استدراكى بر مقاله كتابشناسى حجاب
ملکشاهى احمد
كتابشناسى نخستين گام از مراحل گونه گون يك پژوهش است .
به ديگر سخن شناخت منابع تحقيق به عنوان ابزار مطالعه براى هر پژوهشگر امرى بديهى و ضرورى است . در اين راستا و براى زيادت دانش ها و توسعه علوم , كتابشناسى , مأخذشناسى و منبع يابى خود يكى از فنون اين عرصه مى باشد.
بى درنگ توان گفت كتابشناسى در جهت نوشتار متقن و استوار و بازشناسى سره از ناسره ضرورتى است غير قابل انكار. اگر چه مقوله كتابشناسى دراز دامن نيست اما به هنگامه طلوع آن با عناوين فهرست نگارى و نسخه شناسى و بعضاً شرح حال نگارى خوش درخشيده است و ارباب دانش را محظوظ نموده است .
بارى راقم سطور كه هميشه بى صبرانه در پى دريافت گرامى نامه (آينه پژوهش ) و مطالعه آن است, درشماره 69 آن مجله (كتابشناسى حجاب ) بخامه استاد جعفريان را ملاحظه كرد. جفاست اگر بگويم از آن استاد و مرقومه اش بهره نبردم . اما چونان كه خود استاد در طليعه آن مقاله به نيكى ياد كرده اند كه لازم است جستجوهاى بيش ترى صورت پذيرد, در همين راستا اين قلم , در پى برخى مطالعات خويش به بعضى آثار از اين دست نايل گشته است , كه قبل از معرفى اين آثار ناگزير از ياد كرد چند تذكارم :
نخست : در شماره 10 عنوان ياد شده به عربى معرفى شده است , گويا اين اثر بنابر نقل : فهرست كتاب هاى چاپى فارسى ص 259 با عنوان (اساس ايمان در وجوب حجاب زنان ) آمده است .
دوم : درشماره 136 عنوان معرفى شده اساساً بحثى قرآنى در بيان وجوه اعجاز برخى آيات قرآن مى باشد كه استاد محترم بصرف ديدن عنوان كتاب (كشف الحجاب المشتمل على بيان ماهو من وجوه اعجاز بعض آيات الكتاب الكريم و القرآن العظيم ) پنداشته اند كه اثرى است درمقوله حجاب كه اين پندار نادرست است و نيز كتابشناسى گرانسنگ مرحوم آقا بزرگ تهرانى در پى معرفى اين اثر استطراداً مى فرمايد: (دفع بعض الاعتراضات على بعض آيات القرآن ) كه گويا اين اثر پاسخى است به برخى شبهات و ردود قرآنى است .1
سيم : در شماره 120 عنوان معرفى شده تفسير سوره نور مى باشد, اكنون اگر اين اثر مرتبط با موضوع ياد شده باشد چرا جناب استاد به تفاسير تك نگارى ديگر از سوره نور اشاره اى نكرده اند و نيز مؤلف اين اثر بانوى مسلمان با نام مخفف (ر.ك ) مى باشد, اين اثر در سنه 1324 ش , در 144 ص , در قطع رقعى به زيور طبع رسيده است.
نويسنده اظهار مى دارد كه تقريرات درس استادش آقاى ميرزا خليل كمره اى مجتهد معاصر را با تنظيم و اصلاح به رشته تحرير در آورده است .2
چهارم : برخى آثار معرفى شده از جمله شماره 6, 81, 122 و… جزو صفحه شناسى از كتابشناسى مى باشد و شايسته بود جناب استاد آثار ياد آمده از اين دست را در فصلى جدا و به تفصيل مى آورد.
گفتنى است آنچه به عنوان تذكار از آن ياد كرديم صرفاًنمايه اى است از بى درنگ نويسى , پر نويسى و نبشتارى كه اندك امعان نظر و دقت را نداشته, چونان كه اگر اين قلم خرد به تك تك سطور آن به ديده نقد مى نگريست, براى هر خواننده اى مسجل مى شد كه عنوان كتابشناسى شايسته اين نوشته نبود, بلكه صرفاً معرفى برخى از كتاب هايى در مقوله حجاب به قلم آمده است.3
راقم سطور بر بانيان دانش و فضل و ارباب معرفت به ديده احترام مى نگرد و خداى را به پاس توفيقشان شكر گزار است .
و اينك آثار…
1. الاستيعاب لادلة الحجاب والنقاب
حسن بن عبدالحميد بن محمد
قاهره: مكتبة التوعية الاسلامية, 1409هـ ق, 227ص.
2. اسبال الكساء على عورات النساء
عبدالقادر احمد عبدالقادر
كويت: مكتبة دارالعروبة, 1410هـ ـ 1990م.
3. الاسرة تحت رعاية الاسلام (دو جلد)
عطية صقر
جلد دوم اين اثر با عنوان (الحجاب بين التشريع والاجتماع)
كويت: مؤسسة الصباح, 1980م, 588ص.
4 . الاسلام و الحجاب بين عصر الحريم و تحديات الحضارة
خديجة صبار
بيروت : افريقا الشرق , 1994 م.
5. الى الفتاة السعودية والمسؤولين عنها
(رسالة تحذر من السفور والتهتك)
ابوبكر جابر الجزائري
جدة: موسسة الصحافة والطباعة والنشر, 1392هـ ق.
6. البعد السياسي للحجاب
شهرزاد العربي
قاهره: دارالزهراء للاعلام العربي, 1989م.
7 . التبرج
حرم العليم محمد رضا رضا
دمشق : المطبعة التعاونية , 1958م , 72ص.
8 .التبرج
صدر الدين حكيم شهرستانى
كربلا: مطبعة الغرى , 1957م = 1376 ق.
9 .التبرج
نعمة سعاده اللّه
القاهرة : مكتبة انصار السنة المحمدية , 1963 م , 79 ص.
10 . التزامات الحجاب
ابو حدة سلطانى
الجزائر: دار البعث , 1982 م.
11 ـ الجليس الانيس فى التحذير عما فى تحرير المرأة من التلبيسات
محمد احمد حسنين البولاقى
القاهرة : مطبعة المعارف الاهلية , 1899 م , 161 ص.
12 .الحجاب فى الشريعة الاسلامية
وفية محمود الحديدى
بغداد: مطبعة افسيت الميناء, 1978 م , 32 ص.
13 . الحجاب فى نظر القرآن
شيخ كاظم حلفى
نجف اشرف : مطبعة النعمان , 15 ص.
14 . الحجاب والقهر
احمد معاذ الخطيب الحسينى
دمشق: دار الشهاب.
15 .الحجاب و السفور
احمد عبد الغفور عطار ( 1991م ). الطائف : دار ثقيف , 1399 ق , 171 ص.
16 .الحجاب و السفور
توفيق الفكيكى
بغداد: 1927 م .
17 . الحجاب والسفور في تركيا
يوسف ابراهيم الجهماني
دمشق: دار حوران, چاپ اول, 2000م, 144ص.
18 . الحلى و الوشم و التبرج
عبد القادر بن عياش
سوريه : المطبعة السليمية ,1962 م,24 ص.
19 .الرد المفحم على من خالف العلماء و تشدد و تعصب و الزم المرأة ان تستر وجهها و كفيها و اوجب و لم يقتنع بقوله انه سنة مستحب
ناصر الدين الالبانى
بيروت, المكتب الاسلامى.
20 .السفور و الحجاب
عبد القادر بن مصطفى المغربى
طبع : 1910م و نيز 1955 م.
21 .السفور و الحجاب
محاضرات و نظرات مرماها تحرير المرأة
نظيرة زين الدين
بيروت : مطبعة قوزما, 1346ق = 1928 م , 419 ص.
و نيز: مراجعه و تقديم, بثينه شعبان, دمشق: دارالمدى للثقافة والنشر, چاپ دوم, 1996م.
22 .السنة و الكتاب فى التربية و الحجاب
محمد القايانى
القاهرة : مطبعة الموسوعات , 1319 ق.
23 .الصارم المشهور على اهل التبرج و السفور
رد على كتاب (حجاب المرأة المسلمة ) لمحمد ناصر الدين الالبانى
حمود بن عبد اللّه التويجرى ( 1993 م ) .حلب : مكتبة الهدى , 1976 م , 198 ص.
24 . العائلة فى الاسلام ـ مسالة الحجاب ـ منهج تفكير
ابو الحسن بنى صدر
بيروت : دار التوجيه الاسلامى , 1981 م , 104 ص.
25 . العفاف على مذبح التبرج
سيد على بن حسين علوى
قم : 1393 ق , 96 ص , رقعى
اين كتاب توسط آقاى محمدى اشتهاردى به فارسى ترجمه شده است.
26 .الفتاة و الشيوخ
(نظرات و مناظرات فى السفور و الحجاب)
نظيرة زين الدين
بيروت : المطبعة الاميركاتيه , 1929 م , 302 ص.
27 .الفتى و الفتاة
حقائق ناصعة تبين سوء قصد مؤلفى كتاب (السفور و الحجاب ) و (الفتاة و الشيوخ ). عبد الرحمن محمود الحصى
بيروت : 1930 م , 48 ص.
28 .الگوى زن اصيل و آزاد
محمد تقى حشمت الواعظين طباطبائى
قم : مدرسه علميه ايروانى , چاپ هفتم ,وزيرى ,616 ص.
در اين كتاب حجاب از ديدگاه آيات , روايات و فتاوى فقهاى مختلف شرح و تبيين شده است.
29 . المرأة المتبرجة و اثرها السيى ء فى الامة
عبد اللّه التليدى
بيروت : دار ابن حزم , چاپ دوم , 1411 ق ـ 1990 م , وزيرى , 159 ص.
30 .المرأة المسلمة و الحجاب
عبد اللّه بن عبد الرحمن السند ( 1977م ). تونس : مطبعة فانزى , 1977 م , 32 ص.
الكويت : مطبعة وزارة الاعلام , 1973 م , 24 ص.
31 .لمرأة بين التبرج و التحجب
محمد احمد السباعى
القاهرة : مطبوعات مجمع البحوث الاسلامية , 1981 م , 180 ص.
32 .المرأة بين السفور و الحجاب
محمد بن احمد العسكرى
الرياض : المعهد العالى للقضاء بجامعة الامام محمد بن سعود الاسلامية , 1391 ق.
33 .فصل الخطاب فى مسالة الحجاب و النقاب
درويش مصطفى حسن
قاهره, مطبعة الخانجى.
34 .المرأة و الحجاب
شيخ العراقين شيخ عبد الرضا بن عبد الحسين كاشف الغطاء لاهور.
35.الى غير المحجبات اولا و الى المحجبات ثانيا
محمد سعيد مبيض
بيروت : موسسة الريان , چاپ سوم , وزيرى ,1421ق ـ 2000 م , 176 ص.
36 .ايقاظ ذوى الالقاب فى ذم التبرج و كشف النقاب
عبد الواسع بن يحيى الواسطى
دمشق : مطبعة الفيحاء, 1934 م.
37 .بررسى حجاب در قرآن و جامعه دينى
مينو اصلانى
(پايان نامه كارشناسى ارشد)
تهران, دانشگاه آزاد.
38 .بصراحة عن حرية المرأة
التذير مصمودى
الجزائر: دار البعث , 1982 م.
39 .بيان الحقيقة فى الحجاب
سيد محمد رضا سيرجانى
تهران : ؟
40 . بيان مشروعية الحجاب
مصطفى نجار
بيروت ,: ؟.
41 .پوشاك زنان ايران از كهن ترين زمان تا آغاز شاهنشاهى پهلوى
جليل ضياء پور
تهران : وزارت فرهنگ و هنر, 1347 ش , سربى , رحلى , 221 ص.
42 . پوشش غير مجاز در نظام كيفرى
مجتبى نورزاد
پايان نامه كارشناسى ارشد)
تهران, دانشگاه شهيدبهشتى, 49ص.
43 .تحرير المرأة والسفور
محمد فخرى
القاهر: ملتزم الطبع حسين حسنين
44 .تحرير المرأة و السفور
محمد فخرى
القاهرة : مكتبة الهلال , 159 ص.
45 .تذكير الاصحاب بتحريم النقاب , وفق القواعد المستمدة من علمى الاصول و الحديث
اسماعيل منصور
قاهره, مكتبة القرآن.
46 .تربيت نسوان
ترجمه (تحرير المرأة) قاسم امين
مترجم : يوسف اعتصام الملك اعتصامى آشتيانى
تبريز: 1318ش, سنگى , جيبى,82 ص.
47 . تربية المرأة و الحجاب للبنات
صالح حمدى حماد
القاهرة : مطبعة المنار, 1323 ق.
48 . تنبيه الغافلات من النساء المتبرجات
محمد خالد العبادى الطرابلسى
القاهرة : مصطفى البابى الحلبى , 1956 م , 14 ص.
49 .تنوير العينين فى طريق حديث اسماء فى كشف الوجه و الكفين
على بن حسن بن على بن عبد الحميد الاثرى
عمان : دار عمار, 1410 ق , 79 ص.
50 . حجاب اسلامى
محمد حسين حقجو
قم: مركز فرهنگى انصار المهدى , چاپ هشتم 1373 ش , 256 ص.
51 . حجاب المرأة المسلمة
امل عبد القادر جواد.
بغداد:مطبعة العانى , 1964 م , 24 ص.
52 .حجاب المرأة فى الاسلام
محمد فؤاد البرازى
قاهره, مكتبة وهبة.
53 .حجاب المرأة المسلمة فى ضوء الكتاب و السنة
نور الشهيرة مررا
مكة المكرمة : رسالة ماجستير, كلية الشريعة , جامعة ام القرى , 1981 م.
54 .حركة تحرير المرأة فى ميزان الاسلام
انور الجندى
القاهرة : دار الاعتصام , 1980 م , 40 ص.
55 .حول السفور و الحجاب
شيخ نجيب بن شمس الدين
نجف, مكتبة النجاح.
56 . خطر التبرج و الاختلاط
عبد الباقى رضوان
بيروت : مؤسسة الرسالة , 1974 م , 264 ص.
57 . خلف الحجاب
(موقف الجماعات الاسلامية من قضية المرأة)
سناء المصرى
القاهره: سينا للنشر, چاپ اول, 1989م, 118ص.
58 .ربات الخدور فى الحجاب و السفور
محمد فريد الجنيدى
القاهرة : مطبعة محمد مطر, 24 ص.
59 .رحلتى من السفور الى الحجاب
كريمان حمزه
القاهره: دار الاعتصام , 1981 م , 56 ص.
60 . رساله در حجاب
شيخ محمد كاظم بن محمد سعيد
تهران : 1345 ق , سنگى.
61 .رساله حجابيه
سيد على بن محمد امامى تفرشى
تهران:1353 ق , سنگى , رقعى,24 ص
62 .رسالة الحجاب
محمد بن صالح بن عثيمين
رياض, مكتبة العبيكان.
63 . رسالة تبحث فى مسائل الحجاب و السفور
عبد العزيز بن عبد اللّه بن باز
المدينة المنورة : الجامعة الاسلامية , 1980 م , 44 ص.
64 .رفع الجنة امام : (جلباب المرأة المسلمة فى الكتاب و السنة )
عدالقادر بن حبيب اللّه السندى
و هو رد موسع على كتاب (جلباب المرأة المسلمة )للشيخ الالبانى.
65 .ريشه هاى استعمارى كشف حجاب
زهرا رهنورد
تهران:؟
66 .سرگذشت يك دوشيزه شرقى ( در حجاب و مسائل اجتماعى )
ميرزا حسن مصطفوى
تهران : 1373 ق
67 .عفاف نامه ( شعر در لزوم حجاب )
سيد كريم امير فيروزكوهى
تهران : 1313 ش , رقعى , 27 ص.
68 . فصل الخطاب او تفليس ابليس من تحرير المرأة و رفع الحجاب
مختار احمد مؤيد
بيروت : المطبعة الادبية , 1898 م , 279 ص.
69 . فلسفة الحجاب
سيد على اكبر برقعى قمى
چاپ : 1344 ق,زبان فارسى
70 . في مسألة السفور والحجاب
صافى ناز كاظم
قاهره: مكتبة وهبة, 1982م.
71 . قاسم امين و اصلاح المرأة
حكمت صباغ الخطيب
بيروت : بيت الحكمة , 1970 م , 111 ص.
72 .قاسم امين و تحرير المرأة
محمد عمارة
القاهرة : دار الهلال , 1980 م , 178 ص.
73 . قاسم امين و موقفه من المرأة
وداد السكاكينى
القاهرة : دار المعارف , 1965 م , 94 ص.
74 . قراءة فى لوحة الحجاب
( الحجاب الشرعى بين مؤيديه و معارضيه)
ناديا سلطان
سوريه : حلب , فصّلت للدراسات والترجمة و النشر, چاپ اول 1420 ق .1999م , 160 ص.
75 .كشف الارتياب فى ادلة الحجاب
سيد ابو الفضل نبوى قمى (م 1412 ق )
76 .كشف النقاب عن اسرار كتاب السفور و الحجاب
محمد سعيد الجابى
سوريه : مطبعة الاصلاح,1929 م , 280 ص
77 .گزيده مجموعه مقالات حجاب
گرد آورنده : كمسيون امور بانوان استان فارس.
به اهتمام : پروانه رشته احمدى.
شيراز: استاندارى شيراز, نويد, وزيرى , چاپ اول, 1378 ش , 528 ص.
78 . لباس التقوى والتحديات المعاصرة للمرأة المسلمة
عيادة بن ايوب الكبيسي
دبى: دار البحوث للدراسات الاسلامية واحياء التراث.
79 . لباس المرأة و زينتها فى الفقه الاسلامى
مهدى شحادة الزميلى
عمان : دار الفرقان للنشر و التوزيع , 1982 م , 195 ص.
80 .لباس زنان ايران از سده سيزدهم هجرى تا امروز
يحيى ذكاء
تهران : 1377 ش, رقعى , 44 ص.
81 . ماوراء الحجاب
فاطمة المرنيسي
ترجمة: احمد صالح
دمشق: دار حوران للطباعة والنشر والتوزيع, چاپ اول, 1998م.
82 .مجموعة رسائل فى الحجاب و السفور
عبد العزيز بن باز
الرياض : الرئاسة العامة لادارات البحوث العلمية و الافتاء و الدعوة و الارشاد.
83 . مختارات فى الحجاب و السفور
هى مجموعة مقالات علميه اخلاقية ادبية , لطائفة من كتاب و كاتبات العراق جمعها و رتبها مصطفى عبد الجبار القاضى
بغداد:دار السلام,1920 م , 166 ص.
84 . مساؤى السفور
سيد صادق حسينى شيرازى
كربلا: 1388 هـ.
85 . منظومة فى تبرج النساء و مفاسد سفورهن
ابو بكر بن عبد الرحمن علوى حضرمى (م 1341 ق ). حيدر آباد: 1344 ق
86 . نظرات فى كتاب (حجاب المرأة المسلمة ) للالبانى
عبد العزيز بن خلف (م 1988م ). طبع مرارا.
دمشق, مطبعة الاصلاح.
87 . نحو منهج في التفسير الموضوعي
(دراسة تطبيقية على آيات الحجاب في القرآن الكريم)
صبري المتولي المتولي
قاهره: مكتبة القرآن, 1416هـ ـ 1996م, 175.
88 . واقعه خراسان
مسعود كوهستانى نژاد
تهران : سازمان تبليغات اسلامى , 1375 ش , 194 ص.
در اين كتاب از حجاب و قيام مسجد گوهر شاد بحث شده است.
89 .همسات فى اذن المحجبات
محيى الدين عبد الحميد
قاهره: مكتبة الخدمات الحديثة , 1415ق ـ 1994 م.
90 . يا ابنتى لماذا هذا التبرج
شيخ كاظم حلفى
نجف اشرف : مطبعة الغرى الحديثة , 16 ص.
معرفى كتاب هاى شيعه شناسى
خوشنويس حميد
شيعه در لغت به معنى انصار و اتباع مى باشد, لكن در اصطلاح به كسانى اطلاق مى شود كه از على(ع) و اهل بيت(ع) پيروى مى كنند. فيروزآبادى مى نويسد:
به اتباع و انصار يك شخص (شيعه الرجل) مى گويند و اما شيعه به عنوان يك فرقه, لفظ عامى است كه در مورد مفرد, مثنى, جمع, مذكر و مؤنث به يكسان به كار برده مى شود و اين اسم در مورد پيروان على و خاندانش غلبه دارد و چونان اسم خاصى برايشان مى باشد.1
شايد روايت ابومخنف قديمى ترين روايتى باشد كه شيعه در آن به مفهوم پيروان و ياران على و خاندانش به كار رفته است. در روايت ياد شده آمده كه حسن بن على(ع) خطاب به مردم كوفه فرمود: (شما شيعيان ما هستيد.)2 شيعه به همين معنا در روايات منقرى و مسعودى هم آمده است.
منقرى از قولِ امام على(ع) مى گويد: (پيروان طلحه و زبير در بصره شيعيان و عاملان مرا كشتند.)3 و مسعودى روايت مى كند كه امام على(ع) بعد از بيعت ابوبكر با شيعيانِ خود در منزل[اش] نماز گزارد.4
ابوالحسن اشعرى در تعريف شيعيان گفته است: (از آن جهت به ياران على(ع) شيعه مى گويند كه ايشان از على(ع) پيروى كردند و او را برتر از ديگر اصحابِ رسول خدا(ص) دانستند.)5
شهرستانى در تعريف شيعه مى نويسد: (شيعه كسانى هستند كه از على(ع) پيروى كردند و به نصّ و وصيّت خفيّ و جليّ به امامت و خلافتش قايل شدند. شيعه اعتقاد دارد كه امامت از اولاد على(ع) به ديگرى نمى رسد, و امامت غير ايشان يا از روى ظلم است و يا اين كه خود اين خاندان با توسل به تقيّه از امامت دست برداشته اند.)6
ظاهراً تعريف شهرستانى از تعريف اشعرى دقيق تر مى باشد, زيرا وى به دو نوعِ نص جلى و خفى اشاره مى كند, و مسأله نص براى شناخت شيعه و ـ به ويژه اماميه ـ از ديگر مسلمانان, ضرورى است. شيخ طوسى به بحث از نص و وصيت پرداخته, و مى گويد شيعه كسى است كه به دليلِ وصيت پيامبر(ص) و اراده خدا به امامت على(ع) باور دارد.7
شيخ طوسى نص را به جلى و خفى تقسيم مى كند و در تعريف آن دو مى نويسد: (نص جلى روايتى است كه شيعه اماميه به طور ويژه آن را نقل كرده است, هرچند اصحابِ حديث آن را در شمار خبر واحد آورده باشند. و نص خفى آن است كه تمامى امت آن را به ديده قبول نگريستند, هرچند در تأويل و تشخيص مراد حديث اختلاف كردند, ولى هيچ يك از آن بزرگان در صدد انكار حديث مزبور برنيامده اند.)8
جاروديه كه يكى از فرق زيديه مى باشد, اعتقاد دارد كه نص جلى بر امامتِ على(ع) حالت وصفى دارد و به صورت تسميه نمى باشد. در اين مورد اشعرى مى نويسد: (به پندار جاروديه, پيامبر(ص) به صورت وصفى على(ع) را امامِ بعد از خودشان قرار داده است….)9
شيخ طوسى خاطر نشان مى سازد كه سليمانيه ـ يكى از شعبات زيديه ـ به نص باور ندارند, بلكه معتقدند كه (امامت با شوراست و با توافق دو تن از بزرگان مسلمين صورت مى پذيرد و مفضول نيز مى تواند امام باشد.10 بنا به نظر شيخ طوسى, صالحيه و تبريّه از فرق زيديه در مسأله امامت همچون سليمانه مى انديشند.11
به نظر شيخ طوسى غلات شيعه و از جمله آن ها كيسانيه را اماميه از شمار مسلمين بيرون مى شناسد تا چه رسد به اين كه آن ها را شيعه بنامد. زيرا آنان اولاً امامت را تا حد ربوبيت بالا بردند و ثانياً طوايفى از آنان همچون هاشميه انتقال امامت از خاندان على(ع) به اولاد عباس [بن عبدالمطلب] را جايز شمردند. همچنان كه بعضى از غلات امامت را از خاندان پيامبر(ص) ستانده و به عامه مردم ارزانى داشتند; مانند بيانيه كه امامت را به شخصى موسوم به (بيان) مسلّم دانستند.12
در پايان, به تعريف ابن حزم از شيعه مى پردازيم كه به نظر مى رسد در ميان تعاريف ياد شده از شموليت و دقت بيش ترى برخوردار است. ابن حزم مى گويد: (شيعه كسى است كه على(ع) را بعد از رسول الله(ص) برتر از همگان مى داند, و امامت را خاصه على و اولادش مى شناسد, و هركه با اين نظر مخالفت نمايد, شيعه نباشد.)13
از آن جا كه ابن حزم به افضل بودن على(ع) اعتراف نموده و او را امام و خليفه رسول اكرم(ص) خوانده, به تفصيل تعريف او از شيعه را بيان كرديم; زيرا امامت اولاد على(ع) از فاطمه(ع) بنيانى ترين اعتقاد شيعه است. با معيار امامت, زيديه را كه به افضليت امام قائل نيستند, مى توان از شيعه باز شناخت و, غلات را كه با امامت بسان ربوبيت برخورد مى كنند, از جرگه شيعيان خارج دانست.
دكتر شيبى درباره مجموعه اى از عبارات و اصطلاحات اسلامى از قبيل (انصار), (مهاجرين), (تابعين) و (شيعه) بحث و مناقشه مى كند. انصار به ياران پيامبر(ص) از مردم مدينه اطلاق مى شود و شيعه به پيروان على(ع) اختصاص دارد. شيبى اعتقاد به اصالت شيعه دارد و آن را برخاسته از روحِ اسلام مى داند كه با ويژگى جديد خود به افرادى اطلاق مى شود كه به دليل داشتن وصفى مشترك با عنوان شيعه شناخته مى شوند. تشيّع با روحيه عرب سازگار است و از ويژگى هاى آنان به شمار مى رود و طرز فكرشان را نشان مى دهد. شيبى اسلام را نيز برخاسته از همين منبع مى داند و براى اثبات آن به آيات 67 از سوره عمران و 90 از سوره مباركه يونس استشهاد مى كند. او چنين نتيجه مى گيرد: (مسلمانان مطيع و فرمانبردار خدايند, انصار يارى كننده پيامبرند و مهاجران كسانى هستند كه جهت يارى پيامبر(ص) از وطن خود هجرت نمودند… و [بالاخره] شيعه كسانى اند كه پيرو على(ع) شدند و, تمامى اين ها منطبق با اسلوب و منش عربى است.14 زمان ظهور تشيّع
حال كه تا حدودى با تعاريف ملل و نحل شناسان دوره هاى مختلف, از شيعه آشنا شديم, بايسته است كه از زمان ظهور تشيّع نيز مطالبى را عرضه بداريم. در اين باره از علما اقوال متفاوتى نقل شده كه ذيلاً به برخى از آن ها اشاره مى كنيم: 1. ظهور شيعه در عهد پيامبر(ص):
نوبختى (م300ق) مى گويد: (اولين فرقه از فرق اسلامى, شيعه است كه در زمان پيامبر(ص) به (شيعه على) معروف بودند و بعد از رحلت آن حضرت, دور على(ع) را گرفته و به امامتش پاى بند شدند).15
شيخ صدوق (م381ق) از ابن عباس نقل مى كند: (شنيدم كه پيامبر(ص) مى فرمود كفار در روز قيامت خواهند ديد كه خداوند تا چه اندازه به شيعه على(ع) ثواب مى دهد و از چه جايگاه و مقامى برخوردارند….16 و همچنين پيامبر(ص) فرمود: (هفتاد هزار تن از امت من بى حساب و كتاب به بهشت مى روند. سپس به على(ع) روى كرد و گفت: اينان شيعه تواند و تو امام آنانى).17
على الظاهر احاديثى كه دال بر ظهور شيعه در زمان پيامبر(ص) باشد, زياد است, تا جايى كه سيد حامد لكنهورى صفحات عديده اى از كتاب (عبقات الانوار) را به آن اختصاص داده است.18 2. ظهور شيعه بعد از سقيفه:
پاره اى از مورخان و محدثان ظهور تشيّع را از پيامدهاى جريان سقيفه مى دانند. در حقيقت سقيفه, نقطه عطفى در تاريخ اسلام است كه بعد از آن دسته بندى هاى سياسى ـ مذهبى دنياى اسلام در سده هاى نخستين هجرى به هر ترتيب نوعى به آن وابسته اند.
طبرى نقل مى كند كه بعد از جريان سقيفه شيعه به دور على(ع) جمع شدند و از خلافت او سخن راندند, چندان كه (زبير شمشير كشيد و گفت تا با على(ع) بيعت نشود, شمشيرم را غلاف نمى كنم.19يعقوبى نيز خاطرنشان مى كند كه بعد از بيعت ابوبكر جماعتى از مهاجرين و انصار از ابوبكر روى گردان شدند و, (به على گراييدند و از ايشانند: عباس بن عبدالمطلب, فضل بن عباس, زبير بن عوام, سلمان فارسى, ابوذر غفارى, عمار ياسر و مقداد بن عمرو و الخ).20
به نظر مى رسد كه افراد ياد شده در زمان پيامبر(ص) نيز به شيعى گرى معروف بودند, نهايت اين كه بعد از سقيفه (شيعه سياسى) را پى افكندند. 3. ظهور شيعه در روز جمل:
در مورد اين كه شيعه در روز جمل ظاهر شده باشد, چندان اخبارى وارد نشده است. ابن نديم مى نويسد (على در روز جمل قصد طلحه و زبير كرد, با آنان به جنگ آغازيد تا به امر الهى گردن نهند, هركه را در آن روز با على(ع) بود, شيعه ناميده اند, زيرا آن حضرت پيوسته اصحابش را [شيعتى= يارانِ من] خطاب مى كرد.)21
از ميان شرق شناسان ولهاوزن با ابن نديم هم رأى است. او اعتقاد دارد به اين كه بعد از قتل عثمان در ميانِ مسلمانان دو حزب به وجود آمد: حزب على و حزب معاويه, و از آنجا كه در عربيِ صدر اسلام براى حزب لفظ شيعه به كار برده مى شد, ياران معاويه را (شيعةُ معاويه) و انصار على(ع) را (شيعه على) مى خواندند, لكن همين كه معاويه قدرت را به دست آورد و بر سرير سلطنت نشست, لفظ شيعه تنها در مورد پيروان على(ع) استعمال گرديد.)22 4. ظهور شيعه بعد از واقعه صفين:
يكى از نظريه ها درباره زمان ظهور شيعه, اين است كه شيعه بعد از واقعه صفين روى نموده است. مونتگمرى وات اسلام شناس دانشگاه ادينبورگ اسكاتلند بر اين باور بوده و مى نويسد: (سرآغاز حركت شيعه در يكى از روزهاى سال 37ق بوده است. زمانى كه عده اى از اتباع على(ع) گفتند كه دوستدارت را دوست مى داريم و دشمنت را دشمن, در حقيقت تشيّع را پى افكندند).23 وات براى اثبات اين نظريه به روايتى از طبرى استناد مى كند: (زمانى كه على(ع) به كوفه درآمد, و خوارج از او جدا شدند, شيعه پايمردى و ثبات خود را در راه على(ع) به اثبات رسانيد و شيعيان فرياد برآوردند كه اى اميرمؤمنان به گردنِ ماست بيعت دومين, ما دوستدار دوستانت هستيم و با دشمنانت مى ستيزيم).24
از مجموع آنچه گفته شد, دو قسم تشيّع از همديگر قابل تشخيص است. قسم اول كه شايد بتوان آن را (تشيّع روحى) ناميد, كه از زمان پيامبر(ص) وجود داشته است. منظور از تشيّع روحى همان اعتقاد به امامت و وصايت على(ع) است كه در همان آغاز دعوت پيامبر(ص) در ضيافت خويشان خود خطاب به آنان فرمود: (إنّ هذا [عليّ] أخي و وصيّي وخليفتى فيكم فاسمعوا له واطيعوا….
ظاهراً وصايتِ على(ع) در ميان مسلمين شناخته شده بوده است, و از اين روست وقتى مردى از ابن عباس (حبرالامه) راجع به پور ابوطالب پرسيد, در جواب گفت: (اى مرد, به خدا سوگند از كسى پرسيدى كه بعد از رسول خدا(ص) چون اويى بر روى زمين گام نگذاشته و كس از او برتر نيست, زيرا او برادر, پسرعمو, وصى و خليفه رسول اكرم(ص) مى باشد).25
وصايت على(ع) چندان معروف بوده كه در بيت ابوالاسود دئلى همچون اسم خاصى به كار رفته است:
(أحبّ محمّداً حُبّاً شديدا
وعباساً وحمزة والوصيا)
شيعه در مورد وصيت پيامبر(ص) به امامت امام على(ع) كتب زيادى نگاشته و از ميان آن ها كتاب علامه حلى معروف به (اثبات الوصيه) از همه مشهورتر است. علامه در اين كتاب به حدود سى كتاب در باب (وصيت) اشاره كرده و از كتاب (الوصية) مسعودى نيز نامبرده است.
اعتقاد روحى به امامت و وصايت امام على(ع) از همان آغاز ظهور اسلام در ميان امت مشهور و معروف بوده است و اين همان است كه در اين جا از آن به (تشيّع روحى) ياد كرديم. اين قسم از تشيّع شناخته شده ترين نوع شيعى گرى است و آنچه كه در اشعار و رجزهاى صحابه در مورد امامت و خلافت على(ع) آمده, ناظر بر همين قسم تشيّع است, مثل:
وكانَ ولي العهد بعد محمّد
عليّ وفى كل المواطن صاحبه
على ولى اللّه اظهر دينه
وأنت مع الأشقين فيما تحاربه
(فضل بن عباس)
و اما قسم دوم تشيّع كه از آن به (تشيّع سياسى) ياد كرديم, بعدها به وجود آمده و حق همين است كه بگوييم شيعه به مفهوم سياسى خود از زمانِ جريان سقيفه شروع شد و بعداً در زمان على(ع) باليد و پس از واقعه جانسوز كربلا هويت مذهبى گسترده اى يافت و در زمان امام محمد باقر و جعفر صادق(ع) در مسائل فقهى و كلامى از ديگر مذاهب پيش تاخت و به اين ترتيب به عنوان يكى از مذاهب اسلامى شناخته گرديد.
نگارنده درباره (شيعه) به همين مختصر كه از كتابِ (تاريخ الاماميّه واسلافهم من الشيعه, بيروت, چاپ سوم 1406ق) برگردانده بسنده مى كند و به معرفى كتبى كه درباره (شيعه اماميه) نوشته شده مى پردازد:
1. آيين جعفرى
نورى, هادى, تهران, 1324ش, 296ص.
2. آثار الشيعه
عبدالعزيز بن عبدالحسين معروف به آل صاحب جواهر, تهران, 7ـ1342ق, 4ج, وزيرى.
3. آراء ائمه الشيعه الإماميه فى الغلاه
حاج ميرزا خليل كمره اى
4. الاثنى عشريه فى المواعظ العدويه
العاملى, العينائى, محمد, تهران, 1322ق, 300ص.
5. احقاق الحق وازهاق الباطل مع تعليقات شهاب الدين نجفى
قاضى شوشترى, نوراللّه, به اهتمام مرحوم آيةاللّه ميرزا حسن غفارى, تهران, 1391ق, وزيرى, 760ص.
6. أدب الشيعه
دكتر طه, عبدالحسين.
7. أدب الشيعه إلى نهايه القرن الثانى الهجرى
؟, مطبعة السادة: القاهره, 1968, چاپ چهارم.
8. ارمغان تشيّع
موسوى خراسانى, حسين, انتشارات جعفرى, مشهد, 1346ش, جيبى, 431ص.
9. الاسلام بين السنة والشيعه
الدفتر دار المدنى, هاشم و الزعبى, محمدعلى, دار الانصاف للتأليف والترجمه والنشر, بيروت, 1369ق.
10. اسلام در پرتو تشيّع
آل واعظ خراسانى, محمّدحسين, تهران, 1372, رقعى, 463ص.
11. الاسلام على ضوء التشيّع
خراسانى, محمّدحسين, تهران, 1333, در 2جلد.
كتاب (اسلام در پرتو تشيّع) ترجمه فارسى همين كتاب است)
12. اسلام و شيعه
غروى تبريزى, عبدالحسين, تبريز, 1363ش, رقعى, 136ص.
13. اسلام و تشيّع
حاج سيد ضياءالدين استرآبادى, چاپخانه محمّدعلى علمى, 1358ش, 783ص.
14. اسلام و عقايد شيعه يزد
ميرتقى مصطفى, 1353, 431ص.
15. اصول تشيّع
انصارى, زنجانى, 338ص.
مؤلف در اين كتاب به بررسى عقايد مذهب تشيّع پرداخته و به شبهات مخالفان پاسخ داده است.
16. اصول التشيّع
هاشم معروف الحسنى, دار القلم
17. الانتفاضات الشيعيه عبر التاريخ
هاشم معروف الحسنى, منشورات الرضى, قم, 1404ق, وزيرى, 527ص.
18. اين است آيين ما
كاشف الغطاء, محمّدحسين, مترجم: ناصر مكارم شيرازى, چاپخانه محمّدى علميّه, تبريز, چاپ اول 1346, وزيرى, 415ص.
اين كتاب ترجمه اى از (اصل الشيعه واصولها).
19. بشارة المصطفى لشيعة المرتضى
عمادالدين, الطبرى
اين كتاب در نجف به طبع رسيده است. مؤلف كتاب از اعلام قرن ششم هجرى است.
20. بين التصوف والتشيّع
هاشم معروف الحسنى, دار القلم
مؤلف در اين كتاب به نقد (الصلة بين التصوف والتشيّع) پرداخته است.
21. بين الشيعه واهل السنة
دنيا سليمان, وزارة الاوقاف, القاهره, بى تا.
22. تاريخ الاماميه واسلافهم من الشيعه
عبدالله, فياض, مؤسسة الأعلمى للمطبوعات, بيروت, چاپ سوم, 1406ق, وزيرى, 220ص.
اين كتاب در موضوع خود كم نظير است و به آن مرحوم سيّد محمّدباقر صدر مقدمه اى سى صفحه اى نوشته و درباره ارزش علمى كتاب نكاتى را آورده است.
23. تاريخ تشيّع در ايران از آغاز تا قرن هفتم هجرى
جعفريان, رسول, سازمان تبليغات اسلامى, 1368ش.
24. تاريخ الشيعه
مظفر, (شيخ) محمّدرضا, منشورات مكتبه بصيرتى, 279ص.
25. تاريخ شيعه و فرقه هاى اسلام تا قرن چهارم
دكتر مشكور, محمّدجواد, انتشارات اشراقى, چاپ چهارم, 1368ش, 312ص.
مؤلف كتاب (فرق الشيعه) را كه خود ترجمه كرده, در تأليف كتاب حاضر به عنوان متن پايه مد نظر گرفته است.
26. تأسيس الشيعه لعلوم الاسلام
سيد حسن الصدر, شركة النشر والطباعة العراقيه المحدوده, بغداد, 1370ق.
27. تحقيق كوتاه درباره شيعه
نورى, يحيى, انتشارات فراهانى, تهران, 1346, جيبى, 109ص.
28. تحقيقى كوتاه پيرامون رابطه تشيّع و ايران
جعفريان, رسول, جهاد دانشگاهى دانشگاه اصفهان, 1366ش.
29. تسليه الشيعه وتقويه الشريعه
ميرلوحى
نسخه خطى اين كتاب در كتابخانه آيةاللّه مرعشى نجفى در مجموعه شماره 3306 نگهدارى مى شود.
30. تشيّع shiism (انگليسى)
هانيس هالم, مركز مطالعات اسلامى, ادينبوره 1991م.
31. تشيّع در اندلس
محمود على مكى و عزالدين عمر موسى, مترجم: رسول جعفريان, انتشارات انصاريان, 1376ش, 109ص.
32. تشيّع در مسير تاريخ
دكتر جعفرى, سيّد حسين, مترجم: دكتر سيد محمّدتقى آيةاللّهى, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, 1359, وزيرى, 283ص.
اين كتاب از يك مقدمه و يازده فصل تشكيل شده و در آن از علل پيدايش تشيّع و سير تكوين آن در اسلام بحث شده است. در ضمن در اين كتاب بحث هاى زيبايى راجع به نهضت هاى شيعه موجود است.
33. تشيّع سرخ
دكتر شريعتى, على, مؤسسه ملى, 1356ش, 30ص.
34. تشيّع: سيرى در فرهنگ و تاريخ تشيّع
محبى, سعيد, مركز دائرةالمعارف تشيّع, 1373ش, وزيرى, 461ص.
35. التشيّع: عقيدة و تاريخ
الشيخ زكى حسن, انتشارات عاشورا, 1414ق, رقعى, 172ص.
اين كتاب در سه فصل: 1. المسلمون بين الاصالة والسيرة, 2. جذور العقيدة السنيه والشيعيه وراثيّة ام الهيّه, 3. الدواعى والأسباب لنشأة الشيعه والتشيّع, تدوين يافته است.
36. تشيّع مولود طبيعى اسلام
صدر, سيّد محمّدباقر, ترجمه و تحشيه: على حجتى كرمانى, كانون نشر و پژوهش هاى اسلامى, تهران, 1356ش, وزيرى, 184ص.
37. التشيّع: نشأته ومعالمه
هاشم الموسوى, مركز الغدير للدراسات الاسلاميه, 1414ق, وزيرى, 376ص.
38. التشيّع والاسلام
الصدر, سيد محمدباقر, دارالغدير, بيروت, 1973م.
39. تشيّع و تصوف
دكتر شيبى, مصطفى كامل, مترجم: عليرضا ذكاوتى, انتشارات اميركبير, تهران, 1359ش, وزيرى.
40. تشيّع يا مكتب نهايى انسان ها
اسلامى, قاسم, تهران, 1352ش, وزيرى, 358ص.
41. تعليمات جعفرى در اصول دين مقدس
؟, جامعه تعليمات اسلامى, تهران, 1350ش, 2ج, وزيرى.
42. ثمَّ اهتديتُ
محمّد التيجانى, السماوى, مؤسسة الفجر, لندن, وزيرى, 319ص.
43. جغرافياى تاريخى و انسانى شيعه در جهان اسلام
جعفريان, رسول, انتشارات انصاريان, قم, 1371ش, وزيرى, 214ص.
44. جهاد الشيعه
سميره مختار, الليثى, قم, 1363, وزيرى.
45. چرا مذهب تشيّع را اختيار كردم
شوشترى, محمدحسن, مرعشى, انتشارات صدر, تهران, 1349ش, رقعى, 424ص.
46. چرا شيعه شدم يا مناظره مستر جان احمد با علماى اسلامى
رازى, محمّد, انتشارات فراهانى, 1350ش, جيبى, 403ص.
47. چرا مذهب شيعه را انتخاب كردم
حقانى زنجانى, حسين, انتشارات اسلامى, تهران, 1351ش, جيبى, 240ص.
48. چگونه و چرا شيعه شدم
آقايانس, جواد, به اهتمام: رحمت الله مسيبى, تهران, 1352ش, جيبى, 367ص.
49. حديقه الشيعه
رضوى كاشانى, عبدالحيّ
نسخه خطى اين كتاب در كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 1124 موجود است.
50. حركات الشيعه المتطرفين وأثرهم فى الحياة الاجتماعيه والأدبيه لمدن العراق ابان العصر العباسى الاوّل
دكتر محمّد جابر, عبدالعال: قاهره, 1954م.
51. حزب الشيعه فى أدب العصر الأموى
دكتر ثريا عبدالفتاح, ملحس, الشركيه العالميه للكتاب, چاپ اوّل, 1990م, رقعى, 511ص.
52. حقيقة الشيعه الاثنى عشريه
اسعد وحيد, قاسم, رابطة اهل البيت(ع) الاسلاميه العالميه: لندن, چاپ اوّل, 1412ق, وزيرى, 146ص.
53. حمايت از حريم شيعه و ولايت
محلوجى, رضا, تهران, 1348ش, رقعى, 183ص.
54. الخوارج والشيعه
فلهوزن, يوليوس, مترجم: عبدالرحمن بَدَوى, وكالة المطبوعات: كويت, 1978م.
اين كتاب در اصل به زبان آلمانى نوشته شده است و در آن مباحث مفيدى راجع به جنبش هاى شيعى و چونايى ظهور خوارج آمده است.
55. الدرجات الرفيعه فى طبقات الشيعه
ابن معصوم, صدرالدين على بن احمد, المدنى, الحسينى.
اين كتاب با مقدمه محمد صادق بحرالعلوم در نجف به سال 1382ق به طبع رسيده است.
56. دور الشيعه فى تطور العراق السياسى الحديث
النفيسى, عبدالله فهد, منشورات دار مكه المكرمة, 1405ق, وزيرى, 228ص.
57. راه رستگارى يا مذهب شيعه جعفرى
خمسى, ابوالفضل, تهران, رقعى, 44ص.
58. الرسالة الاثناعشريه فى ردّ الصوفيه
محمد بن الحسن, الحرّ العاملى
نسخه خطى اين كتاب در موزه بريتانيا به شماره 260 و 23 Add موجود است.
59. روح التشيّع
شيخ عبدالله نعمه, دارالفكر اللبنانى, 1405ق, وزيرى, 512ص.
60. الروضة النضرة (طبقات اعلام الشيعه فى القرن الحادى عشر)
آغابزرگ تهرانى, مؤسسة فقه الشيعه, تهران.
61. ريشه شيعه و پايه هاى آن
كاشف الغطاء, محمدحسين, مترجم: عليرضا خسروانى, تهران, 1317ش, 182ص.
اين كتاب ترجمه (اصل الشيعه واصولها) مى باشد.
62. ريشه ها و جلوه هاى تشيّع و حوزه علميه اصفهان در طول تاريخ
مير حجت موحد ابطحى, دفتر تبليغات المهدى عج: اصفهان, 1418ق, 3ج.
63. سراج الشيعه فى آداب الشريعه
؟, تهران, 1374ق, وزيرى, 398ص.
64. سرّ تفوق شيعه در اسلام
عماد زاده, حسين, مكتب قرآن, تهران, 1353ش, وزيرى, 195ص.
65. سلوة الشيعه وقوّة الشريعه
ميرلوحى
نسخه خطى: 1. مكتبة آيةاللّه مرعشى نجفى,
شماره 4014
2. كتابخانه آيةاللّه گلپايگانى, مجموعه 1561.
نويسنده در اين كتاب به رد عقايد صوفيه پرداخته است.
66. السيادة العربيه والشيعه والاسرائيليات فى عهد بنى اميه
فان فلوتن, التعريب: حسن ابراهيم, مكتبة النهضة المصريه, القاهره, 1965م.
67. سيرى در تاريخ تشيّع
الهامى, داوود, انتشارات مكتب اسلام, 1375ش, وزيرى, 794ص.
68. الشيعه
صدر, محمّد صادق, مكتبة نينوى الحديثه, 1352ق, بغداد, وزيرى, 182ص.
69. شيعه
دكتر شريعتى (على), سحاب كتاب با همكارى حسينيّه ارشاد, خرداد 1358ش, 246ص.
70. شيعه
ردلف, اشتروتمان
كتاب به زبان آلمانى است.
71. الشيعه الاثنى عشريه: بيانان لخصائصها الدينيه من العصر المغولي
رودلف اشتروتمان, لايپزيگ, 1926.
كتاب به زبان آلمانى نگارش يافته است.
72. الشيعه بين الحقائق والأوهام
سيد محسن امين, مؤسسة الأعلمى للمطبوعات, بيروت 1397ق, وزيرى, 466ص.
اين كتاب در ردّ (الوشيعه) موسى جاراللّه نوشته شده است.
73. الشيعه بين الاشاعره والمعتزله
هاشم معروف الحسنى, دارالقلم
74. شيعه چه مى گويد
سراج انصارى, مهدى, تهران, 1327ش, رقعى, 398ص.
اين كتاب يك بار نيز با اصلاحات و حواشى سيد هادى خسروشاهى در تبريز چاپ شده است.
75. شيعه در اسلام
موسوى سبط, موسى, تهران, 1329ش, رقعى, 133ص; و كتابخانه مدرسه چهلستون مسجد جامع تهران, 1400ق, چاپ دوم, 208ص.
به اين كتاب حسن سعيد مقدمه مفيد و پر طمطراقى نوشته است.
76. شيعه على
صادقى اردستانى, احمد, نشر جواديه يزد, 1355ش.
اين كتاب فاقد صفحه شمار است.
77. الشيعه والحاكمون
مغنيّه, محمدجواد, المكتبة الأهليه, بيروت.
78. الشيعه فى موكب التاريخ
سبحانى, شيخ جعفر, معاونية شؤون التعليم والبحوث, چاپ اول, 1413ق, 140ص.
79. الشيعه فى الميزان
مغنيه, محمدجواد, دار التعارف للمطبوعات, بيروت, 1399ق, وزيرى, 480 .
80. شيعه كيست و تشيّع چيست؟
مغنيّه, محمّدجواد, مترجم: على اكبر كسمايى, انتشارات اقبال, 1344ش, 169ص.
81. الشيعه والامامة
المظفر, محمدحسين, دار المهاجر, بيروت, بى تا.
82. شيعه و تشيّع
مغنيّه, محمّدجواد, مترجم: شمس الدين مرعشى, مجمع ذخائر اسلامى, تهران, 1356, 378ص.
83. الشيعه وحجتهم فى التشيّع
الشيخ محمّد مرعى الامين, الانطاكى
84. شيعيان مبارزان راه خدا
رابين, رايت, مترجم: على انديشه, نشر قومس, 1372ش, وزيرى, 179ص.
85. صفات الشيعه وفضائل الشيعه شيخ صدوق
ابوجعفر محمّد, ابن بابويه قمى, تهران, 1381ق, وزيرى, 88 «93ص.
اين كتاب به قلم حسين فشاهى ترجمه شده و در هامش كتاب به چاپ رسيده است.
86. صفحه اى از تاريخ سياسى اسلام به انضمام رساله تحقيقى رافضيان چه كسانند؟ يك داورى بين شيعه و سنى
عزمى, خليل, مترجم: عليرضا خسروانى, تهران, كى استوان, 1334ش, رقعى, 20«87«827ص.
87. الصلة بين التصوف والتشيّع
الشيبى, كامل مصطفى
اولين چاپ اين كتاب در 2 جلد در بغداد به سال 1963م, صورت گرفته است.
88. ظهور شيعه
طباطبايى, علامه سيّد محمّدحسين, نشر شريعت, 1338ش, وزيرى, 152ص.
كتاب حاضر مجموعه مصاحبه هاى معظم له با هانرى كربن فيلسوف و ايران شناس معروف فرانسوى مى باشد.
89. عقائد الاماميه
مظفر, محمّدرضا, مطبعة نور الأمل, 1381ق, 14«126ص.
اين كتاب در پنج فصل و يك مقدمه تدوين شده است. دكتر حامد حفنى داود يك مقدمه ممتع و مفيد بر اين كتاب نوشته كه فوق العاده قابل استفاده است.
90. عقائد الشيعه
نيّر بروجردى, تهران, اسلاميه, 1338ش, خشتى, 131ص.
91. عقيدة الشيعه
دونالدسن, دوايت, التعريب, ع.م, مصر, 1946م.
92. عقيده الشيعه الاماميه
هاشم معروف الحسنى, دارالقلم
93. عقيدة الشيعه فى الامامية
شريعتى اصفهانى, محمدباقر, قم, 1397ق, وزيرى, 5 «296ص.
94. على و شيعيانش
نجم الدين, شريف, مترجم: على كرمى مهر.
اين كتاب ترجمه اى است از (على و الشيعه).
95. فرق الشيعه
ابومحمّد, النوبختى, دارالاضواء, بيروت, چاپ دوم, 1984م.
96 . الفرقه الناجيه
شيخ ابراهيم قطيفى, با مقدمه حبيب آل جميع, مؤسسة البقيع لاحياء التراث, 1420ق, وزيرى.
97 . فضائل الشيعه
اين كتاب از مؤلفى ناشناس است كه كتابش را به نام طهماسبِ صفوى نوشته است. نسخه خطى كتاب در مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى موجود است.
98 . الفكر السلفى عند الشيعه الاماميه
على حسين, الجابرى, مؤسسة احياء التراث الاسلامى, 1977م.
99 . الفكر الشيعى
؟, مكتبة النهضة, بغداد, 1966م.
100 . كتاب ايمان براى كمال انسان و عقايد شيعه اماميه اثنى عشريه
استرآبادى, ضياءالدين, نثر مصطفوى, تهران, 1353ش, 256ص.
101 . كتابشناسى اصول فقه شيعه
مهدى مهريزى, دبيرخانه كنگره جهانى شيخ مرتضى انصارى, 1373ش, رقعى, 208ص.
102 . كلام شيعه
آنتز, پتر
اين كتاب به زبان آلمانى نگارش يافته و در حقيقت پايان نامه دكترى نويسنده مى باشد و در سال 1971م به طبع رسيده است.
103 . گروه رستگاران يا فرقه ناجيه
موسوى, محمد, انتشارات صدوق, 1384ق, وزيرى, 640ص.
104 . گفتار شيعه در اصول و فروع
؟, انتشارات شمس, تهران, 1383ق, وزيرى, 456ص.
105 . گفتگوى يك دانشمند شيعى با يك عالم سنى
علم الهدى, مرتضى, دانشگاه تهران, 1348ش, 2ج, وزيرى.
اين كتاب را دكتر ابوالقاسم گرجى تصحيح كرده و با مقدمه و تعليقات خود به چاپ رسانده است.
106 . لماذا اخترت مذهب الشيعه: مذهب اهل البيت(ع)
شيخ مرعى امين انطاكى, مؤسسه الاعلمى للمطبوعات, بيروت, بى تا, 327ص.
در اين كتاب كه يك زندگينامه خودنوشت است, ابتدا مؤلف اطلاعاتى از زندگى خود به دست داده و سپس استبصار خود را باز مى نماياند.
107 . مبانى تفكر شيعه
مظفر, شيخ محمدرضا, مترجم: دكتر جمال موسوى, كتابخانه بزرگ اسلامى, بى تا, 230ص.
اين كتاب ترجمه اى است از (عقائد الاماميه)
108 . مبانى دينى و مذهب شيعه
نجفى حسينى, احمد, قم, 1350ش, رقعى, 105ص.
109 . مذهب تشيّع و آرمان هاى ملى ايران
حقوقى, عسگر, تهران, 1353ش, وزيرى, 144ص.
110 . مذهب شيعه و منشأ آن (بنگالى)
آقا احمد, على احمد.
اين كتاب در 1892م به طبع رسيده است.
111 . مسائل اقتصادى از ديدگاه تشيّع
مظفر, محمدرضا, مترجم: محمّد محمّدى اشتهارى, قم, 1355ش.
112 . مسئوليت شيعه بودن
(دكتر) شريعتى, على, حسينيه ارشاد, 1352ش, 44ص.
113 . مسار الشيعه
شيخ مفيد م/413ق
نسخه خطى اين كتاب در مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى موجود است.
114 . معنويت تشيّع و 22مقاله ديگر
(علامه) طباطبايى, محمّدحسين, انتشارات انديشه, تهران, 1356ش, 288ص.
115 . مكتب تشيّع در سير تاريخ
خراسانى, حسين, نشر محمّدى, تهران, 1341ش, رقعى, 227ص.
116 . منابع انديشه مذهبى شيعه
شيروانى, على, انتشارات شفق, قم, 1373ش, وزيرى, 176ص.
117 . منطق شيعه در كنگره ها و مجامع علمى
سبحانى, آيةاللّه شيخ جعفر, انتشارات مكتب اسلام, 1376ش, 212ص.
118 . مؤنس الشيعه
مدرسى, عبدالكريم,تهران, 1388ق, 125ص.
119 . نامه شيعيان
حسن احقاقى اسكويى, حائرى, مشهد, 1333ش, 213ص.
120 . النواقض لبنيان الرواقض
ميرزا مخدوم, محمّد [يا] اشرف بن عبدالباقى
نسخه خطى كتاب در موزه بريتانيا در شماره 7991. or نگهدارى مى شود.
121 . الوشيعه فى ردّ الشيعه
موسى جاراللّه
اين كتاب بارها از طرف علماى شيعه مورد نقد قرار گرفته است.
122 . وظايف الشيعه فى زمن الغيبه
حسينى, س.ا, نشر موسوى, اصفهان, 1351ش, جيبى, 48ص.
123 . هويّة التشيّع
دكتر وائلى, شيخ احمد, مؤسسه اهل البيت(ع), بيروت, 1981م, 224ص.پي نوشت : 1. القاموس المحيط, ماده (شاع). 2. ابومخنف, مقتل الامام أبى عبدالله الحسين(ع), 1960, ص1. 3. نصر بن مزاحم, وقعة صفين, 1365ق, ص7. 4. مسعودى, على بن الحسين, نجف, ص121. 5. اشعرى, مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلين, 1950م, ج1, ص65. 6. شهرستانى, الملل و النحل, 1956, ج1, ص131. 7. شيخ طوسى, تلخيص الشافى, 1963, ج2, ص56 و57. 8. همان, ص46. 9. پيشين, ج1, ص133. 10. همان, ص135. 11. شهرستانى, پيشين, ج1, ص42. 12. اشعرى, سعد بن عبدالله, المقالات والفرق, 1963, ص37. 13. ابن حزم, الفصل فى الملل والأهواء والنحل, بغداد, ج2, ص113. 14. شيبى, كامل مصطفى, الصلة بين التصوف والتشيّع, 1963, ج1, ص10ـ11. 15. فرق الشيعه, 1931, ص15. 16. علل الشرايع, 1963, ص156. 17. ديلمى, ارشاد القلوب, 1381, ج1, ص193. 18. كاشف الغطاء, اصل الشيعه واصولها, بيروت, ص90. 19. طبرى, تاريخ 1938, ج2, ص444. 20. يعقوبى, التاريخ, 1358ق, ج2, ص103. 21. ابن النديم, الفهرست, قاهره, ص263. 22. فلهاوزن, الخوارج والشيعه, ت: عبدالرحمن بَدَوى, 1958, ص141. 23. دابليو, ام, وات, اسلام و همبستگى جامعه, 1961, ص104. 24. طبرى, پيشين, ج4, ص46. 25. القمى, علل الشرائع, 1963, ص159.
اخبار
درگذشتگانآيةاللّه رفيعى
آيةاللّه حاج شيخ محمدباقر رفيعى كرهرودى, امام جمعه شهر رى و يكى از فضلاى حوزه علميه قم بود.
فقيد بزرگوار در 20 شعبان المعظم 1335ق (1295ش) در كَرَهرودِ اراك به دنيا آمد و پدرش مرحوم حاج على اكبر كرهرودى از بزرگان و خيّرين منطقه بود. وى پس از كودكى, در مدرسه حاج محمد ابراهيم اراك ادبيات و سطوح عاليه را نزد اساتيدى چون حضرات آيات: شيخ محمد سلطان العلماء (رسائل و مكاسب), آقا سيد محسن غروى اراكى (كفايه), آقا سيد كاظم گلپايگانى (شرح منظومه) فرا گرفت. سپس در سال 1355ق به حوزه علميه قم مهاجرت كرد و اندكى (9 ماه) در درس آيةاللّه العظمى حايرى و پس از درگذشت استاد, به درس هاى فقه و اصول آيةاللّه سيد محمد حجت كوهكمرى و درس اسفار حضرت امام خمينى حاضر شد و مبانى علمى اش را استوار ساخت. با ورود آيةاللّه العظمى بروجردى به قم در سال 1364ق (1324ش) به درس هاى معظم له حاضر شد و بهره هاى فراوان برد. سپس به تبليغ دين و ترويج مذهب پرداخت و در اين راستا زمانى چند به دستور مرحوم آيةاللّه العظمى گلپايگانى در شهرهاى آشتيان, ماهشهر, مسجد سليمان و شهررى سكونت گزيد و زندگى خود را به اقامه جماعت و تفسير قرآن و بيان احكام شرع و مبارزه با مفاسد رژيم پهلوى سپرى ساخت و در اين راه متحمل اذيت هاى گوناگون شد تا آنجا كه ساواك وى را از شهر مسجدسليمان اخراج كرد و به قم فرستاد.
پس از پيروزى انقلاب اسلامى, به حكم حضرت امام به سمَت امامت جمعه و مديريت حوزه علميه شهررى برگزيده شد و تا زمانى كه از نعمت سلامتى و توانايى برخوردار بود, به گره گشايى از كار مردم و تدريس و تربيت شاگردان (در مدرسه برهانيه) اقامه جمعه و جماعت (در مسجدجامع حرم حضرت عبدالعظيم) مى پرداخت.
از آثار وى: تقريرات درس فقه و اصول مرحوم آيةاللّه حجت را مى توان نام برد.
وى, در روز سه شنبه 13 آذر 1380ش (18 رمضان 1422ق) در 85 سالگى چشم از جهان فرو بست و پيكر پاكش پس از تشييع باشكوه و نماز حجةالاسلام درّى نجف آبادى بر آن, در حرم مظهر حضرت عبدالعظيم حسنى(ع) به خاك سپرده شد.
*
استاد قربانى
استاد دانشمند مرحوم آقاى ابوالقاسم قربانى, يكى از عالمان و مورّخان و صاحب نظران علم رياضى به شمار مى رفت. فقيد سعيد در سال 1330ق (1290ش) زاده شد و تحصيلات كلاسيك خود را در دبيرستان سن لوئى تهران نزد پرفسور محسن هشترودى و هم در مدرسه عالى رياضيات نزد دكتر غلامحسين مصاحب فراگرفت و در علم هندسه و جبر و مثلثات و رياضيات به مقامى عالى دست يافت و بيش تر كتاب هاى رياضيات دوره دبيرستان را با همكارى استاد حسن صفارى تأليف نمود. وى در روز يك شنبه 4آذرماه 1380ش (9رمضان 1422ق) در 90 سالگى درگذشت.
آثار وى عبارتند از:
1. بيرونى نامه: شرح احوال و آثار و افكار ابوريحان بيرونى. كتاب سال 1375ش.
2. دو رياضى دان ايرانى: شرح احوال و آثار كمال الدين فارسى و ملا محمدباقر يزدى.
3. رياضى دانان ايرانى از خوارزمى تا ابن سينا.
4. زندگينامه رياضيدانان دوره اسلامى (قرن 3 تا11ق).
5. فارسى نامه: شرح حال و آثار و افكار كمال الدين فارسى.
6. كاشانى نامه: شرح حال و آثار و افكار غياث الدين جمشيد كاشانى.
7. نسوى نامه. شرح حال و آثار على بن احمد نسوى.
8. هندسه فضايى (با همكارى استاد حسن صفارى).
9. نه مقاله هندسه (با همكارى آقاى صفارى).
10. هندسه دوره دبيرستان (با همكارى آقاى صفارى).
11. روش حل مسائل هندسه (با همكارى استاد صفارى).
12. حل المسائل هندسه (با همكارى آقاى صفارى).
13. جبر ـ دوره دبيرستان ـ (با همكارى استاد صفارى).
14. جداول لگاريتم پنج اعشارى (با همكارى استاد صفارى).
15. جدول هاى لگاريتم دپوئى.
16. حساب استدلالى (با همكارى استاد صفارى).
17. حساب دبستان (با همكارى استاد صفارى).
18. حل المسائل جبر (با همكارى استاد صفارى).
19. متمّم حساب (با همكارى استاد صفارى).
20. مثلثات (با همكارى استاد صفارى).
21. مخروطات (با همكارى استاد صفارى).
22. آشتى با رياضيات.
23. تحقيق استخراج الاوتار, نوشته ابوريحان بيرونى.
24. تحقيق تذكرة الاحباب فى بيان التحاسب, نوشته كمال الدين فارسى.
25. حساب و جبر.
26. حل المسائل حساب استدلالى.
27. حل المسائل مكانيك.
28. خلاصه هندسه به زبان ساده.
29. خودآموز جبر.
30. رسم فنّى.
31. صد مسأله جبر.
32. متمم هندسه مسطّحه.
33. مثلث ها, ترجمه كتاب هنرى نيلى.
34. مقدمات رياضى.
35. هندسه ترسيمى و رقومى, ترجمه كتاب ا. چاكه. آيةاللّه مدرّسى يزدى
حضرت آيةاللّه آقاى حاج سيد محمدعلى مدرسى طباطبايى يزدى, يكى از علما و فقهاى حوزه علميه قم به شمار مى رفت.
فقيد سعيد در شب جمعه اوّل جمادى الاول 1358ق (1318ش) در نجف اشرف, در بيت علم و تقوا و فضيلت زاده شد. پدر بزرگوارش مرحوم آيةاللّه حاج سيد يحيى يزدى (1322ـ 1383ق) از شاگردان آيات عظام: حايرى يزدى, ميرزاى نائينى, آقا ضياء عراقى و سيد ابوالحسن اصفهانى و نويسنده كتاب هايى همچون: آيات الاحكام, قاعده لاضرر, منجزّات مريض و توضيح المسائل بود و از اساتيد معروف حوزه علميه نجف به شمار مى رفت.
آن مرحوم, در دامان پدر بزرگوارش باليد و پس از كودكى, به مكتبخانه رفت و در مدّت چهار سال قرآن و گلستان و نصاب و ديگر كتاب ها را فراگرفت. در يازده سالگى به تحصيل علوم دينى پرداخت و در خدمت والد معظّم خويش و دامادشان مرحوم آقاى حاج سيد محمدباقر مدرسى ادبيات را آموخت. سپس سطوح متوسط و عالى را در محضر حضرات آقايان: شيخ على اصغر اراكى, سيد مرتضى خلخالى, شيخ غلامرضا باقرى نجف آبادى (خيارات مكاسب) و پدر عالى قدرش (كفاية الاصول) فراگرفت و پس از آن به درس خارج آيات عظام: سيد محمود شاهرودى (اصول) و سيد يحيى مدرسى يزدى (فقه و اصول) و پس از درگذشت پدرش در 16 صفر 1383ق, به درس حضرات آيات: ميرزا حسن بجنوردى (اصول), ميرزا باقر زنجانى و سيد محسن حكيم (فقه) حاضر شد و بهره هاى فراوان برد و مبانى علمى اش را استوار ساخت و همزمان به تدريس سطوح عاليه و خارج فقه پرداخت. در سال 1401ق (1361ش) از نجف اشرف, به حوزه علميه قم آمد و به تدريس خارج فقه و اصول پرداخت.
فقيد سعيد, خلقى خوش و دستى گشاده داشت و تواضع و فروتنى در رفتارش نمايان بود. وى در دوران جنگ تحميلى, بارها به جبهه هاى حق و يارى رزمندگان اسلام شتافت.
آثار چاپ شده معظّم له عبارتند از:
1. توضيح المسائل
2. مناسك حج (مفصّل و مختصر)
3. حاشيه بر عروةالوثقى
4. المضاربة فى الاسلام
5. الشركة فى الاسلام
و آثار مخطوط او هم عبارت است از:
6. الزكاة فى الاسلام
7. المساقات فى الاسلام
8. المزارعة فى الاسلام
9. الضمان فى الاسلام
10. الاجارة فى الاسلام
سرانجام آن عالم بزرگوار در اثر سكته مغزى, در 62سالگى, در روز سه شنبه 20شعبان المعظم 1422ق (15آبان 1380ش) بدرود حيات گفت و پيكر پاكش روز پنجشنبه پس از تشييع و نماز برادرش آيةاللّه سيد عباس مدرسى بر آن, در مسجد طباطبايى حرم حضرت معصومه ـ سلام الله عليها ـ به خاك سپرده شد. ناصرالدين انصارى دكتر محمد آبادى باويل
روز سه شنبه 13آذرماه, استاد بزرگوار جناب آقاى دكتر محمد آبادى باويل پس از تحمل يك دوره بيمارى جانكاه از عذاب هستى رست. و فرداى همان روز كه مصادف با روز ضربت خوردن پيشواى آزادگان جهان بود در وادى رحمت تبريز ـ بخش انديشمندان و دانشوران ـ آرميد.
استاد به سال 1307 خورشيدى در روستاى باويل شهرستان اسكو ديده به جهان گشود و تحصيلات ابتدايى را در زادگاه خويش گذراند و پس از اتمام دوره ابتدايى, معلم دانش آموزان زادگاه خويش شد.
همزمان با تدريس در مدارس آن ديار, تلاش و كوشش پيوسته استاد در دانش اندوزى در حوزه و دانشگاه از او دانشمندى بى بديل و فرهيخته اى فرزانه ساخت تا پس از 20 سال تدريس در مدارس اسكو و شبستر و تبريز با پيشنهاد و صوابديد استاد منوچهر مرتضوى به دانشگاه تبريز منتقل شد و تا سال 1358 ـ سال بازنشستگى ـ تعليم و تربيت تشنگان علم و معرفت را به عهده داشت. بعد از انقلاب اسلامى استاد تا سال 66 در دانشگاه آزاد تبريز و سال 67 تا 78 در دانشگاه آزاد تهران و كرج و دانشگاه علامه طباطبايى به تعليم و تدريس مشغول بود تا اينكه در پى عارضه بيمارى سرطان به ديار باقى شتافت, و جامعه فرهنگى ايران و تبريز را از فيض و بركت وجود خود محروم ساخت.
از استاد سه كتاب ارزشمند و ماندگار به يادگار مانده است:
1. ظرائف و طرائف كه حدود پنج سال از عمر با بركت استاد, به تدوين آن صرف شد و از طرف انجمن استادان زبان و ادبيات فارسى با مقدمه استاد دكتر مهدى محقق به چاپ رسيد.
2. ديوان مجيدالدين بيلقانى (تصحيح و تحشيه) كه رساله دكترى ايشان در دانشگاه تهران بود و با صوابديد حضرت استاد مرتضوى در سلسله انتشارات مؤسسه تاريخ و فرهنگ ايران (دانشگاه تبريز) به چاپ رسيد.
3. آيين ها در شاهنامه كه در سال 1350 از طرف دانشگاه تبريز چاپ شد.
از وى مقالاتى در مجلات علمى ـ فرهنگى به چاپ رسيده است.
آثار چاپ نشده استاد ـ تا آن جا كه بنده اطلاع دارد ـ مجموعه اشعار ايشان است و حواشى و يادداشت هايى كه در هامش كتاب هايشان هست.
صرف نظر از علم و دانش وى كه در كمتر كسى آن را ديده ام خاكسارى و فروتنى, نيك نهادى, نيك انديشى, نجابت و مهربانى, وفادارى به پيمان دوستى ها, خيرخواهى و دست گيرى از شاگردانش, نيك محضرى و حسن معاشرت از ويژگى هايى است كه در دوران نزديك به سى سال دوستى و همدمى از او به ياد دارم و اميدوارم پروردگار مهربان به پاس اين خصال نيك و به خاطر شهيد سعيد اين ماه او را در جوار رحمت خويش جاى دهد و خانواده محترم و دوستدارانش را در فقدان او صبر و شكيبايى عنايت فرمايد.
خداوندا به درگاه عطابخش تو (آبادى)
به اميد نياز آمد, به نوميدى مگردانش
آخرين غزل استاد به يادگار در اين جا درج مى شود:
ما مرگ را به نوبت فردا نشسته ايم
بار سفر به دوش مهيا نشسته ايم
ياران همه يكايك از اين خانه رفته اند
دردا كه ما به ماتم آنها نشسته ايم
ما را زمان به گوشه عزلت نشانده است
چون راهبى به صومعه تنها نشسته ايم
از بيم ته كشيدن دريا سرشك ريز
چون غمخورك به ساحل دريا نشسته ايم
پرسند اگر به گوشه صحرا چه مى كنى
گويم براى ديدن ليلى نشسته ايم
عمرى است در رهش به تمناى يك نگاه
گمنام و بى نشان به تماشا نشسته ايم
سوداى خام بين چو عجوزى به ده كلاف
خواهان يوسفيم و به سودا نشسته ايم
از بيم حادثات شب تيره چون قطا
بيرون ز آشيانه به صحرا نشسته ايم
در جستجوى گوهر گم گشته شباب
با قامتى خميده بدين جا نشسته ايم
نوبت نشين مرگ نه تنها تويى كه ما
(آباديا) به نوبت فردا نشسته ايم
دكتر اسماعيل تاج بخش
اخبار فرهنگىمراسم انتخاب سومين دوره كتاب (سال ولايت)
سومين دوره انتخاب كتاب سال ولايت روز پنجشنبه (هفدهم آبان 1380) در شهر رى برگزار شد. ابتدا دبير ستاد حجةالاسلام والمسلمين جناب آقاى مهدوى راد ضمن خوش آمدگويى به حاضران گزارشى از كم و كيف و نحوه انتخاب آثارى كه به دبيرخانه ستاد رسيده, ارائه كرد. سپس جناب آقاى رمضانپور معاون فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى و وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى جناب آقاى مسجد جامعى و آيةاللّه سبحانى به ترتيب سخنرانى كردند.
در انتها بيانيه هيأت داوران قرائت شد. در بخشى از بيانيه چنين آمده است:
دوره كتاب سال ولايت به بررسى و گزينش آثارى اختصاص يافت كه در سال 1379 درباره موضوع ولايت اهل بيت اعم از تاريخ, سيره و مباحث كلامى و حديثى و غيره, در ايران و بلاد اسلامى و كشورهاى ديگر به صورت تأليف, ترجمه و تحقيق به زبان هاى مختلف انتشار يافته اند. مؤسسه فرهنگى دارالحديث با همكارى معاونت امور فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, اجراى اين اقدام خير را از طريق دبيرخانه كتاب سال ولايت بر عهده داشتند. استادان و بزرگوارانى از حوزه علميه قم, تهران و دانشگاه هاى ايران در مراحل مختلف كار مشاركت و نظارت داشتند. در گزينش اوليه, علاوه بر بررسى فهرست كتاب هاى منتشره در داخل ايران, فراخوان ارسال كتاب, از داخل و خارج كشور, از طريق رسانه ها و ارتباطات الكترونيكى اعلام و با مراكز پژوهشى داخل و خارج كشور و نمايندگى هاى فرهنگى ايران در كشورهاى مختلف مكاتبه شد و خوشبختانه با استقبال و پاسخ مثبت همراه بود و به ويژه كتاب هاى ارزشمندى از طريق نمايندگى هاى فرهنگى ايران در سوريه, لبنان, سودان و روسيه به دبيرخانه رسيد. از مجموع آثار منتشره در فاصله زمانى مذكور, بيش از 40 اثر در مرحله نخست برگزيده شد كه پس از دريافت آراى اختصاصى داوران و بررسى آنها در جلسات هيأت داوران و داورى نهايى, 6 اثر به عنوان اثر برگزيده و 3 اثر به عنوان اثر تشويقى به شرح ذيل انتخاب شد:
1. در موضوع ولايت و امامت, بر پايه احاديث و روايات كتب عامه, كتاب ملحقات احقاق الحق كه با همت, هدايت و نظارت فقيه خدمتگزار مرحوم آيةاللّه سيد شهاب الدين مرعشى تأليف شده است, به عنوان اثر برگزيده.
2. در موضوع ولايت و امامت, تحقيق محتواى خطبه غدير در منابع عامه, كتاب نور الامير فى تثبيت خطبة الغدير تأليف حجة الاسلام آقاى امير تقدمى معصومى به عنوان اثر برگزيده.
3. در موضوع امامان اهل بيت, كتاب عالمانه تاريخ امام حسين(ع), تأليف خانم ها اكرم موسوى, اعظم قادر سُهى و اعظم فخر به عنوان اثر برگزيده.
4. در موضوع احاديث مهدوى تحقيق عالمانه كتاب منتخب الانوار المضيئة زير نظر حضرت حجة الاسلام والمسلمين جناب آقاى سيد عبدالهادى رفيعى پور اصفهانى, مدير مؤسسه امام هادى(ع) به عنوان تحقيق برگزيده.
5. در موضوع آثار اصحاب امامان, كتاب مُسند ابى حمزه ثمالى تحقيق و تأليف جناب آقاى عبدالرزاق حرزالدين به عنوان اثر برگزيده.
6. در موضوع اشعار اصحاب امير مؤمنان(ع), كتاب ارزشمند سلسلة دواوين اصحاب اميرالمؤمنين تحقيق و تدوين حجة الاسلام جناب آقاى فيض العطار به عنوان اثر برگزيده.
7. در موضوع مناقب اهل بيت در آثار عالمان اهل سنت, تحقيق محققانه كتاب مطالب السئول توسط حجة الاسلام جناب آقاى ماجد العطيّه به عنوان اثر تشويقى.
8. در موضوع تاريخ عاشورا كتاب تحليلى و مستند مع الركب الحسينى تأليف حضرات آقايان حجة الاسلام والمسلمين نجم الدين طبسى و حجة الاسلام على الشاوى به عنوان اثر تشويقى.
9. در موضوع اشعار علوى كتاب غديريه ها گردآورى حجة الاسلام آقاى محمد صحتى سردرودى به عنوان اثر تشويقى.
همچنين از ميان آثار منتشره براى كودكان و نوجوانان, هيأت داوران, كتاب امام على و پرنده, تأليف خانم نورى ايجادى را به عنوان اثر تشويقى برگزيد.
در سال امام على(ع) بيش از 40 ويژه نامه از نشريات علمى و فرهنگى به آن امام هُمام اختصاص يافت. كه بنا به رأى هيأت داوران سه ويژه نامه به عنوان ويژه نامه برتر, انتخاب شدند:
1. ويژه نامه مجله حكومت اسلامى, فصلنامه دبيرخانه مجلس خبرگان به مديرمسئولى حضرت آيةاللّه ابراهيم امينى.
2. ويژه نامه مجله فرهنگ, فصلنامه پژوهشگاه علوم انسانى, به مديرمسئولى جناب آقاى دكتر مهدى گلشنى.
3. ويژه نامه مجله آينه پژوهش, دو ماهنامه نقد و معرفى كتاب, كتاب شناسى و اطلاع رسانيِ دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم, به مديرمسئولى حضرت حجة الاسلام والمسلمين حاج شيخ محمد جعفرى گيلانى. همچنين هيأت داوران از ميان نويسندگانى كه در موضوع امامت و ولايت به تأليف كتاب هاى ارزشمند پرداخته اند, نويسنده توانا جناب آقاى مصطفى دلشاد تهرانى را به دليل كثرت آثار سودمند ـ درباره على(ع) در سالى كه به نام آن بزرگوار بوده است ـ شايسته تكريم مى داند. همچنين بنابر رأى هيأت داوران, از ميان مؤسسات انتشاراتى در موضوع ولايت, كه با چاپ و نشر كتاب هاى ارزشمند سهمى درخور ذكر در معارف علوى دارند, (مؤسسه انتشارات دليل) به مديريت جناب آقاى تيمور افغانى را شايسته تقدير مى داند. آينه پژوهش مجله جامعة الدراسات القرآنيه
مجله انجمن پژوهش هاى قرآنىJournal of the Society for Quranic Studies (JSOS)اين مجله نخستين نشريه علمى و آكادميك قرآنى به زبان انگليسى است كه تماماً به صورت الكترونيكى بر روى اينترنت قرار داده شده است. شماره نخست اين مجله در ماه هاى پايانى سال 2001 ميلادى بر روى اينترنت منتشر شده و دست اندركاران مجله پيش بينى كرده اند كه در آينده اى نزديك بتوانند اين اثر را به صورت چاپى نيز عرضه كنند. صاحب امتياز اين مجله, مؤسسه اى غيرانتفاعى و خصوصى به نام (انجمن مطالعات قرآنى) (SQS) است.
ويژگى هاى خاص اين مجله كه از سوى هيئت تحريريه آن مصوب و اجرا مى شود, از اين قرار است:
الف. اين مجله عميقاً به الهى بودن منشأ قرآن اعتقاد دارد و تنها مقالاتى را به انتشار مى رساند كه اين اعتقاد اصيل اسلامى را پذيرفته باشند. هدف مجله عبارت است از خدمت به قرآن و مؤمنان به قرآن از طريق مطالعه و پژوهش در وجوه مختلف اين كتاب آسمانى. از اين شرط مهم كه بگذريم, دست اندركاران مجله صفحات اينترنتى مجله خود را به روى تمامى فرق و مذاهب اسلامى گشوده اند, تا هريك از منظر خود پژوهش ها و آراى قرآنى خويش را از اين راه به اطلاع مسلمانان جهان برسانند.
ب. اين مجله نخستين مجله الكترونيكى ويژه مباحث قرآنى است. اينترنت اين مجله را به اقصا نقاط جهان مى رساند و از اين جهت, مجله در دسترس خوانندگان وسيع ترى قرار مى يگرد.
ج. مجله انجمن پژوهش هاى قرآنى رايگان است و هيچ يك از خوانندگان اينترنتى مجله موظف به پرداخت وجه اشتراكى نخواهند بود.
د. حوزه هاى كارى و موضوعات مطروحه در اين مجله عبارتند از:
تفسير قرآن; قرائت قرآن; قرائات قرآن; مخطوطات قرآنى; وجوه زبانى, علمى, تاريخى و اعجازآميز قرآن; ترجمه قرآن; برخورد قرآن با ديگر متون مذهبى غير اسلامى.
هيئت تحريريه اين مجله اكثراً از دانشمندان مصرى تحصيل كرده در الازهر و برخى دانشگاه هاى اروپايى مانند دانشگاه ليدن (هلند) هستند. اسامى ايشان عبارتند از:
دكتر لوى فتوحى (سردبير) Louay Fatoohi; دكتر شيخ عبدالمعبود Shaikh Abdul Mabud; دكتر شتا الدرغازلى Shetha Al-Dargazelli; دكتر نورالدين دوركى Niiruddeen Durkee; دكتر هاوارد هال Haward Hall; دكتر رقيه وارث مقصود Ruqaiyyah Waris Maqsood
آدرس اينترنتى مجله چنين است:http: WWW. quranic-studies. com/jsqs/نخستين شماره از اين مجله حاوى 3مقاله و دو معرفى كتاب, در سال 2001 ميلادى بر روى اينترنت قرار گرفته است. عناوين اين سه مقاله بدين قرار است:
1. بررسى فتواى رشيدرضا در باب ترجمه قرآن (مقاله بسيار خوبى است) (22ص).
2. بررسى فقه اللغوى واژه هاى نصارا و انجيل در قرآن و لوازم تاريخى آن ها (13ص).
3. گفتمان اسلامى در آغاز قرن بيستم, راجع به موضوع ترجمه قرآن (10ص).
نويسنده مقاله اول و سوم يك نفر است و مقاله دوم مشتركاً از سوى دو نويسنده تأليف شده است.
پاره اى از اين مقالات به صورت PDF و پاره اى به صورت HTML قابل دريافت است. مرتضى كريمى نيا
فهرست موضوعى سال دوازدهم
نمايه حاضر شامل نام نويسندگان, عنوان مقاله ها, شماره مجله و شماره صفحه است. اين نمايه براساس ترتيب سرفصل هاى مجله و الفباى نام نويسندگان تنظيم شده است. نخستين شماره در برابر هر مدخل, شماره مجله و شماره دوم, شماره صفحه است. مقاله
احمدوند عباس. گزارشى كوتاه از چاپ و نشر قرآن كريم در غرب. 69:2
باخمن پيتر/ فاطمه تهامى. تفسيرى عرفانى از قرآن. 68:20
باغستانى اسماعيل. عناصر سازنده و تناقضات انديشه غزّالى. 69:8
جعفريان رسول. درباره منابعِ تاريخ عاشورا. 72ـ71:41
جميل آشور محمّدصالح و عبدالستار چودرى/ احمد شعبانى و محمود تفقدى جامى. توسعه آموزش و وضعيت كتابدارى در كشورهاى عربى خليج فارس. 67:2
جميل آشور محمّدصالح و عبدالستار چودرى/ احمد شعبانى و محمود تفقدى جامى. توسعه آموزش و وضعيت كتابدارى در كشورهاى عربى خليج فارس (بخش دوم). 71ـ72:28
دزفوليان كاظم. دو شاعر زندانى. 69:17
كريمى نيا مرتضى, سيرى اجمالى در سيره نگارى پيامبر اسلام در غرب. 68:24
گريل دِنى/ فاطمه تهامى. (قرائت برتر) از ديدگاه ابن برّجان. 70:2
مكّنس روث استلهورن/ حميدرضا جمالى مهموئى. كتابخانه هاى اسلامى و تبليغات فرقه اى. 68:2
مكّنس روث استلهورن/ حميدرضا جمالى مهموئى. كتاب و كتابخانه هاى عربى در دوران امويان. 70:9
مكّنس روث استلهورن/ حميدرضا جمالى مهموئى. چهار كتابخانه بزرگ بغداد در قرون وسطى. 72ـ71:17
نفيسى شادى. تفسير علمى, بايدها و نبايدها. 72ـ71:2
هدايى محمد. برگى از تاريخ كتابدارى در ايران. 67:18 نقدومعرفى
ابن الرّسول سيّد محمّدرضا. نگاهى دستورى به كتاب (علم الاصول تاريخاً وتطوراً). 67:47
ارشاد سرابى اصغر. بيرجند در كمند دو نگاه (گزارشِ نامه هايى از قهستان). 72ـ71:81
استوارت دوين جى./محمّد كاظم رحمتى. نخستين شيخ الاسلام قزوين, پايتخت صفويه; تحليلى در رساله العقد الحسينى. 68:37
بابايى رضا. نگاهى به ديوان (ملك الشعراى بهار). 68:66
جعفريان رسول. مسأله حجاب و تأثير انديشه هاى قاسم امين مصرى در ايران. 70:65
جهانبخش جويا. ملاحظاتى در قلمرو (تاريخ علم اصول). 70:37
جهانبخش جويا. زبور آل محمد(ص) در گذر تاريخ. 72ـ71:60
جوادى قاسم. كان الحنبلى السرسختى; نقد كتاب (اسلام) ترجمه مدخل (اسلام) دائرةالمعارف بزرگ اسلامى. 67:34
حكيمى محمّدرضا. حديث متواتر ثقلين و ـ كتابى عظيم ـ. 72ـ71:53
ذكاوتى قراگزلو عليرضا. نگاهى به كتاب (ماجراى فكر فلسفى در جهان اسلام). 69:48
ربانى (گازارى) محمّدحسن. شناسايى كتاب (الطراز الأوّل والكناز لما عليه لغة العرب المعوّل). 69:52
رحمتى محمّدكاظم. قاضى نعمان و كتاب الايضاح. 72ـ71:71
رحمتى محمّدكاظم. تأملى بر كتابشناسى جهانى نسخه هاى خطى ترجمه هاى قرآن مجيد. 72ـ71:111
زادهوش محمّدرضا. نقش سياسى ادوارد براون در ايران. 70:71
زرگوش عبدالجبار. نقدى بر كتاب (تعليم اللغة العربية). 67:57
زمان دكتر محمّدقاسم/ لقمان سرمدى. مغازى و محدّثين. 69:33
سرگلزائى على. تبيين مبانى تاريخ اديان; نقدى بر فصل اول كتاب (گامى به سوى معارف اسلامى(1)). 68:22
شفيعى شاهرودى محمّدحسن. نگاهى به ترجمه (جواهر البلاغه). 70:50
صادقيان محمّدعلى. نظرى بر كتاب (شرح جلالى بر حافظ). 67:52
عليزاده رضا. سياست نامه امام على(ع) در يك نگاه. 67:74
فاطمى سيّدحسن. مهم ترين ركن كتاب. 70:61
فاطمى سيّدحسن. شاهكارهاى ادبى(5). 70:80
فقهى زاده عبدالهادى. راهى نو در عرصه فرهنگ نويسى (فرهنگ معاصر عربى ـ فارسى). 70:53
قيصرى ابراهيم. كتابى به خون جگر. 72ـ71:125
مادلونگ ويلفرد/محمّدكاظم رحمتى. معرفى دو نسخه خطى تاريخى يمنى. 67:63
محمّدى مظفر محمّدحسن. نگاهى به تصحيح (الفرقة الناجية). 68:58
مسرّت حسين. (تذكره نصرآبادى) دوباره ورق خورد. 67:69
مشتاق مهر رحمان. تفرّجى در ديوان منوچهرى دامغانى. 72ـ71:105
معتمدى مسعود. نگاهى به كتاب (مقالات) دكتر حسين الهى قمشه اى. 72ـ71:118
مهدوى راد محمّدعلى. پژواكى از (سروش قلم). 68:30
كريمى نما مرتضى. تكوين و تكامل تفسير در نخستين سده هاى اسلامى (نگاهى به كتاب (هربرت برگ)).69:26
واثقى راد محمّدحسين. درنگى در (ترجمه مغازى واقدى). 72ـ71:101 بايسته هاى پژوهشى
عاطفى حسن. دبستان واعظين و گلستان ناظرين. 68:73
موحدى محب عبدالله. ملا غلامرضا آرانى و كتاب جوامع الكلم و معادن الحكم. 68:82 در آستانه پژوهش و نشر
كريمى نيا مرتضى. تكوين و تكامل تفسير در نخستين سده هاى اسلامى. 68:86 معرفى اجمالى
امين سيّد حسن. زندگى و مبارزات شهيد آيةاللّه قاضى طباطبايى. 69:72
اصغرى نژاد محمّد. العقائد الحقه. 72ـ71:132
امينى عبداللّه. فهرست التراث. 72ـ71:135
امينى عبداللّه. فقه الثقلين فى شرح تحريرالوسيلة (كتاب الطلاق). 72ـ71:136
بابايى رضا. پرده گلريز (تكرار مضمون در كلام حافظ). 68:93
بابايى رضا. چهره پيوسته قرآن. 72ـ71:143
بابايى رضا. ديوان اسرار (كليات اشعار فارسى حاج ملاهادى سبزوارى). 69:75
بشردوست على. تسنيم, تفسير قرآن كريم. 67:96
بهشتى عبداللّه. تجربه دينى و مكاشفه عرفانى. 69:78
جهانبخش جويا. اقبال نامه, نظامى گنجه اى. 69:69
جهانبخش جويا. كفاية المحصلين فى تبصرة احكام الدين. 70:98
حسينى سيّد على. حاشية فرائد الاصول (الفوائد الرضوية على الفرايد المرتضويه الشيخ آقا رضا الهمدانى). 68:92
ذكاوتى قراگزلو عليرضا. ديوان ذكاوت ار بيايد بدستت. 67:93
ذكاوتى قراگزلو عليرضا. صفويه در عرصه دين, فرهنگ و سياست. 69:74
ذكاوتى قراگزلو عليرضا. آثار الباقية عن القرون الخالية, ابوريحان محمد بن احمد البيرونى. 70:87
ذكاوتى قراگزلو عليرضا. آشنايى ايرانيان با فلسفه هاى جديد غرب. 72ـ71:140
رحمتى محمّدكاظم. معجم اعلام الاباضيه. 72ـ71:139
رزم آرا مرتضى. خدا و انسان در قرآن, يوهان بوهان. 70:88
رضوانشهرى على. سيناى معرفت. 69:79
زادهوش محمّدرضا. در انتظار ققنوس: كاوشى در قلمرو موعودشناسى و مهدى باورى.67:100
زادهوش محمّدرضا. نجم الدين كبرى. 70:90
زادهوش محمّدرضا. شرح تحليلى اعلام مثنوى. 70:93
عليزاده رضا. شرح نهج البلاغه (2جلد) ميرزا محمدباقر لاهيجانى. 67:89
غفورى خالد. جواهرالكلام فى ثوبه الجديد (ج1). 67:95
غلامى محمّدعلى. نورالأمير فى تثبيت خطبة الغدير. 67:85
غلامى محمّدعلى. تفسير السلمى و هو حقائق التفسير. 67:86
غلامى محمّدعلى. رسائل الشهيد الثانى. 68:90
فاطمى سيّدحسن. سياه ترين هفته تاريخ, رويدادهاى 4روز قبل و 3روز بعد از رحلت رسول اكرم(ص). 67:105
قاضى پور على اكبر. مولوى و قرآن. 72ـ71:142
كريمى نيا مرتضى. قرآن كريم: ترجمه اى شاعرانه از متنى عربى. 67:90
كريمى نيا مرتضى. ساختارهاى ادبى معناى دينى در قرآن. 67:92
كوشا محمّدعلى. ورزش افكار و آزمايش انظار. 70:100
ملكوتى سيّد على. ديوان اشعار پروين اعتصامى. 70:96
مهدوى راد محمّدعلى. حياة اميرالمؤمنين عن لسانه (ج1و2). 68:88
مهدوى راد محمّدعلى. المفسرون بين التأويل والاثبات في آيات الصفات. 69:71
مهدوى راد محمّدعلى. غديريه هاى فارسى. 67:82
موحدى محمّدرضا. شرح اخبار و ابيات و امثال عربى كليله و دمنه. 72ـ71:146
نوروزى (طهورى) صادق. ديوان الهامى كرمانشاهى. 72ـ71:133 كتابشناسى موضوعى
امين سيّد حسن. كتابشناسى سيّد محمّدباقر سبزوارى. 70:123
انصارى ناصرالدين. كتابشناسى حضرت ابالفضل العباس(ع). 67:124
جعفريان رسول. كتابشناسى حجاب. 69:106
خوشنويس حميد. معرفى كتاب هاى شيعه شناسى. 72ـ71:172
ملكشاهى احمد. استدراكى بر مقاله كتابشناسى حجاب. 72ـ71:166
ناجى نصرآبادى محسن. سير ترجمه در ايران و معرفى كتاب (فهرست كتاب هاى فارسى شده چاپى). 68:104