى; مترجم: محمّدرضا مرواريد, مشعر, تهران, 1377, 64ص.
109. سازمان و مديريت مسجد. على محمّدى آشتيانى, مركز رسيدگى به امور مساجد, معاونت فرهنگى, تهران, اوّل, 1377, 216ص.
110. سامان دهى جلوخان مسجد جامع يزد. على علوى راد, استاد راهنما: محمّدكريم پيرنيا و عيسى حجت, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1370. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
111. سير تحول محراب در معمارى اسلامى ايران از آغاز تا حمله مغول. على سجادى, استاد راهنما: سوسن بيانى, دانشگاه تربيت مدرس, دانشكده علوم انسانى, تهران, 1372, 345ص. (پايان نامه كارشناسى ارشد) سازمان ميراث فرهنگى كشور, تهران, 1375.
112. سيرى در اماكن سرزمين وحى. على اكبر حسينى, نشر مشعر, تهران, اوّل, 1371, 136ص.
113. سيرى در وادى عشق (آشنايى با مكه مكرمه و مدينه منوره). مهدى شمس الدين, شفق, قم, اوّل, 1373, 168ص.
114. سيماى مدينه (شهر پيامبر ـ ص ـ). محمّد صحتى سردرودى, مصطفى قليزاده, سازمان تبليغات اسلامى, تهران, 1377, 256ص.
115. سيماى مسجد. رحيم نوبهار, مؤلف, قم, 1372, 2ج.
116. شناخت عربستان. حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت, نشر مشعر, تهران, 1374, 174.
117. طاق و قوس در معمارى ايران. حسن زمرشيدى, كيهان, تهران, [بى تا].
118. طرح مسجد جمعه و مصلاى بزرگ تهران. سعيد نجفى زيارانى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1367, 91ص. (پايان نامه تحصيلى)
119. فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد. محمّد بن زمان بن كلبعلى تبريزى, به كوشش رسول جعفريان, احياء كتاب, دفتر ميراث مكتوب, تهران, 1373, 362ص.
120. فضائل القدس. نسخه خطى در خزانة البارودى بيروت و كتابخانه برنستون موجود است.
121. فضايل و آثار مسجد در آينه قرآن و حديث (21 آيه و 255 حديث). عباس عزيزى, نبوغ, قم, دوم, 1377, 144ص.
122. فضل الساجد و شرف المساجد. ابن ابى ربيع عمادالدين ابوطاهر عبدالسلام بن ابى ربيع محمود بن محمّد حنفى (وفات 661ق). اين كتاب در (اثرآفرينان ج1, ص92) معرفى شده است.
123. قديمى ترين مسجد فارس, تاريخچه مسجد جمعه. علينقى منزوى, كانون دانش پارس, شيراز, 1340, 100ص.
124. كاوش مسجد جامع صغيرجى. مسئول عقيل عابدى, وزارت فرهنگ و آموزش عالى, سازمان ميراث فرهنگى كشور, علوم انسانى ـ باستانشناسى ـ مركز ميراث فرهنگى استان اصفهان, اصفهان, 1367.
125. كاوش مسجد جمعه اردبيل (جمعه مسجد). مسئول طرح پژوهشى محمود موسوى, پژوهشگر محمّد مهيار, مجرى مركز ميراث فرهنگى استان آذربايجان شرقى از شهريور تا مهر 1367.
126. الكبريت الاحمر فى الشرايط المنبر. محمّدباقر قاينى بيرجندى, تصحيح محسن الويرى, بزودى آماده چاپ مى شود.
127. الكتابات الأثرية فى المساجد الجزائرية. رشيد بوروبيه, ترجمه ابراهيم شبّوح, الشركة الوطنية, الجزائر, 1979م, 261ص.
128. كتيبه كوفى مسجد جامع قزوين. باب اللّه زارعى, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, تهران, 1373, 48ص.
129. كشف اسماء المساجد التابعة لوزارة الأوقاف. ديوان عموم الأوقاف, قاهره, 1910م, 30ص.
130. گنبدها در معمارى اسلامى. ترجمه كرامت اللّه افسرى, محمّد يوسف كيانى, [بى نا, بى جا, بى تا].
131. گنجينه آثار تاريخى اصفهان. لطف اللّه هنرفر, كتابفروشى ثقفى, اصفهان, 1350.
132. گنجينه ايران. سلسله انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگى در رابطه با كليه نقاط كشور است كه اماكن مقدسه و مساجد قديمى و جديد و به موضوعات ديگر پرداخته است.
133. لائحة النخورات بالمساجد والأضرحة بالأوقاف. [بى نا], قاهره, 1329ق, 190ص.
134. مأذنة الجامع الأبيض بالرملة. عبداللّه مخلص, المطبعة الادبية, بيروت, [بى تا], 14«30ص.
135. مأذنة سوق الغزل. كاظم الجنابى, [بى نا], بغداد, 1966م.
136. المأذنة المغربية الاندلسية فى العصور الوسطى: دراسة و فنية. صالح بن قربة, المؤسسة الوطنية للكتاب, الجزائر, 1986م, 175ص.
137. مجموعه شيخ صفى در اردبيل. حبيب شهبازى شيرازى, آرتا, اردبيل, 1372, 199ص.
138. مجموعه مقالات كنگره تاريخ معمارى و شهرسازى ايران. سازمان ميراث فرهنگى, تهران, 1374.
139. محاريب الرخامية فى قاهرة الممالك البحرية: دراسة أثريه فنيه. حسين مصطفى رمضان, جامعة القاهرة, كلية الآثار, قاهره, 1981م. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
140. محاريب العراقيه منذ بداية العصر الاسلامى الى نهاية العصر العباسى. نجاة يونس التوتنجى, جامعة بغداد, بغداد; كلية الآداب, 1969م, 2ج, پايان نامه كارشناسى ارشد, مديرية الآثار العامة, بغداد, 1976م.
141. محراب. عزيز راغبى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1363, 238ص.
142. مختصر آثار اسلامى مكه و مدينه. معاونت آموزش و تحقيقات بعثه, نشر مشعر, تهران, 1373, 48ص.
143. مختصر فى ذكر تواريخ مساجد بغداد دارالسلام. محمود شكرى آلوسى, نسخه خطى در خزانة الآلوسية فى مكتبة المتحف العراقى با شماره 8786 موجود است.
144. المدخل الى موسوعات العتبات المقدسه. جعفر الخليلى, دارالتعارف, بغداد, بى تا, 398ص.
145. مدينه شناسى. سيد محمّدباقر نجفى, كتابفروشى اسلاميه, تهران, [بى تا].
146. مذكرة مرفوعه لجنات الخديوى عن المساجد والمحلات التى جددها ديوان الأوقاف فى عهد تأسيسه لغاية 1323ق. ديوان عموم الأوقاف, مطبعة الأوقاف, قاهره, 1324ق.
147. المساجد. حسين مؤنس, المجلس الوطنى للثقافة والفنون والآداب, كويت, 1981م.
148. مساجد اسلامى (مسجدالحرام). كاظم مديرشانه چى, چاپخانه طوس, مشهد, [بى تا].
149. مساجد القاهرة قبل عصر الممالك. محمّد عبدالعزيز مرزوق, مطبعة عطايا, قاهره, 1942م, 122ص.
150. مساجد القاهرة ومدارسها: المدخل. احمد فكرى, دارالمعارف, قاهره, 1961م, 366ص; 1965ـ1969م, 2ج.
151. المساجد الكبرى. يوسف فرحات, دارالشمال, طرابلس, 1993م.
152. مساجد الكوفه. كامل سليمان الجبورى, مطبعة النعمان, نجف اشرف, 1977م.
153. مساجد ايران: دراسة, تاريخية, حضارية, آثارية, فنيه. كمال حاج سيد جوادى, سروش, تهران, 1375.
154. مساجد دارالسلام بغداد. محمود شكرى الوسى, نسخه خطى در خزانة الآلوسية فى مكتبة المتحف العراقى با شماره 8747 موجود است.
155. مساجد در معمارى ايران, دوره اسلامى. محمّد يوسف كيانى, وزارت ارشاد اسلامى, تهران, 1364, 22ص.
156. مساجد دزفول. حسنعلى پورعلى, افروز, تهران, 1374.
157. مساجد را از غربت درآوريم. جواد سيد فاطمى تبريزى, مؤلف, تهران, 1377, 16ص.
158. المساجد فى الاسلام. طه الولى, دارالعلم للملايين, بيروت, 1409ق, 904ص.
159. المساجد فى الجزاير. وزارة الاعلام والثقافة الجزائرية, الشركة الوطنية للنشر والتوزيع, الجزائر, 1970م, 99ص.
160. مساجد فى السيرة النبوية. سعاد ماهر محمّد, الهيئة المصرية العامة للكتاب, قاهره, 1987م, 121ص.
161. المساجد فى المدن العربية: توطئة لموسوعة المساجد; انواعها و خدماتها وعناصرها المعمارية ومعاييرها التخطيطية. المعهد العربى لانماء المدن, رياض, 1990م, 318ص.
162. مساجد مدينه منوره. گروه تحقيق و بررسى مسائل حج, انتشار, تهران, 1359, 40ص.
163. مساجد مصر. كروزويل, [بى نا, بى جا, بى تا].
164. مساجد مصر العليا الباقيه من الفتح العربى حتى نهاية العصر العثمانى: دراسة اثرية معمارية. جمال عبدالرؤوف عبدالعزيز, جامعه القاهرة, قاهره, كلية الآثار, قسم الآثار الاسلامية, 1986م.
165. مساجد مصر من سنة 21ق ـ 1365ق= 641م ـ 1946م. مصلحة المساحة, مصلحة المساحة, قاهره, 1948م, 2ج.
166. المساجد واحكامها فى التشريع الاسلامى. محمّد ابراهيم الجناتى, القضاء, نجف اشرف, 1967م, 191ص.
167. المساجد والقصور بالأندلس. محمود عبدالعزيز سالم, دارالمعارف, قاهره, 1958م, 144ص. مؤسسة شباب الجامعه, اسكندريه, 1986م, 167ص.
168. مساجد و دول. سنية قواعة, مكتبة الصحافة الدولى, قاهره, 1958م, 354ص.
169. مسجد. حسين زينالى, سازمان تبليغات اسلامى, تهران, 1373, 56ص.
170. مسجد. ويكتوريا صلحى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1358, 114ص. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
171. مسجد ابى دلف. كاظم الجنابى, مديرية الآثار العامه, بغداد, 1970م.
172. مسجد احمد بن طولون. كامل اسماعيل, مكتبة الانجلو المصرية, قاهره, 1962م, 16ص.
173. مسجد اسنق سراب. عبدالعلى كارنگ, بنياد فرهنگ ايران, تهران, 1353.
174. المسجد الاقصى المبارك والقدس الشريف. عبدالفتاح حلمى, المجلس الشرعى الاسلامى الأعلى, قدس, 1944م, 17ص.
175. المسجد الاقصى المبارك وما يتهدده من حفريات اليهود. محمّدعلى ابوحمده, مكتبة الرسالة الحديثة, عمان, 1982م, 91ص.
176. مسجدالحرام. فيروزه طاهباز, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1367, 130ص.
177. مسجدالحرام و كعبه. كاظم مديرشانه چى, دقت, مشهد, 1347, 63ص.
178. مسجدالرسول. عبدالحميد السحار, مكتبة مصر, قاهره, 1981م, 84ص.
179. مسجد الكوفه. دائرة الآثار العامه, مطبعة الحكومة,1940م, 16ص.
180. مسجد الكوفه: تخطيطه وعمرانه. كاظم الجنابى, دارالجمهورية, بغداد, 1966م, 95ص.
181. مسجد المدينة واثره فى مساجد العراقى. سليمة عبدالرسول, جامعة بغداد, بغداد, 1965م, 250ص. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
182. مسجد القيروان (تونس). احمد فكرى, مطبعة المعارف, قاهره, 1936م, 160ص.
183. المسجد النبوى عبر التاريخ. محمّد السيد الوكيل, دارالمجتمع, جده, 1988م, 215ص.
184. مسجد النبى يونس(ع). سعيد الديوه جى, [بى نا], بغداد, 1964م, (مساجد موصل).
185. المسجد بالكتاب والسنة واقوال العلماء. محمّد الذودى, دارالوفاء, قاهره, 1987م.
186. مسجد براى شهر تهران. فيروز ادب, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1346, 72ص.
187. مسجد پايگاه توحيد و تقوى. ابوالقاسم رزاقى, حزب جمهورى اسلامى, تهران, 1362, 232ص.
188. مسجد جامع اصفهان. اوژن گالديرى, ترجمه عبداللّه جبل عاملى, مركز ميراث فرهنگى اصفهان, اصفهان, 1370, 211ص.
189. مسجد جامع البصرة الكبير. عبدالقادر باشا أعيان, دارالبصرى, بغداد, 1968م, 31ص.
190. مسجد جامع دزفول و تاريخچه آن. سيد محمّدعلى امام شوشترى, [بى نا], دزفول, 1348, 63ص.
191. مسجد جامع قزوين, قرن ششم هجرى. ايرج ميربابايى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1348, 42ص.
192. مسجد جامع لاهيجان. يوسف ساترى, مجتمع دانشگاهى هنر, رشته معمارى, تهران, [بى تا], (تحقيق دانشگاهى).
193. مسجد جمعه اردبيل. ماكسيم سيرو, در كتاب آثار باستانى آذربايجان ج2, ص283 معرفى شده است.
194. مسجد جمعه اصفهان در دوران آل بويه. اوژيبو گالديرى, ترجمه حسينعلى سلطانزاده پسيان, سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران, تهران, [بى تا], 113ص.
195. مسجد جمكران. مصطفى مصباح, انتشارات مانى, اصفهان, 1377.
196. مسجد جمكران. مسجد مقدس جمكران, تهران, 1375, 80ص.
197. مسجد حضرت ابراهيم عليه السلام. به اهتمام مركز توسعه صادرات ايران و مهندسى مسكن, مقدمه محمّدتقى اختيارى, عكاس على قلمسياه, ميقات, تهران, 1377, 124ص.
198. مسجد حيدريه قزوين. مارى درودى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1349, 51ص.
199. مسجد در آئينه قرآن و روايات. مؤسسه فرهنگى و انتشارات ائمه, قم, 1377, 144ص.
200. مسجد در معمارى ايران. حسين زمرشيدى, ويراستار: بهرام داورى, كيهان, تهران, 1374, 574ص.
201. مسجد فريومد. گيتى قربانزاده, دانشگاه تهران, دانشكده ادبيات و علوم انسانى, تهران, 41ـ1340, 20ص.
202. المسجد فى الاسلام: رسالته, نظام بنائه, احكامه, بدعه. خيرالدين وائلى, المكتبة الاسلامية, عمان, 1994م, 456ص; چاپ دوم, 1980م, 350ص; مطبعة الأنشاء, دمشق, 1971م, 368ص.
203. المسجد فى الكتاب والسنة واقوال العلماء. محمّد الداودى, دارالوفاء, المنصوره, اوّل, 1985م, 119ص.
204. مسجد قلب جامعه. عبدالكريم بى آزار شيرازى, ويراستار: آرزو نعيمى, زكات علم, تهران, اوّل, 1377, 32ص.
205. مسجد كبود تبريز. رفيع مرتضى طباطبايى, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 49ـ 1348, 23ص.
206. مسجد, مسجد شد. ميرزا مسلم ملكوتى, [بى نا, بى جا], 1365, 2ج, 800ص (مسجد جامع خواجه تاج الدين عليشاه).
207. مسجد مصطفى. مرتضى امين, مركز نشر فرهنگى رجاء, تهران, 1364, 24ص.
208. مسجد مقدس جمكران تجليگاه صاحب الزمان(عج). سيد جعفر ميرعظيمى, ويراستار: سيد محمّدكاظم ميرعظيمى, مؤلف, قم, پنجم, 1375, 240ص.
209. مسجد مسلمين در پاريس. سيد محسن حريرچيان (ساعى), [بى نا], تهران, 1312, 32ص.
210. مسجد نخستين مؤسسه و نهاد دولت اسلامى. سپاه پاسداران انقلاب اسلامى, تهران, 1359, 34ص. (عنوان اصلى: مسجد تنها پايگاه همان را فراموش نكنيم)
211. مسجد نمونه (بررسى ويژگى هاى مسجد نمونه در زمينه هاى عبادى, تربيتى, فرهنگى, اجتماعى, سياسى و نظامى). رحيم نوبهار, ستاد اقامه نماز, تهران, اوّل, 1375, 96ص.
212. المسجد و دوره التعليمى عبرالعصور من خلال الحلق العلمية. عبداللّه قاسم الوشلى, مؤسسة الرسالة, بيروت, 1988م, 127ص.
213. المسجد و دوره فى الدعوة. احمد عبداللّه احمد, جامعة الامام محمّد بن سعود الاسلامية, رياض, كلية الدعوة والاعلام, 1402ـ1403ق (پايان نامه كارشناسى ارشد).
214. مسجد و دير. مهين بينا, اميركبير, تهران, 1348, 196ص.
215. مسجد و كليسا. صادق صادقى, [بى نا], قم, 1346, 16ص.
216. مسجد و كليسا. هيئت تحريريه, مؤسسه در راه حق, قم, 1351 و 1358, 29ص.
217. المسجد ونشاطه الاجتماعى على مدار التاريخ. عبداللّه قاسم الوشلى, مؤسسة الكتب الثقافية, بيروت, 1990م, 352ص.
218. مطالعه پوشش هاى مسجد جامع اصفهان, طاق ضربى. رضوان رموزى, خسرو آهورى, هوشنگ اميراردلان, سيمون آيوازيان, دانشگاه تهران, دانشكده هنرهاى زيبا, تهران, 1349.
219. معجزه مسجد مقدس جمكران. مؤسسه مطبوعاتى دارالكتاب (جزائرى), قم, 1377.
220. المعلقة الاسلامية فى تاريخ الكعبة والمسجد الحرام. محمّد توفيق اليعربى, مطبعة السعادة, قاهره, 1955م, 239ص; شارح محمّدامين التميمى, مؤلف, الجيزه, 1955م, 238ص.
221. معمارى اسلامى ايران در دوره ايلخانان. دونالدان ويلبر, ترجمه عبداللّه فريار, بنگاه ترجمه و نشر كتاب, تهران, 1346, 3«228«90 و60 تصوير خارج از متن.
222. معمارى ايران. پوپ آرتور, ترجمه غلامحسين صورى افشار و احمد ايرانى, گروه فرهنگى خوارزمى, تهران, 1346, 87ص, 71 تصوير.
223. معمارى در سرزمين هاى اسلامى. ج, هوگ, ترجمه پرويز ورجاوند, دانشگاه تهران, تهران, 1348, 78«99ص, 137 تصوير.
224. معمارى مساجد جهان. امجد بهوميل پروچازكا, ترجمه حسين سلطانزاده, اميركبير, تهران, 1373, 163ص.
225. المنابر العراقيه حتى نهاية العصر العباسى. أمل متاب, جامعة بغداد, بغداد, 1975م. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
226. المنابر فى مصر فى العصرين المملوكى والتركى: دراسة أثريه فنية. نعمت محمّد ابوبكر الحسينى, جامعة القاهرة, قاهره, كلية الآثار, قسم الآثار الاسلامية, 1986م, (پايان نامه دكترى).
227. مناره ها, معمارى ايران, دوره اسلامى. محمّد يوسف كيانى, محمّدعلى مخلصى, جهاد دانشگاهى, تهران, 1366.
228. منائر المسجد الحرام القديمه والحديثة. طاهر مظفر العميد, مطبعة المعارف, بغداد, 1974م.
229. موجز تاريخ جوامع احمد بن طولون والسلطان حسن والسلطان المؤيد. محمود احمد, مطبعة دارالكتب المصرية, قاهره, 1939م, 32ص.
230. موسوعة العتبات المقدسه. جعفر الخليلى, مؤسسه الاعلمى للمطبوعات, بيروت, 1407ق, 12ج.
231. مهذب تاريخ مساجد بغداد و آثارها. محمود شكرى آلوسى, تحقيق: محمّد بهجة الأثرى, دارالسلام, بغداد, 1927م, 160ص.
232. نتايج آمارى طرح تهيه شناسنامه مساجد و اماكن مذهبى كشور. مركز آمار ايران, تهران, 1377.
233. نزهة الناظرين فى مسجد سيد الأولين والآخرين. جعفر بن اسماعيل المدنى البرزنجى, دارصعب, بيروت, 1990م, 124ص.
234. النظام الجارى به العمل اليوم سنة 1914م بقسم المساجد. نظارة الاوقاف, مطبعة الاوقاف, قاهره, 1914م, 54ص.
235. نقاشى ديوارى مسجد جامع خرمشهر. ناصر پلنگى, دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه, قم, 1364.
236. نقش كتابخانه هاى مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامى. محمّد مكى السباغى, مترجم على شكوهى, ويراستار ناصر هاشم زاده, سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى, تهران, 1373, 333ص.
237. نقش ها و نگاشته هاى مسجد كبود تبريز. سيد جمال ترابى طباطبايى, موزه آذربايجان شرقى, تبريز, 1348, 118ص.
238. نگاهى به هنر معمارى ايران. محمّدتقى مصطفوى, شركت سهامى سيمان تهران و شركت سهامى سيمان شمال, [تهران], 1346, 103ص.
239. نور المسجدين فى اعمال مسجد الكوفه والسهلة. مطبعة النعمان, نجف اشرف, 1971م, 40ص.
240. الوسيط فى رسالة المسجد العسكرية. محمود شيت خطاب, [بى نا, بى جا, بى تا].
241. الوظيفة الاعلامية للمسجد. محمّد ناجى مسلم ندى, جامعة الامام محمّد بن سعود الاسلامية, رياض, المعهد العالى للدعوة الاسلامية, 1401ق. (پايان نامه كارشناسى ارشد)
242. هزار و يك نكته درباره حرمين شريفين به انضمام اطلاعات از كشور عربستان, ادعيه و زيارات مكه. اصغر محمّدى همدانى, فرزين, تهران, 1378, 392ص.
243. هنر معمارى در ارمنستان. هرمان و اهراميان و يا ولوكوئتو, روزنامه آليك, تهران, 1346, 48ص.

اخبار

در گذشتگانآيت اللّه روحانى
(فقيه معظم حضرت آيت اللّه آقاى حاج سيد مهدى حسينى روحانى ـ قدس سره ـ چهره اى محبوب و آشنا, و مدرّسى مشهور و تلاشگرى ژرف نگر, استادى دلسوز, عالمى عامل, فقيهى مردم دوست و از راويان احاديث اهلبيت عصمت و پاسدار فرهنگ اصيل اسلامى و فقه سنّتى و به حق از ثمرات گرانقدر حوزه علميه قم بود.) (مجله نور علم, ش29, دى 1367ش, ص16)
معظم له در 23 ذى الحجة 1343ق (1303ش), در بيت علم و تقوا و فضيلت در شهر مقدس قم زاده شد. پدرش مرحوم آيت اللّه حاج سيد ابوالحسن روحانى (1309ـ 6 ذى القعدة 1382ق) از شاگردان آيات عظام: سيّد ابوالحسن اصفهانى و حاج شيخ عبدالكريم حايرى يزدى, و او فرزند آيت اللّه حاج سيّد صادق قمى (1255ـ پنجم ربيع الاول 1338ق) ـ مرجع و فقيه متنفّذ و رئيس مُطاع و حاكم شرع مطلق قم ـ از شاگردان آيات عظام: شيخ انصارى و ميرزاى شيرازى و بيش از همه شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى, و صاحب (كتاب الزكاة) بوده است.و از سوى مادر, به مرحوم آيت اللّه العظمى ميرزاى قمى صاحب قوانين نَسَب مى برد. والده ماجده اش, دختر مرحوم آيت اللّه سيّد فخرالدين قمى (1281ـ1363ق) ـ شيخ العلماى قم و نوه ميرزاى قمى ـ بوده است.
فقيد سعيد, پس از دوران كودكى و نوجوانى, در اوج استبداد رضاشاهى ـ كه كيان حوزه هاى علميه در خطر بود و كمتر كسى به علوم دينى رغبت مى كرد ـ به فراگيرى دانش دينى روى آورد و در محضر پدرش, مقدمات را فراگرفت. سپس در محضر آيت اللّه شيخ عبدالرزاق قائينى, از سيوطى تا شرح لمعه را به خوبى آموخت و در اين ميان, از درس هاى مرحوم آيت اللّه سيّد مرتضى علوى فريدنى و آيت اللّه شيخ جعفر صبورى قمى هم بهره هاى فراوان برد. در 19 سالگى (سال1362ق) به نجف اشرف مهاجرت كرد و بخش عمده سطوح عاليه را از حضرات آيات: ميرزا حسن يزدى (رسائل), سيد يحيى مدرسى يزدى (مكاسب) و ميرزا باقر زنجانى (كفايه) فراگرفت و در بازگشت به قم (1370ق), قسمت هاى بر جاى مانده رسائل (برائت و اشتغال) و مكاسب را از حضرت امام خمينى آموخت و مورد علاقه فراوان ايشان قرار گرفت. با ورود آيت اللّه العظمى بروجردى به قم در سال 1365ق (1325ش), به درس فقه و اصول معظم له حاضر شد و علاوه بر آن, درس هاى آيات عظام: سيّد محمّد حجّت كوهكمرى, سيّد محمّد محقق داماد, سيّد احمد خوانسارى و علامه سيّد محمّدحسين طباطبايى را ساليان فراوان, درك كرد و از فيضِ آنان بهره بسيار برد و مبانى علمى اش را استوار ساخت. وى علاوه بر تحصيل, به تدريس سطوح عاليه و خارج فقه و اصول نيز پرداخت و بيش از پنجاه سال, به مباحثه فقه و حديث و تفسير با آيات معظم: احمدى ميانجى, شبيرى زنجانى, آذرى قمى, و گاه با شهيد بهشتى, سيّد موسى صدر و موسوى اردبيلى اشتغال داشت.
معظم له, در كنار مطالعات رايج حوزه هاى علميه ـ فقه و اصول ـ به تحقيق در تفسير, حديث, تاريخ, كلام و مذاهب اسلامى پرداخت و يكى از صاحب نظران برجسته علوم اسلامى در حوزه علميه قم به شمار مى رفت. وى با مقارنه و تطبيق كتاب هاى آسمانى (تورات و انجيل) با قرآن مجيد, نقاط اشتراك و افتراق آنها را با قرآن روشن ساخت و يادداشت هاى بسيار در شناختِ فرقه هاى گوناگون اسلامى فراهم آورد. وى و گروهى از دوستانش, نخستين كسانى بودند كه در حوزه علميه قم كارِ گروهى را بنياد نهادند و جلسات بررسى ماركسيسم و اصولِ ديالكتيك را تشكيل دادند و بازده انديشه ها و بحث هاى خويش را در اختيار نويسندگان و روزنامه ها قرار مى دادند. آنان نوشتارها و تأليفاتشان را در اختيار يكديگر قرار مى دادند و نظرات اصلاحى هم ديگر را به كار مى بردند. آنان با يارى و همفكرى يكديگر, شالوده (جامعه مدرسين حوزه علميه قم) را پى افكندند كه در جريان انجمن هاى ايالتى و ولايتى و پس از آن و در طول تاريخ مبارزات مردم مسلمان ايران به رهبرى امام خمينى, نقش حساس و بنيادين خود را ايفا كرد و در گسترش پيام مرجعيت و روحانيت در گوشه و كنار كشور شركت مستقيم داشت, كه نام مرحوم آيت اللّه روحانى, در تمام اعلاميه هاى ضد رژيم ـ و از جمله اعلاميه تاريخى خلع شاه از سلطنت ـ ديده مى شود. معظم له, پس از پيروزى انقلاب اسلامى, در جهت تقويت و حمايت از نظام از هيچ كوششى فروگذار نكرد و سه بار به عنوان نماينده مردم استان هاى مركزى و قم, در مجلس خبرگان رهبرى برگزيده شد و در جنگ تحميلى عراق عليه ايران, فرزند برومندش حجةالاسلام سيّد على روحانى را تقديم كاروان شهداى انقلاب اسلامى نمود. او در عين حال, فقيهى دلسوز به حال جامعه و عالِمى عامل به دستورات دين بود. از بام تا شام, درِ خانه اش ـ كه يادگار بيت يكصدساله فقاهت و مرجعيت و رياست عامه قم بود ـ به روى همگان باز بود و با صبر و حوصله تمام, به مشكلات مردم رسيدگى مى كرد و بسيارى از خانواده هاى نيازمند را تحت سرپرستى و عنايت خود قرار داده بود. وى با اخلاق خوش و زبانِ ملايمش مرهمى بود بر زخم دل هاى رنجديده, او در ميان مردم قم ـ به دليل سابقه خانوادگى و زهد و تقوا و ويژگى هاى ممتاز خود ـ جايگاهى والا داشت و مسجدش ـ كه هر سه وعده صبح و ظهر و شب اقامه جماعت مى كرد ـ محل اجتماع مردم متدين بود. زندگى اش بسيار ساده و نشانه هاى بى اعتنايى به زخارف دنيوى از آن نمايان بود و به حق مى توان گفت: رفتار و كردارش و زندگى اش, يادآورِ زندگى پيشوايان دين و ائمه طاهرين ـ عليهم السلام ـ بود.
تأليفات معظم له عبارتند از:
1. بحوث مع اهل السنة والسلفية.
2. فرقة السلفية و تطوراتها فى التاريخ (در كنفرانس علوم انسانى در ژاپن به عربى و انگليسى به چاپ رسيد).
3. الوتر ثلاث ركعات (همراه با نظرات آيت اللّه سيّد موسى شبيرى زنجانى).
4. احاديث اهل البيت ـ عليهم السلام ـ عن طريق اهل السنة (با همكارى مرحوم آيت اللّه احمدى ميانجى, چند جلد).
5. مجموعه مقالات (مانند: النظريات الفقهية والاصولية, يك پيشنهاد براى تعيين خط دقيق قبله,…).
و كتاب هاى غيرچاپى اش هم عبارتند از:
6. حاشيه بر تفسير جوامع الجامع.
7. تفسير سوره حمد.
8. تفسير سوره فجر.
9. تاريخ فرق و مذاهب اسلامى (2ج).
10. تقريرات درس فقه آيت اللّه محقق داماد.
سرانجام آن فقيه پارسا, پس از پشت سر نهادن يك دوره بيمارى ـ و پس از زمان كوتاهى از درگذشت برادرش مرحوم حجةالاسلام والمسلمين حاج سيد هادى روحانى و يارِ وفادار و دوست گرانقدرش آيت اللّه احمدى ميانجى ـ در 77 سالگى, در روز پنجشنبه 3 آذر 1379 (26 شعبان المعظم 1421ق) چشم از جهان فرو بست و به اجداد طاهرينش پيوست. با اعلام خبر وفاتش, از سوى مراجع تقليد و مقام معظم رهبرى و مقامات روحانى و كشورى پيام هاى تسليت صادر شد و پيكر پاكش در صبح جمعه 27 شعبان, با حضور هزاران نفر از علما و فضلا و مردم متدين قم تشييع و پس از نماز آيت اللّه بهجت بر آن, در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه ـ سلام اللّه عليها ـ در كنار دوست ديرين خويش آيت اللّه احمدى ميانجى به خاك سپرده شد و مجالس يادبودش تا مدت ها, ادامه يافت.
* حجةالاسلام امينى نجفى
فقيد پژوهش و تحقيق, حضرت حجةالاسلام والمسلمين استاد دكتر محمّدهادى امينى ـ طاب ثراه ـ يكى از نويسندگان و محققان مشهور به شمار مى رفت.
معظم له, به سال 1355ق (1314ش) در نجف اشرف, در بيت علم و تقوا و فضيلت زاده شد. پدرش, علامه بزرگ و دانشمند سترگ آيت اللّه علامه شيخ عبدالحسين امينى تبريزى (1320ـ1390ق) صاحب (الغدير) و (شهداء الفضيلة) و او فرزند آيت اللّه ميرزا احمد ـ بن مولا نجف على ـ امين الشرع (1287ـ1370ق) صاحب (حاشيه مكاسب) ـ و از شاگردان ميرزا اسداللّه تبريزى ـ بوده است (نقباءالبشر, ج1, ص124). او پس از تربيت در مكتب علمى و تحقيقى پدر بزرگوارش و فراگيرى ادبيات و سطوح, به تأليف و تحقيق و پژوهش روى آورد و ده ها كتاب را به سامان رسانيد. آن مرحوم علاوه بر تحصيل علوم دينى, موفق به اخذ دكترا از دانشگاه الازهر در ادبيات عرب شد و در اثر فشارِ رژيم بعثى عراق, در سال 1391ق از عراق اخراج شد و تهران را براى زندگى برگزيد, كه اين تا پايان عمرش ادامه يافت. وى, در طريق محبّت و ولايت اميرالمؤمنين على(ع) سر از پاى نمى شناخت و عمر خويش را بر سر اين كار نهاد. هر هفته ـ روزهاى دوشنبه ـ از تهران به قم مى آمد و پس از زيارت حضرت معصومه ـ سلام اللّه عليها ـ به مسجد مقدس جمكران مشرف مى شد و در هيئتى از عاشقان امام زمان, حديث كسا را مى خواند و سپس به تهران مى رفت. او در انقلاب اسلامى ايران, فرزندش مهندس مرتضى را هم تقديم كرد كه به وسيله منافقين كوردل, هدف ترور قرار گرفت و به شهادت رسيد.
تأليفات وى عبارتند از:
1. معجم رجال الفكر والادب فى النجف خلال الف عام (3ج) ـ كه معروف ترين كتاب وى است.
2. اصحاب اميرالمؤمنين(ع) والرواة عنه (2ج).
3. اعلام نهج البلاغه.
4. نهج البلاغه واثره على الادب العربى.
5. حالة المرأة الاجتماعية فى عهد الفاطميين.
6. عيد الغدير فى عهد الفاطميين.
7. الشريف الرضى.
8. معلم الامة الشيخ المفيد.
9. مصادر الدراسة عن الشيخ الطوسى.
10. مصادر ترجمة الشريف الرضى.
11. الشيوعية ثورة و تآمر.
12. الشيوعية عدوة الانسانية.
13. الى ابى (ديوان شعر).
14. التدخين والسرطان (ترجمة).
15. مناعة المجتمع العربى.
16. مكة (به فارسى ترجمه شده است).
17. فاطمة بنت اسد.
18. فاطمة بنت الامام الحسين(ع).
19. فاطمة بنت الامام موسى الكاظم(ع).
20. بطل فخ.
21. معجم المطبوعات النجفية.
22. مخطوطات مكتبة السيد محمّد البغدادى.
23. مخطوطات مكتبة السيّد الحكيم (من نوادر…).
24. تذكره شعراى غدير (6ج) ـ كه وسيله انتشارات (اميركبير) به چاپ خواهد رسيد.
25. ياران پايدار امام حسين.
26. عترت در قرآن.
27. درس هايى از مكتب ولايت.
و كتاب هاى تحقيقى وى, عبارتند از:
1. اخبار السيّد الحميرى. از ابى عبيداللّه مرزبانى.
2. اخبار شعراء الشيعة. از ابى عبيداللّه مرزبانى.
3. اختيار مصباح السالكين ـ شرح نهج البلاغه ـ از ابن ميثم بحرانى.
4. ديوان طلايع بن رزيك.
5. الدرر الباهرة من الاسلاف الطاهرة. از شهيد اوّل.
6. الايجاز فى الفرائض والمواريث. از شيخ طوسى.
7. رواية الطف. از محمدرضا شالچى موسى.
8. السقيفة والفدك. از ابوبكر احمد جوهرى.
9. افحام الاعداء والخصوم. از سيد ناصر حسين موسوى هندى.
10. خصائص الائمة. از سيّد شريف رضى.
11. خصائص اميرالمؤمنين(ع). از شريف رضى.
12. فتح الملك العلى بصحة حديث (انا مدينة العلم وبابها على). از ابوالفيض احمد غمارى مغربى.
13. كفاية الطالب فى مناقب على بن ابى طالب. محمّد بن يوسف كنجى شافعى.
14. نزل الابرار بما صحّ من مناقب اهل البيت الاطهار. از محمّد بن رستم خان حارثى بدخشانى.
15. نظم درر السمطين فى فضائل المصطفى والمرتضى والبتول والسبطين. از شمس الدين محمّد بن يوسف خزرجى زرندى حنفى.
16. المناقب. مولى حيدر على شيروانى اصفهانى.
17. فضائل فاطمة الزهرا ـ عليها السلام ـ از ابى حفص بن شاهين بغدادى.
18. خصائص اميرالمؤمنين على(ع). از حافظ ابوعبدالرحمن نسائى.
19. مقدمه هاى فراوان بر كتاب هاى تاريخى و حديثى, مانند (الكنى والالقاب والدرة النجفية).
20. ده ها مقاله در مجلات مصر, لبنان, سوريه و عراق.
سرانجام آن محقق فرزانه, پس از 65 سال زندگى, در چهارشنبه 18 شعبان المعظم 1421ق (25آبان 1379ش) بر اثر بيمارى چشم از جهان فرو بست و به مواليان طاهرينش پيوست. پيكر پاكش را در روز پنجشنبه پس از تشييع شايسته و نماز آيت اللّه سيّد محمّد شاهرودى, در بقعةالعلماى باغ بهشت قم به خاك سپردند.
* آيت اللّه حسينى اعرجى
حضرت مستطاب آيت اللّه حاج سيّد محمّدرضا اعرجى حسينى آل فحّام, يكى از علما و افاضل حوزه علميه قم به شمار مى رفت. معظم له, در روز 24 ذيحجةالحرام 1368ق ـ روز مباهله ـ در كربلا زاده شد و پس از كودكى, به اقتضاى شوق فطرى به تحصيل علوم دينى روى آورد و ادبيات و سطوح را نزد حضرات آقايان: سيّد حسن كهنُوى, شيخ عبدالرضا صافى, سيّد محسن جلالى, شيخ مهدى كابلى و شيخ محمّدحسين مازندرانى فرا گرفت. در سال 1391ق, در اثرِ فشار دولت جائر بعث عراق, از كربلا اخراج شد و پس از تسفير به ايران, به قم آمد و با جدّيت و تلاش پيگير به تحصيل و تأليف پرداخت و آثار متعددى در فقه, حديث, تاريخ و تراجم به سامان رسانيد. وى در حوزه علميه قم به درس آيات عظام: گلپايگانى, شريعتمدارى, حايرى و پس از وفات ايشان به درسِ آيات عظام: آملى, ميرزا كاظم تبريزى, سيّد محمّد روحانى, شيخ جواد تبريزى, وحيد خراسانى و سيّد ابوالقاسم كوكبى حاضر شد و مورد توجه فراوان و علاقه بسيار اساتيدش قرار گرفت و از آيت اللّه حاج آقا مرتضى حايرى, موفق به اخذ اجازه اجتهاد شد و از حضرات آيات: شيخ آقابزرگ تهرانى, شيخ محمّدرضا طبسى و شيخ فرج اللّه قطيفى اجازه روايت گرفت. وى در شبانه روز, بيش از 15 ساعت به كار علمى مى پرداخت و تا نيمه شب, مشغول تأليف و تصنيف بود. به امام زمان(ع) عشق مى ورزيد و هفته اى يكبار و دوبار به مسجد جمكران مشرف مى شد و هر روز نماز استغاثه به آن حضرت را مى خواند. خطش بسيار زيبا و اخلاقش نيكو و شايسته بود.
آثار چاپى اش عبارتند از:
1. احسن الجزاء فى اقامة العزاء على سيّد الشهدا(ع) (2ج).
2. نجاة الامّة فى اقامة العزاء على الحسين والائمة(ع).
3. ارشاد العباد الى استحباب لبس السواد (تحقيق و نوشته شيخ جعفر حايرى).
4. افضل الأعمال الصلاة على النبى والآل(ع).
5. النجم الزاهر فى بيان نذر الناذر.
6. خيرالدارين فى برّ الوالدين.
7. تنقيح الادلة فى حكم الامام والحاكم بعلمه.
8. رسالة فى مفطرية الدخان للصوم.
9. رسالة فى تعين الجلوس فى ركعة الوتيرة.
10. رسالة فى اجزاء الاغسال عن الوضوء.
11. رسالة فى لزوم اولوية الصلاة الظهر من يوم الجمعة.
12. المقباس الجلى فى فضل الصلاة.
و كتاب هاى غيرچاپى اش هم عبارتند از:
13. دلائل الاحكام فى شرح شرايع الاسلام (چند مجلّد).
14. مدارك العروة الوثقى (3ج: اجتهاد و تقليد, صوم و نكاح).
15. انفع العوائد فى شرح الفرائد.
16. نتايج العقول فى شرح كفاية الاصول (6ج).
17. العلم المنيف فى شرح التصريف.
18. هداية المبتدئين فى شرح معالم الدين.
19. بغية الطالب فى احوال الامام على بن ابيطالب(ع).
20. رسالة فى التقية.
21. رسالة فى اثباة انّ الامامة من اصول الدين.
22. البرهان الفائز فى حكم نثل الجنائز.
23. تحفة الاحباب فى حكم اهل الكتاب.
24. الخمر فى حكم الاسلام.
25. ارشاد العقول فى وجوب اكرام ذريّة الرسول.
26. احسن الاثر فى تراجم مجتهدى القرن الرابع عشر.
27. بقايا الاطياب فى تتمة الكنى والالقاب(2ج).
28. الانوار الجلية فى تراجم السادات الاعرجية (2ج).
29. الفيض الربانى فى ترجمة العلامة الاصفهانى (سيّد حسين).
30. موهبة البارى فى ترجمة العلامة المازندرانى (شيخ زين العابدين).
سرانجام, آن عالم بزرگوار پس از عمرى خدمت به علم و دانش در 52سالگى به علّت بيمارى قلبى, در روز پنجشنبه 10 رمضان المبارك 1421ق (17 آذر 1379ش) بدرود حيات گفت و پيكر پاكش پس از تشييع شايسته و نماز آيت اللّه سيّد موسى شبيرى زنجانى, در قبرستان بقيع در قم به خاك سپرده شد.
* آيت اللّه موسوى همدانى
حضرت مستطاب آيت اللّه آقاى حاج سيّد محمّدباقر موسوى همدانى, يكى از عالمان و فقيهان حوزه علميه قم به شمار بود. فقيد سعيد در چهارم محرم الحرام 1344ق (1304ش), در همدان در بيت علم و تقوا و فضيلت زاده شد.
پدرش مرحوم آيت اللّه آقا سيّد هادى گرّوسى (1292ـ1372ق) يكى از علما و مدرّسين سطوح حوزه علميه همدان و صاحب كتاب اخلاقى (لسان الغيب) بوده است كه در صفاى باطن و روشنى ضمير و معرفت و فضائل اخلاقى زبانزد همگان بود. معظم له, در دوازده سالگى مادرش را از دست داد. تحصيلات ابتدايى, جامع المقدمات را در شهر بيجار آموخت. سپس, در سال 1320ش پس از زيارت امام على بن موسى الرضا(ع) و استعانت از آن امام هُمام به قصد تحصيل علوم دينى رهسپار حوزه علميه قم شد و در مدرسه دارالشفا سكونت گزيد و در كمالِ فقر و فاقه و با زحمت و مشقّت فراوان به آموختن ادبيات و منطق اشتغال جُست.براى معالجه برادرش ـ كه در اثر رطوبت حجره و غذاى ناكافى به بيمارى سردرد شديد مبتلا شده بود ـ به تهران رفت و در مدرسه مروى, نزد حضرات آيات: شيخ عبدالرزاق قائنى و شيخ محمّدتقى آملى كتاب رياض و كفاية الاصول را فراگرفت. در سال 1325ش ـ كه آيت اللّه العظمى بروجردى به قم آمد و با ورودش حوزه علميه قم جانِ دوباره به خود گرفت ـ همراه با استادش آيت اللّه قاينى, به قم آمد و نزد حضرات آيات آقايان: استاد شهيد مطهرى (مطوّل) و حاج آقا روح اللّه كمالوند خرم آبادى (مكاسب) را فراگرفت و پس از آن در درس فقه و اصول آيت اللّه بروجردى و درس اصول امام خمينى و درس تفسير علامه طباطبايى شركت كرد و مبانى علمى اش را استوار ساخت و در همان زمان مورد توجه بسيار علامه طباطبايى قرار گرفت.
معظم له فقيهى مهذّب و خودساخته, متواضع, خوش اخلاق, خوش برخورد, سليم النفس و ساده زيست و مصداق يك روحانى با كمال بود و آثار تربيت علامه طباطبايى در رفتار و كردارش نمايان بود. وى ساليان بسيار در انجمن خيريه حمايت از ايتام و مؤسسه خيريه الزهراء ـ سلام اللّه عليها ـ (قم) منشأ خدمات فراوان به يتيمان و مستمندان بود.
برخى از تأليفات آن مرد بزرگ عبارتند از:
1. ترجمه تفسير الميزان (40 جلد).
معظم له اين ترجمه را به درخواست و تشويق مرحوم علامه طباطبايى انجام داده و بيش تر مطالب آن را با مؤلف در ميان نهاده و ترجمه دقيق و امين آن را ارائه داده و همه آن (40 جلد) مكرر به چاپ رسيده است.
2. ترجمه تحريرالوسيله (3ج).
3. ترجمه قصص قرآن و داستان انبياء (با همكارى استاد على اكبر غفارى) نوشته احمد محمّد جادالمولى مصرى.
4. درس هايى از اصول عقايد.
5. تفسير سوره حمد.
6. محرّم از ديدگاه عارفان.
7. پاسخ به پرسش ها (2ج).
8. على(ع) در كتب اهل سنت.
9. جواب به شبهات وهابى ها در مورد عزادارى امام حسين(ع).
10. حاشيه بر جواهر. (كتاب الطهارة, كتاب الزكاة, كتاب الخمس, كتاب القضاء).
اين حاشيه نقطه نظرات اجتهادى مؤلف است, كه 22جلد خواهد شد و جلد نخست آن در دست چاپ است.
آن بزرگوار, در تاريخ چهارشنبه عيد فطر 1421ق (7دى ماه 1379ش) در 75 سالگى چشم از جهان فرو بست و به مواليان و اجداد طاهرينش پيوست. پيكر پاكش صبح روز پنجشنبه پس از تشييع و نماز آيت اللّه نورى همدانى بر آن, در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) به خاك سپرده شد و در غمِ فقدانش پيام تسليتى از سوى مقام معظم رهبرى, حضرت آيت اللّه خامنه اى صادر شد. عاش سعيدا و مات سعيدا.
* آيت اللّه لاكانى
فقيه اهل بيت عصمت و طهارت(ع) حضرت آيت اللّه آقاى شيخ محمّد لاكانى رشتى, يكى از علماى بزرگ خطّه گيلان و عالم و فقيه نامى رشت به شمار مى رفت. معظم له, در 28 صفرالخير 1331ق در نجف اشرف, در بيت علم و تقوا به دنيا آمد. پدرش, مرحوم آيت اللّه حاج شيخ مهدى لاكانى (1294ـ1370ق) از علماى نامى شهر و از شاگردان آيات عظام: آخوند خراسانى, سيّد محمّد كاظم يزدى و شيخ الشريعه اصفهانى به شمار مى رفت.
معظم له, در 10سالگى (1300ش/1341ق) به همراه پدر بزرگوارش به رشت آمد و به تحصيلات جديد (تا سيكل) پرداخت و پس از فراغت از آن, به فراگيرى علوم دينى روى آورد و ادبيات و سطوح را نزد حضرات آيات: شيخ حسن رشاد, شيخ ابوطالب شفتى و شيخ احمد طاهرى و پدر بزرگوارش آموخت. در سال 1350ق (1310ش) به حوزه علميه قم مهاجرت كرد و از درس هاى فقه و اصول و فلسفه و كلام آيات عظام: سيّد محمّدتقى خوانسارى, سيّد محمّد حجت كوهكمرى, سيّد صدرالدين صدر و حاج شيخ مهدى مازندرانى بهره فراوان برد. در سال 1363ق (1322ش) به قصد زيارت عتبات مقدسه عراق, وارد نجف اشرف شد و به مدت شش ماه از درس هاى آيات عظام: سيّد ابوالحسن اصفهانى و آقا ضياء عراقى بهره برد و پس از موفقيت در امتحان, به اخذ درجه اجتهاد از آن دو فقيه بزرگ نائل آمد. سپس به قم بازگشت و به تأليف و تدريس (رسائل و مكاسب و كفايه و شرح منظومه و شرح تجريد) پرداخت و همزمان در درس هاى فقه و اصول آيت اللّه العظمى بروجردى هم شركت كرد و اين 7 سال به طول انجاميد. در سال 1329ش, پس از زيارت بيت اللّه الحرام و مدينه منوره و شام و عتبات و مشهد مقدس و قم, به علّت بيمارى پدر بزرگوارش به رشت بازگشت و به تأليف و تدريس و اقامه جماعت و تبليغ دين و گشايش امور مردم پرداخت و مديريت مدرسه علميه مستوفى و اقامه نماز را در مسجد خواهر امام بر عهده گرفت و خدمات بسيار به ساحت علم و دين, ارائه داد. وى با آن مقام شايسته علمى و دينى اش, به شهرش مهاجرت كرد و به خدمت به مردم پرداخت و از تمام مناصبى كه شايستگى احراز آن را داشت و اگر در حوزه هاى علميه بزرگ مى ماند, قطعاً بدان دست مى يافت, چشم پوشى كرد. او در نيم قرن اقامتش در رشت, شاگردان بسيار پرورانيد و موفق شد تا بيمارستان 200 تختخوابى دكتر حشمت ـ از سران و مجاهدان معروف نهضت جنگل ـ را براى رفاه حال مردم, بنياد نهد.
وى از آيات عظام: بروجردى, حجت كوهكمرى, اصفهانى و آقا ضياء عراقى اجازه اجتهاد داشت و از مجلسى مفيد و اخلاقى خوش و روى گشاده و بيانى نافذ برخوردار بود.
برخى از تأليفات متعدد آن فقيه بزرگ, عبارتند از:
1. شرح فرائد الاصول (مباحث قطع و ظن و استصحاب و تعادل و تراجيح).
2. شرح كفاية الاصول (مباحث الفاظ و برائت).
3. شرح مكاسب (مباحث محرمه و معاطاة و خيارات).
4. رساله در قطع و ظن.
5. رساله در برائت و اشتغال.
6. رساله در استصحاب.
7. رساله در تعادل و تراجيح.
8. رساله در شكوك.
9. قاعده لاضرر.
10. رساله رضاع.
11. قاعده من ملك.
12. رساله در جمع بين اصالة الوجود و اصالة الماهية.
13. رساله در بحث نفس.
14. رساله در اعتقادات.
15. رساله در علم اخلاق.
16. رساله در علم درايه.
17. رساله در علم منطق.
18. رساله در علم فلسفه.
19. رساله در علم اصول.
20. رساله در علم فقه.
21. رساله در كرّ و حلّ اختلافات اقوال و جمع بين روايات.
22. قواعد فقهى و اصولى.
23. رساله در اقتباسات آخوند خراسانى در كفايه.
24. حاشيه بر شرح لمعه.
25. حاشيه انتقادى بر مكاسب.
26. حاشيه انتقادى بر رسائل.
سرانجام آن فقيه بزرگ, در تاريخ 8 شوال 1421ق (14 دى 1379ش) در 90 سالگى در رشت بدرود زندگى گفت و به دنبالِ آن, در استان گيلان عزاى عمومى اعلام و پرچم هاى سياه در گوشه و كنار شهر برافراشته شد و پيكر پاكش با تشييع بى سابقه و احترام بسيار, پس از نماز آيت اللّه صادق احسانبخش, در مسجد كاسه فروشان به خاك سپرده شد. ناصرالدين انصارى قمى
* دكتر سيّد مرتضى آيت اللّه زاده شيرازى
زنده ياد استاد دكتر سيّد مرتضى آيت اللّه زاده شيرازى(ره), حفيد ميرزاى بزرگ شيرازى(ره) در سال 1307ش در نجف اشرف ديده به جهان گشود. پس از سپرى كردن دوره ابتدايى در دبستان علوى ايرانيان در نجف, تحصيلات حوزوى خويش را در همان ديار آغاز كرد. آن گاه در سال 1325ش رهسپار ايران گشت و در مدرسه خان مروى و برخى حوزه هاى علمى ديگر به ادامه تحصيل همت گماشت. در سال 1330ش به دانشگاه تهران, دانشكده معقول و منقول (الهيات) راه يافت و پس از اخذ درجه ليسانس در رشته زبان و ادبيات عرب راهى مصر شد و در دانشگاه قاهره به تكميل تحصيلات خود در دوره هاى فوق ليسانس و دكترى پرداخت و از محضر استادان نامدارى همچون (دكتر طه حسين, دكتر يحيى الخشّاب, دكتر شوقى ضيف, دكتر يحيى قلماوى و…) بهره جست.
وى در سال 1342ش موفق شد از رساله دكترى خود تحت عنوان (الزمخشرى لغوياً و مفسّراً) به راهنماى دكتر عبدالحليم نجّار دفاع كند. او همچنين در طول اقامت ده ساله خود در مصر, مدت 5سال در دانشگاه قاهره و دانشگاه الأزهر به تدريس زبان و ادبيات فارسى اشتغال داشت. پس از اخذ درجه دكترى از دانشگاه قاهره به ايران بازگشت و به عنوان استاديار, به عضويت هيأت علمى دانشكده الهيات و معارف اسلامى, دانشگاه تهران درآمد و مراحل مختلف استاديارى, دانشيارى و استادى را پشت سر نهاد و تا پايه 25 استادى به پيش رفت.
مرحوم دكتر سيّد مرتضى آيت اللّه زاده شيرازى(ره), علاوه بر گذراندن دوره دوساله فوق تخصصى زبان هاى سامى در دانشگاه كمبريج انگلستان همچنين به تأليف و ترجمه بيش از 25 اثر و نگارش حدود بيست مقاله در مجلات معتبر داخلى و خارجى توفيق يافت. وى همچنين تا سال 1375ش (به مدت 21سال) مسؤوليت سردبيرى مجله مقالات و بررسى ها (نشريه علمى و پژوهشى دانشكده الهيات) و مديريت بخش عربى گروه علوم قرآن و حديث همين دانشكده (از سال 1365 تا 1379ش) را بر عهده داشت.
يكى از مهم ترين آثار استاد, ترجمه كتاب (الأدب المقارن) تأليف (غنيمه هلال) است كه با نام (ادبيات تطبيقى) از سوى انتشارات اميركبير در سال 1373ش نشر يافته است. كتاب مهم ديگر وى (فرهنگ اصطلاحات روز) (فارسى ـ عربى) است كه آن را با همكارى استاد دكتر محمّد غفرانى تأليف كرده و تاكنون 16بار تجديد چاپ شده است. استاد طى چند سال اخير در صدد بود كه به تكميل و ترتيب جديدى در آن دست زد كه متأسفانه توفيق آن را نيافت. اثر ديگر او, فرهنگ چند زبانه (مجمع اللغات) است كه آن را با همكارى استاد دكتر آذرتاش آذرنوش تدوين كرده است و راهگشاى بسيارى از مشكلات پژوهشگران هنگام مراجعه به متون علمى به زبان هاى خارجى است.
سرانجام پس از عمرى تلاش خستگى ناپذير, در تاريخ 14/6/79 بر اثر عارضه قلبى چشم از جهان فروبست. پيكر استاد فقيد, در تاريخ 16/6/79 در مسجد شفاى تهران تشييع شد و آن گاه به دانشكده الهيات انتقال يافت تا دوستداران, همكاران و شاگردانش در دانشكده اى كه 37 سال در آن جا عاشقانه استادى كرد, با او وداع كنند. آيين تشييع جنازه ابتدا در مسجد شفا سپس دانشكده الهيات و پس از آن در قم شكوهمند و پراحساس برگزار شد و در نهايت, پيكر آن استاد فرزانه در قبرستان شيخان قم به خاك سپرده شد. روحش شاد! عبدالهادى فقهى زاده
* دومين اجلاس تجليل از پژوهشگران برگزيده حوزه (دين و فرهنگ)
دومين مراسم تجليل از پژوهشگران حوزه دين و فرهنگ و اجلاس مقدماتى سومين كنگره دين پژوهان كشور, 24 آذرماه سال جارى به همت دبيرخانه شوراى دين پژوهان كشور و دبيرخانه شوراى پژوهشى اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامى قم, با حضور سرپرست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى جناب آقاى مسجدجامعى و جمع كثيرى از مسؤولان, اساتيد حوزه و محققين, در قم برگزار شد.
در اين مراسم ابتدا مدير كل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامى قم پس از خيرمقدم گويى با اشاره به نقش پژوهش در تعميق بخشيدن به علوم گفت:
(پژوهشگران با فعاليت هاى ذهنى و عملى خويش, ميراث فرهنگى و خلاقيت هاى عقلانى بشرى را اعتلا بخشيده و از اين راه, افقى نو فرا راه سرنوشت بشريت مى گشايند.) وى سپس از راه اندازى شبكه فرهنگ, خبر داد كه مى توان از راه اينترنت و اينترانت از آن استفاده كرد.
سپس آقاى صاحبى دبير شوراى دين پژوهان كشور به تشريح برنامه هاى شوراى پژوهش پرداخت و گفت: (يكى از برنامه هاى اين شورا براى گسترش فرهنگ تحقيق و پژوهش در كشور, تجليل از پژوهشگران است.)
وى اضافه كرد: در پى فراخوان عمومى, ما با همكارى وسيع محققين روبه رو شديم.
آقاى صاحبى خاطرنشان ساخت: (از 1500 پژوهش و تحقيق ارائه شده, 13 اثر در فرهنگ عمومى انتخاب و معرفى مى شوند.)
آقاى مسجد جامعى سرپرست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى سخنران بعدى بود. وى با بيان اهميت و نقش پژوهش به ويژه در حوزه دين, خاطرنشان ساخت: پژوهش در عرصه دين, گسترش زياد و دغدغه هاى فراوانى دارد و از زواياى مختلف قابل بررسى است. حتى مسائل معمول آن هم شايد بسيار حساس و مهم باشد.
وى با بيان اين كه دين به عنوان مبناى ارزش هاى ما مى باشد, گفت: (ما در حوزه دين فصل مشتركى با مسائل اجتماعى داريم.) سپس با اشاره به جايگاه دبيرخانه پژوهش, يادآور شد:
(دبيرخانه رقيب هيچ نهاد فرهنگى نيست, بلكه همكار آنان است.)
آقاى مسجدجامعى اضافه كرد:
200 مركز پژوهش در حوزه دين وجود دارد, ولى مركزيتى كه پژوهش ها در آن جمع آورى و مورد بهره بردارى قرار گيرد, نداريم. اطلاعات مربوط به پژوهشگران نيازمند يك بانك اطلاعاتى است.
وى با تأكيد بر اين كه دبيرخانه, بايد زمينه تحقيقات مورد نياز جامعه را فراهم نمايد, گفت: ما اگر بتوانيم نسبتى بين پژوهش هاى حوزه دين و نيازهاى جامعه ايجاد كنيم, راه مهمى را طى كرده ايم.
وى گفت يكى از وظايف كنگره و دبيرخانه اين است كه سؤال هايى را كه در ذهن جوانان ما وجود دارد, استخراج كند و در اختيار محققين قرار دهد.
سخنران پايانى اين مراسم آيت اللّه معرفت بود. ايشان در سخنان خود نقد سخنان بزرگان را با رعايت اصول و لوازم, احترام به آنان دانست و از پژوهشگران خواست در پژوهش و تحقيق سعى كنند نظرات و اقوال گوناگون را مطالعه و مورد توجه و دقت قرار دهند.
آيت اللّه معرفت پاسخ گويى به نيازهاى جامعه را از مهم ترين اولويت هاى پژوهش ذكر نمود.
آيت اللّه معرفت تأكيد كرد: ما در تحقيقات بايد بيش تر همت خود را معطوف كنيم تا به شبهات پاسخ دهيم. شبه افكنى خيلى كار آسانى است, اما جواب شبه دادن, علم و آمادگى و استعداد مى خواهد.
در پايان مراسم افراد و مؤسسات زير به عنوان پژوهشگران برتر در حوزه دين و فرهنگ معرفى شدند و با هدايايى از آنان تقدير به عمل آمد.
1. روش شناسى تفسير, اثر جمعى از پژوهشگران پژوهشكده حوزه و دانشگاه.
2. دائرةالمعارف موضوعات و مفاهيم قرآن, اثر گروه محققان مركز فرهنگ و معارف قرآن وابسته به دفتر تبليغات اسلامى.
3. دين و عرفان, اثر دكتر سيد يحيى يثربى.
4. فرهنگ جانبازى در متون اسلامى, اثر سيّد ابوالقاسم حسينى ژرفا, از مركز تحقيقات جانبازان.
5. پژوهش ديندارى و بزهكارى, اثر دكتر سيّد حسين سراج زاده از مؤسسه فرهنگ و هنر و ارتباطات.
6. مكاشفه عرفانى و تجربه دينى, اثر حجةالاسلام دكتر محمّدتقى فعالى.
7. تحقيق و احياى كتاب الفصول المهمة, اثر ابن صباغ مالكى به جهت تصحيح انتقادى و كاوش هاى محقق در زمينه اسناد و منابع تاريخى, حديثى و روايى, و تناسب جلد اول آن با سال امام على(ع); توسط آقاى سامى الغريرى.
8. پژوهش نقش تقيّه در استنباط احكام, اثر نعمت صفرى فروشانى از پژوهشكده فقه و حقوق مركز تحقيقات اسلامى وابسته به دفتر تبليغات اسلامى.
9. تصحيح كتاب الطهارة اثر امام خمينى(ره) به كوشش گروه محققان مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, زير نظر حجةالاسلام مسيح بروجردى.
10. درآمدى بر منشأ دين, اثر حجةالاسلام عليرضا قائمى نيا از معاونت امور اساتيد و دروس معارف اسلامى وابسته به نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها.
11. پژوهش كلام جديد, اثر حجةالاسلام هادى صادقى از مؤسسه فرهنگى و انتشاراتى طه.
12. پرسش ها و پاسخ هاى قرآنى, اثر گروه محققان مركز آموزش تخصصى تفسير علوم قرآن حوزه علميه قم.
13. نظريه سياسى اسلام از ديدگاه شهيد صدر, اثر جناب آقاى على معمورى, مربوط به مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(ره) نيز شايسته تقدير و تشكر شناخته شد.
در حوزه فرهنگ عمومى و استانى سه اثر ذيل برگزيده گرديد:
1. بررسى وضعيت مطالعه غير درسى دانش آموزان دوره متوسطه استان قم, اثر جناب آقاى ابوالفضل يوسفى از اداره آموزش و پرورش استان قم.
2. بررسى ميزان و چگونگى گذران اوقات فراغت جوانان قم, اثر جناب آقاى ابوالفضل مطهرى از دبيرخانه مشترك شوراى پژوهشى و شوراى فرهنگ عمومى استان قم.
3. مشاركت سياسى و عوامل اجتماعى مؤثر بر آن در شهر قم, اثر جناب آقاى احمد نيكزاد از استاندارى قم. نامه رسيده
حضرت آقاى مهدوى راد سلّمه اللّه
در مقاله قابل استفاده خانم شادى نفيسى [(سبك عباسيان در كتابت قرآن), آينه پژوهش, ش63, ص24] اين چند اشكال را بفرمائيد توضيحى بدهند.
1. D در نام خليلى نشان دكتر نيست. براى دكتر Dr. نوشته مى شود. D حرف اول نام ديگر ايشان است.
2. Codicology علم قواعد نسخه شناسى است; نه رمزشناسى.
3. توپكاكى (دوبار) توپقاپى (و به مصطلح ترك ها طوبقاپى) درست است.
4. كتابخانه ملى بيبليوتك نادرست است. بيبليوتك يعنى كتابخانه و در اينها ايجاد حشو شده است.
5. چستر بتى به كسر باء است و بهتر است بيتى به تحرير درآيد.
6. ابن خالقان (ص266) نبايد درست باشد (يا من نمى شناسم). شايد منظور ابن خلكان معروف است. (ص266)
7. پالئوگرافى Paleography علم خطوط قديمه شناسى روى كاغذ است نه منقورات سنگى و لوحى (كتيبه شناسى) كه اپيگرافى ناميده مى شود.
8. در يكجا (ص271) كوديكولوژى را ـ كه قبلاً رمزشناسى آورده اند ـ خط شناسى تعبير كرده اند.
ورود و وقوف نويسنده در تحليلى كه از كتاب جولين ربى كرده اند, براى بنده دلپذير بود. ايرج افشار
بيستم دى ماه 1379